ହେ ରାଜାମାନଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞ ସମାପ୍ତ ହେବା ପରେ, ସମସ୍ତ ଜଳଚର ପ୍ରାଣୀ ବିନଷ୍ଟ ହେଇଯାଇଥିଲେ। ଏହି ଯଜ୍ଞର ଶେଷରେ ଆଡୀବକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ବିପୁଳ ଯୁଦ୍ଧ ହେବା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଲୋକ ଧ୍ୱଂସ ହୋଇଗଲେ। ପୃଥିବୀରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ପଶୁ ଇତ୍ୟାଦି ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ସମସ୍ତ ଜୀବ, ଏହି ଯଜ୍ଞରେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଥିଲେ ବୋଲି ଶୁଣିଯାଏ। ଏହିପରି ଦୁଃଖଦ ଘଟଣା ଦୃଷ୍ଟିରେ ରଖି, ହେ ରାଜା, ତୁମେ ତୁମ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ଵାରା ଚିନ୍ତା କର। ତୁମେ ଜୀବମାନଙ୍କର ମଙ୍ଗଳ ନିମିତ୍ତେ, ଧର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ କର। ଭାରତଙ୍କର ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ରାମଚନ୍ଦ୍ର ମୃଦୁ ଭାବରେ କହିଲେ— “ଧର୍ମ ଅନୁସାରେ ତୁମ କଥାମାନେ ମୋତେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ କରିଛି। ମୋ ମନ ଏବେ ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞ ପ୍ରତି ଆকৰ୍ଷିତ ନୁହେଁ। ମୁଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଧର୍ମ ଉପାସନା କରିବି ଏବଂ କାନ୍ୟାକୁବ୍ଜରେ ବାମନଙ୍କୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବି। ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ମୋର କୀର୍ତ୍ତି ଦିଗ୍ଦିଗନ୍ତରେ ପ୍ରସାରିତ ହେବ, ଯେପରି ଭାଗୀରଥଙ୍କ ଉଦ୍ୟମରେ ଗଙ୍ଗା ଭୂମିକୁ ଆସିଥିଲା, ସେପରି ଏହି କଥା ନିଶ୍ଚିତ।" ଏହି ସମୟରେ ଭୀଷ୍ମ ମହାରାଜ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ରାମ କିପରି କାନ୍ୟାକୁବ୍ଜରେ ବାମନଙ୍କୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ? ସେ ବାମନ କେଉଁଠୁ ମିଳିଲେ? ଏହି ଘଟଣା କୁ ଦୟାକରି ସବୁ ବିସ୍ତୃତରେ କହ। ରାମଙ୍କ ଗୁଣଗାନ କରାଯାଉଥିବା କଥାମାନେ ମୋତେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରୀତି ଦେଇଥାଏ। ଲୋକେ ଭକ୍ତି ଭାବରେ ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି, ସେ ଧର୍ମରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ, କୃତଜ୍ଞ ଏବଂ ଦୃଢ଼ ବୁଦ୍ଧିଶାଳୀ। ସେ ପୃଥିବୀର ସମସ୍ତ ଅଂଶ ଉପରେ ଧର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ଶାସନ କରନ୍ତି, ତାଙ୍କ ରାଜ୍ୟରେ ଚିନ୍ତା-ଭୟ ନାହିଁ, ଏକ କାମଧେନୁ ନିମନ୍ତେ ଯେପରି। ଆନେକ ପ୍ରକାର ମୂଲ୍ୟବାନ ପୋଷାକ ମିଳେ, ଏହି ମହାପୁରୁଷଙ୍କ ଭୂମି ଚାଷ ଛାଡ଼ି ଫସଲ ଦେଇଥାଏ, ଏଠାରେ କୌଣସି ପ୍ରତିଦ୍ଵନ୍ଦ୍ୱୀ ନାହିଁ। ଦେବତାମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ସେ ସଫଳ କରିଛନ୍ତି—ରାବଣ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କରୁଥିଲା, ତାଙ୍କ ସନ୍ତାନ ଓ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ସହଜରେ ନିଃଶେଷ ହୋଇଗଲେ। ଏହି ମହାପୁରୁଷଙ୍କ ମନ ଶୁଦ୍ଧ ଧର୍ମରେ ନିଶ୍ଚଳ ଅଛି, ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ମୁଁ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛି।" ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ମୁନି ଉତ୍ତର ଦେଲେ—“ଏକ ସମୟରେ ରାମ, ଧର୍ମରେ ଦୃଢ଼, କିଛି କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ। ହେ ରାଜା, ଏହି ଘଟଣାକୁ ଧ୍ୟାନଦେଇ ଶୁଣ। ରାମ ତାଳେ ରାକ୍ଷସ ରାଜା ରାବଣଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କଲେ ଏବଂ ଚିନ୍ତା କଲେ—ବିଭୀଷଣ କିପରି ଲଙ୍କାରେ ରାଜ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି? ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବିରୋଧ ଧ୍ୱଂସର ଚିହ୍ନ, କିନ୍ତୁ ମୋ ଦ୍ୱାରା ଏହି ରାଜ୍ୟ ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଛି, ଚନ୍ଦ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟ ରହିଥିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହା ଅବିଚଳ ରହିବ। ମୋ ଇଚ୍ଛାରେ, ବିଭୀଷଣଙ୍କର କୀର୍ତ୍ତି ଚିରସ୍ଥାୟୀ ଓ ଅବିନାଶୀ ହେବ। ରାବଣ ଏଠି ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ନାଶ ପାଇଁ। ମୁଁ ଦେବମାନଙ୍କ ଉପକାର ପାଇଁ ଏହି ପାପୀକୁ ସଂହାର କରିଛି। ଏବେ ମୁଁ ନିଜେ ଲଙ୍କାକୁ ଯାଇ ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ ଦେଖିବି। ତାଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେବି, ଯାହାଦ୍ୱାରା ସେ ଚିରକାଳ ରହିପାରିବେ।” ଏପରି ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା ବେଳେ, ଭାରତ ଆସି ରାମଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ହେ ପ୍ରଭୁ, କ’ଣ ଚିନ୍ତା କରୁଛନ୍ତି? କୌଣସି ଗୁପ୍ତ କଥା ମୋତେ ଲୁଚାଇବେ ନାହିଁ।” “ଦେବମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ, କିମ୍ବା ପୃଥିବୀ ସମ୍ପର୍କରେ, କିମ୍ବା ନିଜ କୌଣସି ବିଷୟ?”—ଭାରତ ଏହିପରି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ତେବେ ରାଘବ କହିଲେ—“ତୁମେ ମୋ ପାଇଁ ବାହ୍ୟ ପ୍ରାଣ ଭଳି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ଏପରି। ମୋ ସମ୍ପର୍କରେ କୌଣସି ଗୁପ୍ତ କଥା ତୁମେ ଜାଣିନଥିବେ ନାହିଁ—ଏହିଠାରେ ମୁଁ ସତ୍ୟ କହୁଛି। ମୋର ମହାଚିନ୍ତା ହେଉଛି ବିଭୀଷଣ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ କିପରି ଅଛନ୍ତି। ଦେବମାନଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ରାବଣଙ୍କୁ ମୁଁ ବିନାଶ କରିଛି। ଏବେ ମୁଁ ଆଜି ଲଙ୍କାକୁ ଯିବି, ଯେଉଁଠାରେ ବିଭୀଷଣ ଅଛନ୍ତି।” ସେଠାରେ ଯାଇ, ସେଠାରେ ବିଭୀଷଣ ସହ କଥା ହେବା ପରେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀକୁ ଦେଖି, ସେ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ତାପରେ ଭାରତ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ—“ମୁଁ ତୁମ ସହିତ ଯିବି, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଓ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଭାଇମାନେ ଏଠାରେ ରହନ୍ତୁ।” ଏପରି କହି ରାମ ସଉମିତ୍ରି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ନିର୍ଦେଶ ଦେଲେ—“ତୁମେ ଏଠାରେ ରହି ରାଜ୍ୟର ରକ୍ଷା କର, ଆମେ ଫେରି ଆସିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ।” ଏପରି ନିର୍ଦେଶ ଦେଇ, ରାମ ପୁଷ୍ପକ ବିମାନରେ ବସିଲେ। ବିମାନ ଗାନ୍ଧାର ଦେଶକୁ ଯାଇପହଞ୍ଚିଲା, ସେଠାରେ ଭାରତଙ୍କ ପୁଅମାନଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ଏବଂ ସେଠାରେ ଶାସନ କେମିତି ଚାଲୁଛି ଦେଖିଲେ। ପୁଣି ସେ ଉତ୍ତରପୁର୍ବ ଦିଗକୁ ଗଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ପୁଅମାନେ ରହୁଥିଲେ, ଏବଂ ସେଠାରେ ଛଅ ରାତି ରହିଲେ। ପରେ, ପୁଷ୍ପକ ଚାଳି ଦକ୍ଷିଣାଦିଗକୁ ପହଞ୍ଚିଲା, ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା ସଙ୍ଗମ ପ୍ରୟାଗରେ ଗଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ବହୁ ଋଷିମାନେ ବସିଥାନ୍ତି। ସେଠାରେ ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡବତ୍ ପ୍ରଣାମ କଲେ, ଆଉ ଅତ୍ରି ମୁନିଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ଋଷିମାନେ ସହ କଥା ହୋଇ, ଜନସ୍ଥାନକୁ ଗଲେ। ରାମ କହିଲେ—“ଏଠାରେ ସୀତାଙ୍କୁ ଦୁଷ୍ଟ ରାବଣ ଅପହରଣ କରିଥିଲେ, ଏଠାରେ ତିନି ମାନେ ଆମ ପିତାଙ୍କ ବନ୍ଧୁ ଜଟାୟୁଙ୍କୁ ମାରିଦେଇଥିଲେ। ଏଠାରେ ଆମେ କବନ୍ଧ ନାମକ ଦୁଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସ ସହ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ କରିଥିଲୁ, ତାଙ୍କୁ ମାରି ଦାହ କରିବା ପରେ, ସୀତା ରାବଣଙ୍କ ନିବାସକୁ ଚାଲିଗଲେ। ଏଠାରେ ଋଷ୍ୟମୂକ ପାହାଡ଼ ଉପରେ ସୁଗ୍ରୀବ ନାମକ ଭଳି ବନରାଜ ଅଛନ୍ତି, ସେ ତୁମକୁ ସାହାଯ୍ୟ କରିବେ। ପମ୍ପା ସରୋବରକୁ ତୁମେ ଭାଇ ସହିତ ଯାଅ। ସେଠାରେ ଶବରୀ ତପସ୍ୱିନୀଙ୍କୁ ଦେଖ। ଏହିପରି ନିର୍ଦେଶ ପାଇ ତାଙ୍କ ଭାଇ ଦୁଃଖିତ ଓ ଆଶାହୀନ ହୋଇ ରହିଲେ। ଏହି ହେଉଛି ସେଇ ପଦ୍ମସର, ଯେଉଁଠାରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ କହିଥିଲେ—‘ବିରୋଧୀ ଦଳ କ୍ଷୟକର୍ତ୍ତା, ଶୋକ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ, ମୈଥିଲୀ ଏଠି ମିଳିବେ।’ ଏଠି ମୋ ପାଇଁ ଅନେକ ମାସ ଏକ ଶତବର୍ଷ ପରି ଲାଗିଥିଲା।” ଏପରି ରାମ ନିଜ ବୈଭବ, ଦୟା ଓ ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ଯାତ୍ରା ଓ ସ୍ମୃତି ଉଦ୍ବୋଧନ କରି ଚାଲିଯାଉଛନ୍ତି।