ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ସହିତ ସମସ୍ତ ବନରାଜମାନେ ଅପୂର୍ବ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରି, "ଶାବାଶ! ଶାବାଶ!" ବୋଲି ଉତ୍ସାହରେ ଚିତ୍କାର କରିଲେ। ତାପରେ ତାରାଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ମହାନ୍ତୀ ବନରାଜନୀମାନେ ରଘୁନାଥଙ୍କୁ ଦୃଷ୍ଟିପାତ କରି, ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ କଣ୍ଠରେ ନମସ୍କାର କରି କହିଲେ, "ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ ଯେଉଁ ଦେବୀଙ୍କୁ ରାବଣଙ୍କୁ ବିଜୟ କରି, ଆପଣଙ୍କ ପିତା ଓ ମହାଦେବଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଅଗ୍ନି ପରୀକ୍ଷା ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧ କରିଥିଲେ, ସେ ଦେବୀ କେଉଁଠି?" "ରାମ, ଆପଣ ରାଜ୍ୟକୁ ଫେରାଇ ଆଣିଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସେ ଦେବୀକୁ ଆପଣଙ୍କ ପାଖରେ ଦେଖୁନାହିଁ; ସେ ନଥିଲେ ଆପଣଙ୍କ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଦେଖାଯାଏନାହିଁ।" "ସେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ଜାନକୀ ଆପଣଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି କେଉଁଠି ବସିଛନ୍ତି? ଆମେ ଆପଣଙ୍କ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପତ୍ନୀକୁ ଜାଣିନାହିଁ; ଜୀବନସଂଗିନୀ ବିନା ଆପଣ ଦେଖିବାକୁ ଶୋଭା ପାଆନ୍ତିନାହିଁ।" "ଯେପରି ଏକ ଜୁଡ଼ି କ୍ରଞ୍ଚ ପକ୍ଷୀ କିମ୍ବା ଚକ୍ରବାକ ପକ୍ଷୀ ଥାଏ, ସେପରି ଆପଣ ଓ ଜାନକୀଙ୍କ ଜୁଡ଼ି ଅଦ୍ୱିତୀୟ," ବୋଲି ଚନ୍ଦ୍ରମା ତୁଳ୍ୟ ସୁନ୍ଦରୀ ତାରା କହିଲେ। ତାପରେ କମଳନୟନ ରାମ, ସୁନ୍ଦର ଦନ୍ତ ଓ ବିସ୍ତୃତ ନୟନ ଥିବା ତାରାଙ୍କୁ କହିଲେ, "କାଳ ବଡ଼ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ। ସମସ୍ତ ଚରାଚର ଜଗତ କାଳ ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ। ସମସ୍ତ ମହିଳାମାନେ ଏଠାରୁ ଯାଆନ୍ତୁ, କାରଣ ସୁଗ୍ରୀବ ମୋ ସାମ୍ନାରେ ଅଛନ୍ତି।" ତେବେ ସୁଗ୍ରୀବ କହିଲେ, "ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆପଣମାନେ ଦୁଇଜଣ କି କାରଣରୁ ଏଠାକୁ ଆସିଛନ୍ତି? ଦୟାକରି ଶୀଘ୍ର କହନ୍ତୁ, କାରଣ କାର୍ଯ୍ୟର ସମୟ ଆସିଛି।" ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନରେ, ରାମଙ୍କ ଇଙ୍ଗିତରେ ଭରତ ରଘୁନାଥଙ୍କ ଲଙ୍କାଯାତ୍ରାର କଥା କହିଲେ। ସୁଗ୍ରୀବ କହିଲେ, "ମୁଁ ଆପଣମାନେ ସହିତ ନଗରକୁ ଯିବି।" "ହେ ପ୍ରଭୁ, ମୁଁ ଏଠାରେ ରାକ୍ଷସ ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଯିବି," ବୋଲି ସୁଗ୍ରୀବ କହିଲେ। ତାପରେ ରଘୁନାଥ କହିଲେ, "ଯାଅ।" ତାପରେ ସୁଗ୍ରୀବ, ଭରତ ଓ ରାମ—ତିନିଜଣେ ପୁଷ୍ପକ ବିମାନରେ ଆରୋହଣ କରି, ସାଗରର ଉତ୍ତର ପାର୍ଶ୍ୱରେ ପହଞ୍ଚିଲେ। ଏଠାରେ ରାମ, ଭରତଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଏଠି ବିଭୀଷଣ ଚାରି ମନ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ମୋ ପାଖକୁ ଆସିଥିଲେ, ଜୀବନ ରକ୍ଷାର ଅନୁରୋଧ କରି।" "ତାପରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କୁ ଲଙ୍କାର ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରିଥିଲେ, ଏବଂ ମୁଁ ଏଠାରେ ସମୁଦ୍ର ପାରେ ତିନି ଦିନ ରହିଥିଲି।" "ସେ ମୋତେ ଦର୍ଶନ ଦେବେ, ମୋର କୁଟୁମ୍ବ ଦାୟିତ୍ୱ ପୂରଣ ହେବ; ତା'ପୂର୍ବରୁ ସେ ମୋତେ ଦର୍ଶନ ଦେଇନଥିଲେ।" "ତାପରେ ଚତୁର୍ଥ ଦିନରେ, ମୋର ମନରେ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧ ଉଦ୍ଭବିଲା; ତୀବ୍ର ଗତିରେ ଧନୁଷ୍ୟ ଚଢ଼ାଇ, ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ର ଧରିଲି।" "ମୁଁ ଶରଣ ନେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିବା ଦେଖି, ସେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଶରଣକୁ ଗଲେ; ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ମନା କରିବାରେ ମୋର କ୍ରୋଧ ଶାନ୍ତ ହେଲା—ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଖ୍ଷମା ଚାହେଁ।" "ମୋର ଛାଡ଼ିଦିଆ ତୀର ମରୁତ୍ ମଣ୍ଡଳରେ ବିମୁଖ ହୋଇଗଲା; ଏବଂ ସମୁଦ୍ରର ରାଜା ବଡ଼ ନମ୍ରତାରେ ମୋତେ କହିଲେ—" "'ଏହି ସମୁଦ୍ର ଉପରେ ସେତୁ ବନାଇ ଲଙ୍କାକୁ ଯାଆନ୍ତୁ, ମହାସାଗର ଉପରେ ସେତୁ ଚାଲିପାରିବେ, ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ।'" "'ଏହି ସେତୁ ମୁଁ ବନାଇଛି, ଏହା ବରୁଣର ନିବାସ ଉପରେ; ତିନି ଦିନରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ବନରାଜମାନେ ଏହି ସେତୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଥିଲେ।'" "ପ୍ରଥମ ଦିନରେ ଚୌଦ୍ଦ ଯୋଜନା, ଦ୍ୱିତୀୟ ଦିନରେ ଛତ୍ତିଶ ଯୋଜନା, ତୃତୀୟ ଦିନରେ ପଞ୍ଚାଶ ଯୋଜନା ସେତୁ ବନିଥିଲା।" "ଏଠି ଲଙ୍କା ଦେଖାଯାଉଛି, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରାଚୀର ଓ ଦ୍ୱାର ସହିତ; ଏଠାରେ ବନରାଜମାନେ ବଡ଼ ଅଭିଘାତ କରିଥିଲେ।" "ଏଠି ଚୈତ୍ର ଶୁକ୍ଳ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ବଡ଼ ଯୁଦ୍ଧ ହେଇଥିଲା; ଏଠି ଅଠଚାଳିଶ ଦିନରେ ରାବଣ ବଧ ହୋଇଥିଲେ।" "ଏଠି ପ୍ରହସ୍ତ, ରାକ୍ଷସମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଧାନ, ନୀଳଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବଧ ହୋଇଥିିଲେ; ଏଠି ଧୂମ୍ରାକ୍ଷ ହନୁମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବଧ ହୋଇଥିଲେ।" "ମହୋଦର ଓ ଅତିକାୟ ଏଠି ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବଧ ହୋଇଥିଲେ; ଏଠି କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବଧ ହୋଇଥିଲେ।" "ମୁଁ ଏଠି ଦଶଗ୍ରୀବ ରାବଣଙ୍କୁ ବଧ କରିଥିଲି; ଏଠି ବ୍ରହ୍ମା, ସମସ୍ତ ଜଗତଙ୍କ ପିତାମହ, ଆସି ସଂବାଦ କରିଥିଲେ।" "ଏଠି ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ ଶିବ ଓ ପାର୍ବତୀ ଆସିଥିଲେ; ଦେବେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ସମସ୍ତ ଦେବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, କିନ୍ନରମାନେ ଆସିଥିଲେ।" "ମୋ ପିତା, ତ୍ରିବିଷ୍ଟପର ମହାରାଜ, ଅପ୍ସରାମାନେ ଓ ବିଦ୍ୟାଧରମାନେ ସହିତ ଏଠିକୁ ଆସିଥିଲେ।" "ସମସ୍ତଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ, ଶୁଦ୍ଧି ଅଭିଲାଷାରେ ସୀତାଙ୍କୁ କୁହାଯାଇଥିଲା—'ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ହେ ସୀତା, ତୁମେ ପୁନଃ ପବିତ୍ର ହେଲା।'" "ଦେବମାନେ ଓ ଲଙ୍କାଧିପତିମାନେ ଦେଖି ଓ ଗ୍ରହଣ କରି, ମୋ ପିତାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ମୋତେ କୁହାଯାଇଥିଲା—'ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ଯାଅ, ମୋ ପୁତ୍ର।'" "ହେ ରାଘବ, ତୁମେ ନଥିଲେ ମୋ ପାଇଁ ସ୍ୱର୍ଗର ମୂଲ୍ୟ ନାହିଁ; ତୁମେ ମୋତେ ଉଦ୍ଧାର କରିଛ, ଏବଂ ତୁମ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଇନ୍ଦ୍ର ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛି।" "ତାପରେ ରାଜା ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ—'ମୋ ପୁତ୍ର, ତୁମେ ବଡ଼ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରିଛ; ତୁମେ ତୁମ ଭାଇ ସମ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଦିବ୍ୟ ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବ।'" "ରାଜା ସୀତାଙ୍କୁ ଡାକି କହିଲେ—'ହେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠା, ପତିଙ୍କ ଉପରେ କ୍ରୋଧ ରଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।'" "ହେ ଶୁଭନୟନି, ତୁମ ପତିଙ୍କ କୀର୍ତି ନିଶ୍ଚୟ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ହେବ," ଏପରି ରାମ କହି, ପୁଷ୍ପକ ଚଡ଼ି ବସି ରହିଲେ। ତାପରେ ରାକ୍ଷସମାନେ ଶୀଘ୍ର ଯାଇ ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ ସୂଚନା ଦେଲେ—"ରାମ ଓ ସୁଗ୍ରୀବ ଆସିଯାଇଛନ୍ତି।" ଏହି ଖବର ଶୁଣି ବିଭୀଷଣ ତାଙ୍କୁ ଅଭିପ୍ରେତ ଧନ ଓ ରତ୍ନ ଦେଇ ସମ୍ମାନ କଲେ। ସେ ନଗରକୁ ଶୋଭିତ କରି, ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହ ଚାଲି ଆସି, ଦେଖିଲେ ରାମ ପୁଷ୍ପକ ଉପରେ ବସିଛନ୍ତି, ମେରୁ ପର୍ବତ ଉପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ। ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗ ପ୍ରଣାମ କରି, ସେ ରଘୁନାଥଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଆଜି ମୋର ଜନ୍ମ ସାର୍ଥକ, ସମସ୍ତ ଆକାଙ୍କ୍ଷା ପୂର୍ଣ୍ଣ।" "ମୁଁ ସଂସାର ପୂଜିତ ଦିବ୍ୟ ଚରଣ ଦେଖିଛି, ଏବଂ ଦେବେନ୍ଦ୍ର ଓ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ଗୌରବ କରିପାରିବି।" "ମୁଁ ଆମିତ୍ର ରାବଣଙ୍କ ରତ୍ନମୟ ଗୃହରେ ରହି ଦେବେନ୍ଦ୍ର ପୁରନ୍ଦରଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଧ କରୁଛି।