ଏକ ସମୟର କଥା, ମହାପୁରୁଷ ଉମାପତି ଓ ଦେବରୁଷି ନାରଦଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ତରଖଣ୍ଡରେ ଏକ ପବିତ୍ର ଉପଦେଶ ହେଉଥିଲା। ଉମାପତି କହିଲେ—"ମହାନୁଭାବ, ଯଦି କେହି ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଣ୍ଡ ଉଲ୍ଟା କରି ଲଟକି ରହେ, କିମ୍ବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ ମାତ୍ର ଏକ ମାସ ଗଙ୍ଗାଜଳର ସେବା କରେ, ତାହେଲେ ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହନନର ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରେ ଓ ନିର୍ମଳ ବିଷ୍ଣୁପଦକୁ ଅନୁଭବ କରେ। ଏହି ପବିତ୍ର ଭୂମି ବେଣୀ ଏତେ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ପାପନାଶକ ଯେ, କେବଳ ତାଙ୍କୁ ମନେ କଲେ ମାନ୍ୟ ଶିଶୁ ହନନକୁ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ପ୍ରୟାଗ ଏହି ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଭୂମି ଭକ୍ତମାନେ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ। ଯେଉଁମାନେ ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ତୁରନ୍ତ ବୈକୁଣ୍ଠକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; ସେଠାରେ ସେମାନେ ବନ୍ଧୁ-ଶତ୍ରୁ ବିଭେଦ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ, ଧର୍ମ-ଅଧର୍ମ ଅନୁଭୂତି ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ଗଙ୍ଗାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ମହାପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ଯଦି କେହି ଶତ ଯୋଜନ ଦୂରରୁ ମଧ୍ୟ 'ଗଙ୍ଗା, ଗଙ୍ଗା' ବୋଲି ଉଚ୍ଚାରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ଓ ବିଷ୍ଣୁ ଲୋକକୁ ଯାଆନ୍ତି। ବ୍ରାହ୍ମଣ ହନନ, ଗୋହତ୍ୟା, ମଦପାନ କିମ୍ବା ଶିଶୁ ହନନ କରିଥିବା ଲୋକ ମଧ୍ୟ ଏଠି ସ୍ନାନ କଲେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ଓ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଆନ୍ତି। ଯଦି କେହି ମାଧବଙ୍କ ଦର୍ଶନ କରନ୍ତି, କିମ୍ବା ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି, ଓ ବେଣୀରେ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ବୈକୁଣ୍ଠକୁ ଯିବାର ଅଧିକାରୀ ହୁଅନ୍ତି। ଯେପରି ଉଦୟାତ୍ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆସିଲେ ଅନ୍ଧକାର ହରାଏ, ସେପରି ଏଠି ସ୍ନାନ କଲେ ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂରିଯାଏ। ଗଙ୍ଗାଦ୍ୱାର, କୁଶାବର୍ତ୍ତ, ବିଲ୍ବକ, ନୀଳପର୍ବତ କିମ୍ବା ପବିତ୍ର କଣଖଳାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନାହିଁ। ଏପରି ଜାଣି, ଯେଉଁମାନେ ଗଙ୍ଗାରେ ପୁନଃପୁନଃ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପ୍ରତିସ୍ନାନରେ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ଦେବମାନ୍ୟେ ମଧ୍ୟରେ ବିଷ୍ଣୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ଯଜ୍ଞମାନ୍ୟେ ଅଶ୍ୱମେଧ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଗଛମାନ୍ୟେ ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ଓ ନଦୀମାନ୍ୟେ ଭାଗୀରଥୀ ଗଙ୍ଗା ସର୍ବଦା ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଏହାରେ 'ଗଙ୍ଗାମାହାତ୍ମ୍ୟ' ନାମକ ଏକାଶୀତିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା। ଏହା ପରେ, ଚୈତ୍ର ମାସରେ ଦମନକ ଉତ୍ସବ ପାଳନ ବିଷୟରେ ମହାଦେବ କହିଲେ—"ଏହି ଚୈତ୍ର ମାସରେ ବିଶେଷକରି ଦ୍ୱାଦଶୀ ତିଥିରେ ଦମନକ ଉତ୍ସବ ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ପବିତ୍ର ଉତ୍ସବ ଭକ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ବୈଷ୍ଣବମାନେ ପାଳନ କଲେ ସମସ୍ତେ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଅନ୍ତି, କାରଣ ଦେବମାନେ ଆନନ୍ଦରୁ ଦମନକ ଫୁଲର ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଥିଲା। ଏହି ଦ୍ୱାଦଶୀ ତିଥିରେ ଭକ୍ତିଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ବୈଷ୍ଣବମାନେ ଦମନକ ଅର୍ପଣ କରିବା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପୂଜାର ଫଳ ମିଳେ। ଉତ୍ସବ ପାଳନ କରିବା ପୂର୍ବରୁ ଏକାନ୍ତ ମନେ ଉଦ୍ୟାନକୁ ଯିବା ଦରକାର। ଗୁରୁଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁଯାୟୀ, ରତି ସହିତ କାମଦେବଙ୍କ ପୂଜା କରିବା ଦ୍ୱାରା 'ହେ କାମ, ବିଶ୍ୱମୋହନ କର୍ତ୍ତା, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର' ବୋଲି ପ୍ରାର୍ଥନା କରାଯିବ। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଇଁ ଦୟା ଚାହିଁ, ଗୀତ, ବାଦ୍ୟ, ନୃତ୍ୟ ସହିତ ଦମନକ ଗୃହକୁ ଆଣିବା ଆବଶ୍ୟକ। ଏକାଦଶୀ ରାତିରେ ବୈଷ୍ଣବମାନେ ଭକ୍ତିସହିତ ପୂଜା କରିବେ। ପ୍ରଥମେ, ସର୍ବତୋଭଦ୍ର ମଣ୍ଡଳ ତିଆରି କରି, ତାହାପରେ ଦେବମାନ୍ୟଙ୍କୁ ରତି ସହିତ ସ୍ଥାପନ କରିବେ। ଏଠାରେ ଶୁଭ୍ର ବସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଦମନକ ଚଡ଼ାଇ, ଦ୍ୱିଜ ବୈଷ୍ଣବମାନେ ତାହାର ପୂଜା କରିବେ। ଦିଗବାରି ଅନୁଯାୟୀ କାମଦେବଙ୍କ ପୂଜା 'କ୍ଲିଁ' ଓ 'ହ୍ରିଁ' ମନ୍ତ୍ରରେ କରିବେ। ରାତିରେ ଭକ୍ତିସହିତ ଗନ୍ଧ, ପୁଷ୍ପ, ଧୂପ, ଦୀପ, ଆରତି ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ପୂର୍ବ, ଅଗ୍ନେୟ, ଦକ୍ଷିଣ, ନୈୃତ୍ୟ, ପଶ୍ଚିମ, ବାୟବ୍ୟ, ଉତ୍ତର, ଈଶାନ—ଏହି ଚାରି ଦିଗରେ ମଦନ, ମନ୍ମଥ, କାନ୍ଦର୍ପ, ଅନଙ୍ଗ, ଭସ୍ମଶରୀର, ସ୍ମର, ଈଶ୍ୱର, ପୁଷ୍ପବାଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରିବେ। କେଶବଙ୍କ ପୂଜା କଲେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ପୂଜିତ ହୁଅନ୍ତି। ଅଭିଷେକ, ଗନ୍ଧ, ଧୂପ, ଦୀପ, ନୈବେଦ୍ୟ, ପାନସୁପାରି ଦ୍ୱାରା ଦମନକ ପୂଜା କରି, 'ଅନଙ୍ଗ ଆମକୁ ପ୍ରେରଣା କରନ୍ତୁ' ବୋଲି କାମ-ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ର ୧୦୮ ବାର ପଢ଼ି, 'ପୁଷ୍ପବାଣଙ୍କୁ, ମନ୍ମଥଙ୍କୁ, ରତିକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେବାକୁ' ନମସ୍କାର କରିବା ଦରକାର। ଏହା ସହିତ ଦେବଦେବ, ଶ୍ରୀବିଶ୍ୱେଶ, ରତିପତି, ବିଶ୍ୱଭୂଷଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରିବେ। ଏହି ଆଗମ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କୁ ଉତ୍ସାହରେ ପୂଜା କରି, ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କ୍ରିୟା ସମ୍ପନ୍ନ କରି ରାତି ଜାଗିବା ଉଚିତ। 'ହେ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର, ମୋ ହୃଦୟକୁ ଆଶାପୂରଣ କର, କାମେଶ୍ୱରୀ ପ୍ରିୟ ବିଷ୍ଣୁ' ବୋଲି ପ୍ରାର୍ଥନା କରିବେ। ଏପରି ଅନେକ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରୀନିବାସଙ୍କୁ ଭକ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ପୂଜା କରିବେ। ତାପରେ ଦମନକ ଗଛ ହାତରେ ଧରି ମୂଳମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ଶ୍ରୀ, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କୁ ଦମନକ ଅର୍ପଣ କରିବେ। ତାହାପରେ ଗନ୍ଧ, ପୁଷ୍ପ, ଗୀତ, ବାଦ୍ୟ, ନୃତ୍ୟ ସହିତ ମହାଉତ୍ସବ କରିବେ। ଦେବତାଙ୍କ ଚରଣେ ଜଳକୁ ରଖି, ଏହି ଦିନ ଜଳଖେଳ କରିବେ। ତାପରେ ଗୁରୁଙ୍କୁ ବସ୍ତ୍ର, ଭୂଷଣ, ଧନ ଦେଇ ପୂଜା କରିବେ ଓ ବୈଷ୍ଣବ ପରିଜନମାନେ ସହିତ ଭୋଜନ କରିବେ। ମହାଦେବ କହିଲେ, "ଯେଉଁମାନେ ଦମନକ ଗୁଛ ଦ୍ୱାରା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି, ସେଉଁମାନେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ ମୋତେ ମଧ୍ୟ ସଦା ପୂଜିଥାନ୍ତି। ଏହି ଦମନକ ଉତ୍ସବ ଦେଖିଲେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହନନ, ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣଚୋରି, ମଦପାନ କିମ୍ବା ମାଂସାଶନ କରିଥିବା ଲୋକ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ଯେଉଁ ବୈଷ୍ଣବମାନେ ଦମନକ ପୂଜନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥର ଫଳ ଲାଭ କରନ୍ତି, ବେଦ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ଅଧ୍ୟୟନ ଏବଂ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ମଧ୍ୟ ସଫଳ ହୁଏ। ଯେଉଁ ପରିବାରେ ଦମନକ ଉତ୍ସବ ପାଳନ ହୁଏ, ସେ ପରିବାର ଧନ୍ୟ, ଏବଂ ଯେଉଁଠି ଏହି ପୂଜା ହୁଏ, ସେଉଁଠି ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି, ସେମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୁଣ୍ୟଶାଳୀ। ଚେତନ୍ତୁ, ଯେଉଁଠି ବସନ୍ତ ଋତୁରେ ଦମନକ ଉତ୍ସବ ହୁଏ, ଦମନକ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିଲେ ହଜାର ଗାଁଠି ଦାନର ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ। ଏହି ବସନ୍ତରେ ମଲ୍ଲିକା ଫୁଲ ଦ୍ୱାରା ଗରୁଡ଼ଧ୍ୱଜ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଭକ୍ତିରେ ପୂଜା କରିଲେ ମୋକ୍ଷ ଲାଭ ହୁଏ।