ସେହି ପରମେଶ୍ୱର, ସମୟର ସ୍ୱରୂପ, ନୀଳକଣ୍ଠ, ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ବେଦର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଶାଶ୍ୱତ ଶିଶୁ ଓ ଅବିନାଶୀ ପ୍ରଜାପତି ଭାବେ ବିବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଉଛନ୍ତି। ତାଙ୍କର ହସ୍ତରେ ଦର୍ଭା ଅଛି, ହଂସ ତାଙ୍କର ଧ୍ୱଜା, ସେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଓ ସଂହାରକ, ହର ଓ ହରି, ଜଟାଧାରୀ, ମୁଣ୍ଡମୁଣ୍ଡା, ଚୂଡ଼ାଧାରୀ, ଦଣ୍ଡଧାରୀ, ଗଦାଧାରୀ ଓ ମହାପ୍ରସିଦ୍ଧି। ସେ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ନାଥ, ଦେବତାମାନଙ୍କର ନିରୀକ୍ଷକ, ସମସ୍ତଙ୍କର ଆତ୍ମା, ସମସ୍ତଙ୍କର ଧାରକ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ସର୍ବଗ୍ରାହୀ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଓ ଅବିନାଶୀ ଗୁରୁ। ଏହି ଦେବତା କମଣ୍ଡଳୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ତାଳ ଓ ଅନ୍ୟ ଯଜ୍ଞ ସାମଗ୍ରୀ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଯଜ୍ଞରେ ଆହ୍ୱାନ ଓ ପୂଜା ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ, ସେ ଓଁକାର ଓ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ସାମନ୍ର ପ୍ରଧାନ ଗାୟକ। ସେ ମୃତ୍ୟୁ ଓ ଅମୃତତ୍ୱ ଉଭୟ, ପରିୟାତ୍ର ପର୍ବତର ନିବାସୀ, ଉତ୍ତମ ବ୍ରତଧାରୀ, ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ, ଗୁହାବାସୀ ଓ କମଳ ନୟନ। ସେ ଅମର, ଚିରଯୁବା, ଉଦୟମାନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମାନ ଚମକଦାର, ତାଙ୍କର ଦାହିଣ ଓ ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ତାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟାମାନେ ଅଛନ୍ତି। ସେ ଭିକ୍ଷୁକ, ଭିକ୍ଷା ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ତ୍ରିଜଟାଧାରୀ, ଦୃଢ଼ସଙ୍କଳ୍ପ, ଚିତ୍ତବୃତ୍ତିର ନିୟନ୍ତ୍ରକ, କାମ ରୂପ, ମଧୁର ଓ ମଧୁମକୁଣ୍ଡଳ ସମାନ। ସେ ଅରଣ୍ୟବାସୀ, ତପସ୍ବୀ, ପୂଜିତ ଓ ଜଗତ୍ର ଧାରକ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଶାଶ୍ୱତ ଓ ଅବିକାର ମହାପୁରୁଷ। ସେ ଧର୍ମର ନିରୀକ୍ଷକ, ବିଶମନେତ୍ର, ତ୍ରିଧାର୍ମ ଧାରଣକାରୀ, ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ପୋଷକ, ତ୍ରୟୀବିଦ୍ୟା ଜ୍ଞାନୀ, ଅନେକ ଆକୃତିର ଓ ଦଶହଜାର ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମାନ ତେଜୋମୟ। ସେ ମୋହକ ଓ ବନ୍ଧକ, ବିଶେଷକରି ଦାନବମାନଙ୍କର, ଦେବତାମାନଙ୍କର ଦେବତା, ପଦ୍ମଚିହ୍ନିତ, ତ୍ରିନେତ୍ର, ପଦ୍ମସମାନ କେଶଧାରୀ। ସେ ପିଙ୍ଗଳ ଦାଢ଼ୀ, ଧନୁର୍ଧାରୀ, ଭୟାନକ, ଧର୍ମରେ ପ୍ରବଳ; ଏଭଳି ବିବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଉଛନ୍ତି ରାମ, ବ୍ରହ୍ମା, ଯିଏ ବ୍ରହ୍ମତ୍ତ୍ୱର ପ୍ରମୁଖ ଜ୍ଞାନୀ। ଏହି ବ୍ରହ୍ମା, ନମ୍ର ହୋଇ ଦଣ୍ଡବତ୍ ପ୍ରଣାମ କରୁଥିବା ରାମଙ୍କୁ ହାତ ଧରି କହିଲେ, “ତୁମେ ବିଷ୍ଣୁ, ମାନବ ରୂପେ ଭୂମିରେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛ। ଦେବମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ତୁମ ଦ୍ୱାରା ସଫଳ ହୋଇଛି, ମହାବଳୀ। ତୁମେ ଦକ୍ଷିଣ ତୀରେ ବାମନ ଦେବଙ୍କୁ ବସାଇଛ। ଏବେ ତୁମେ ତୁମ ନିଜ ସହର ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଯାଅ, ତାପରେ ଦେବଲୋକକୁ ପ୍ରବେଶ କର।" ଏଭଳି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ରାମ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ। ପୁଷ୍ପକ ବିମାନରେ ଚଢ଼ି ମଧୁରା ନଗରକୁ ପହଞ୍ଚି, ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ପୁଅ ସହିତ ଦେଖିଲେ। ମହାନ୍ତ ରଘୁନନ୍ଦନ ଖୁସି ହେଲେ, ଭାରତ ଓ ବନରାଜା ସୁଗ୍ରୀବ ମଧ୍ୟ ଖୁସି ହେଲେ। ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଓ ତାଙ୍କର ଭାଇ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଉପେନ୍ଦ୍ର ସମାନ ଭାବେ ଆସିଲେ। ତାପରେ ଶିର ନମାଇ ଭୂମିକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରି, ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ରାମ ପାଞ୍ଚ ଅଙ୍ଗରେ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ; ରାମ ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇ ଆପଣଙ୍କ ଚଙ୍କରେ ବସାଇଲେ। ଭାରତ ପରେ ସୁଗ୍ରୀବ ବସିଲେ, ତାପରେ ରାମ ପାଇଁ ଅର୍ପଣ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଏଠିର ଅଷ୍ଟଭାଗୀ ରାଜ୍ୟ ରଘୁନନ୍ଦନଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଥିଲା। ରାମ ଆସିଛନ୍ତି ବୋଲି ଶୁଣି, ମଥୁରାର ସମସ୍ତ ଲୋକ ଏଠାକୁ ଆସିଲେ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପ୍ରଧାନ ହୋଇ ଚାରି ଜାତିର ଲୋକ ଏଠାକୁ ଆସି ଦେଖିଲେ। ରାମ ସମସ୍ତ ନାଗରିକ, ବ୍ୟାପାରୀ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ସହ କଥା ହେଲେ। ପାଞ୍ଚ ଦିନ ରହି, ରାମ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ। ତେବେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଘୋଡ଼ା ଓ ହାତୀ ନେଇ ଆସିଲେ। ସେ ଚିତ୍ରିତ ଓ ଅଚିତ୍ରିତ ସୁନା ଉପହାର ନେଇ ଆସିଲେ। ରାମ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ କହିଲେ, “ଏସବୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଉଛି। ତୁମେ ଦୁଇପୁଅଙ୍କୁ ମୁଁ ମଥୁରାର ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରାଇଛି।” ଏଭଳି କହି ରାମ ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସମୟରେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ। ଗଙ୍ଗା ତୀରରେ ମହୋଦୟକୁ ପହଞ୍ଚି, ବାମନଙ୍କୁ ବସାଇଲେ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ୍ ରାଜାମାନଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି କହିଲେ, “ଏହି ଧର୍ମସେତୁ ମୋର କୃତି, ଏହା ସମୃଦ୍ଧି ବଢ଼ାଏ। ସମୟ ଆସିଲେ ଏହାକୁ ରକ୍ଷା କର, କେବେ ଧ୍ୱଂସ କରିବା ଯାଉନାହିଁ। ମୁଁ ହସ୍ତ ପ୍ରସାରି ଅନୁରୋଧ କରୁଛି—ମୁଁ ତୁମ ଏଜେଣ୍ଟ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛି, ଏଠି ଯେଉଁ ମଙ୍ଗଳ ହେବ ତାହା କର। ପ୍ରତିଦିନ ସମସ୍ତେ ନିୟମିତ ପୂଜା କରିବେ, ଅଲସ୍ୟ କରିବେ ନାହିଁ। ଗ୍ରାମ ଓ ଲଙ୍କାରୁ ଆସିଥିବା ଧନ ଦାନ କରିବେ।” ତାପରେ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ କିଷ୍କିନ୍ଧାକୁ ପଠାଇ, ରାମ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଗଲେ ଓ ପୁଷ୍ପକ ବିମାନକୁ କହିଲେ, “ତୁମେ ଆଉ ଆଗକୁ ଯିଅନାହିଁ, ଧନାଧ୍ୟକ୍ଷ କୁବେରଙ୍କ ନିକଟେ ରୁହ।” ଏଭଳି ରାମ ତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ଆଉ କିଛି ବିଚାର କଲେ ନାହିଁ। ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ, “ଭୀଷ୍ମ, ଏଭଳି ରାମ କଥା ଦ୍ୱାରା ବାମନଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି ବିବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଲା। ଆଉ କ’ଣ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହାଁଛ?” ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ, “ବାମନଙ୍କର ମହିମା ତୁମେ ବିସ୍ତୃତ କରି କହିଛ। ଏବେ ସେଇ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଆଉ ଏକ ମହିମା କଥା କହ। ଦେବତାଙ୍କ ନାଭିରୁ କିପରି ପଦ୍ମ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇ, ତାହାରୁ ସୃଷ୍ଟି ହେଲା? ଏହି ପଦ୍ମ ମଧ୍ୟରୁ କିପରି ବୈଷ୍ଣବ ସୃଷ୍ଟି ହେଲା? ମହା କଳ୍ପରେ, ସମସ୍ତ ଜଳର ମଧ୍ୟରେ ବିଶ୍ୱ ଏହି ପଦ୍ମରେ କିପରି ଉଦ୍ଭବିତ ହେଲା? ଏହି ପଦ୍ମ ଉପରେ ପୂର୍ବକାଳରେ ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନେ କିପରି ଜନ୍ମ ନେଲେ? ପଦ୍ମନାଭ ଯେତେବେଳେ ସମୁଦ୍ରରେ ଶୟନ କରିଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି କ’ଣ? ଏହି ଚିରଞ୍ଜୀବୀ ବିଶ୍ୱକୁ ସେ କିପରି ସୃଷ୍ଟି କଲେ?” “ଏହି ସମୟରେ, ଯେତେବେଳେ ଏକମାତ୍ର ସମୁଦ୍ର ଶୂନ୍ୟ, ସମସ୍ତ ଚଳ-ଅଚଳ ନଷ୍ଟ, ପୃଥିବୀ ଦଗ୍ଧ, ନାଗ ଓ ଦାନବ ନଷ୍ଟ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ, ଆକାଶ ନାସ୍ତ, ଧର୍ମ ଭୂମିରୁ ଅଦୃଶ୍ୟ, କେବଳ ତାମସିକ ଅନ୍ଧକାର ରହିଯାଏ, ମହାଭୂତ ଅସ୍ଥିର—ତେବେ କି ଏହି ବିଶ୍ୱନାଥ, ମହାତେଜସ୍ବୀ, ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ, ନିୟମିତ ଅଭ୍ୟାସରେ ନିଷ୍ଠିତ, ଯୋଗବିଦ୍ୟାର ଜ୍ଞାନୀ ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି?” “ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୁଁ ପରାମ୍ ପ୍ରେମରେ ଶୁଣୁଛି, ତୁମେ ଏହି ସମସ୍ତ କଥା ମୋତେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କହ, ଯେଉଁଥିରେ ନାରାୟଣଙ୍କର ମହିମାର ସାର ଅଛି।