ଏକ ସମୟର କଥା, ସେ ଜଣେ ମହାପୁରୁଷ ଶିବିଙ୍କ ଘରକୁ ଗଲେ। ଶିବି ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ ଏବଂ ସମ୍ମାନ ସହ ସମସ୍ତ ଅତିଥି ସତ୍କାର କରିଲେ। ତା’ପରେ ଶିବି ତାଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ଦେଶ ଓ ଅଞ୍ଚଳର କୁଶଳ କୁ ଜିଜ୍ଞାସା କଲେ। ସେ ଗ୍ରାମଣୀ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “କେଉଁ ଦେଶ, କେଉଁ ଜନଜାତି, କେଉଁ ପାହାଡ଼ ଓ କେଉଁ ଆଶ୍ରମ ପବିତ୍ର? ଏହି ସମସ୍ତ ମଧ୍ୟରୁ ଯେଉଁଠି ତୁମେ ସ୍ନେହ ଦେଖିଛ, ମୋତେ କହ।” ସିଦ୍ଧପୁରୁଷ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ଯେଉଁ ଦେଶ, ଜନ, ପାହାଡ଼ ଓ ଆଶ୍ରମ ମଧ୍ୟରେ ତ୍ରିଧାରା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଦୀ ଗଙ୍ଗା ସଦା ବହୁଛି, ସେଉଁଠି ସବୁଠୁ ପବିତ୍ର। ତପସ୍ୟା, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟ, ଯଜ୍ଞ କିମ୍ବା ଦାନ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ଦଶା ଲାଭ ହୁଏନି, ଗଙ୍ଗାସେବା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଦଶା ଲାଭ ହୁଏ। ଗଙ୍ଗାରେ ସ୍ନାନ କରିଥିବା ନିୟମିତ ମନୀଷୀମାନେ ଯେପରି ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ଏହି ଆନନ୍ଦ ଶତ ଯଜ୍ଞ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ମିଳେନି। ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଲେ ଘୋର ଅନ୍ଧକାର ଦୂର ହୁଏ, ସେପରି ଗଙ୍ଗାସ୍ନାନ କଲେ ପାପ ଦୂର ହୁଏ ଏବଂ ମନୀଷୀ ଜ୍ୟୋତ୍ସ୍ନାମୟ ହୋଇଯାନ୍ତି। କପାସ ଗଛ ଯେପରି ଅଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ ହୁଏ, ଗଙ୍ଗାସ୍ନାନରେ ସମସ୍ତ ପାପ ଦଗ୍ଧ ହୁଏ। ଯିଏ ଗଙ୍ଗା ଜଳ ସୂର୍ଯ୍ୟର ତାପରେ ପିଏ, ସେ ଗୋହତ୍ୟା ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ ଏବଂ ଅଗ୍ନିଠାରୁ ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର ହୁଏ। ଏକ ପାଦ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଯିଏ ଗଙ୍ଗାସ୍ନାନ କରେ, ସେ ହଜାର ଚନ୍ଦ୍ରାୟଣ ବ୍ରତର ଫଳକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ। ଯଦି କେହି ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ଉଲ୍ଟା ହୋଇ ଲଟକି ରହେ, କିମ୍ବା କେହି ମାସେକ ଗଙ୍ଗାଜଳ ସେବା କରେ, ସେ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇ ନିର୍ମଳ ବିଷ୍ଣୁ ଦଶାକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ। ଏହି ବେଣୀ ତଥାପି ପବିତ୍ର, ଶୁଧ୍ଧ ଏବଂ ପାପ ନାଶକ। କେବଳ ମନେ ପ୍ରତିଦିନ ଗଙ୍ଗାକୁ ସ୍ମରଣ କଲେ ମଧ୍ୟ, ଏକ ଶିଶୁହନନ୍ତା ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ମୁକ୍ତି ପାଏ। ଏହି ପୁଣ୍ୟ ତୀର୍ଥ ରାଜା, ପ୍ରୟାଗ, ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦୁର୍ଲଭ। ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ଦ୍ରୁତ ଭାବରେ ବୈକୁଣ୍ଠକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ, ସେ ମିତ୍ର-ଶତ୍ରୁ ଜାଣିନଥାଏ, ଧର୍ମ-ଅଧର୍ମ ଅନୁଭବ କରେନି। ଗଙ୍ଗାସ୍ନାନ କଲେ ମହାପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ଯିଏ ‘ଗଙ୍ଗା, ଗଙ୍ଗା’ ବୋଲି ଶତ ଯୋଜନ ଦୂରରୁ ମଧ୍ୟ ଉଚ୍ଚାରଣ କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ହୋଇ ବିଷ୍ଣୁ ଲୋକକୁ ଯାଏ। ବ୍ରାହ୍ମଣହନନ୍ତା, ଗୋହନନ୍ତା, ମଦପାନୀ କିମ୍ବା ଶିଶୁହନନ୍ତା ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ହୋଇ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଏ। ମାଧବଙ୍କୁ ଦେଖିବା କିମ୍ବା ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି ବେଣୀରେ ସ୍ନାନ କଲେ ବୈକୁଣ୍ଠକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ ହୁଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟରେ ଯେପରି ଅନ୍ଧକାର ଲୟ ହୁଏ, ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ମଧ୍ୟ ପାପ ଦୂର ହୁଏ। ଗଙ୍ଗାଦ୍ୱାର, କୁଶାବର୍ତ୍ତ, ଗଲ୍ଲିକା (ବିଳ୍ବକା), ନୀଳପର୍ବତ ଓ ପବିତ୍ର କଣଖଳ ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କଲେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନାହିଁ। ଏପରି ଜାଣ, ହେ ମହାପୁରୁଷ, ଗଙ୍ଗାସ୍ନାନ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ପୁନଃପୁନଃ ମାତ୍ର ସ୍ନାନ କରି ପାପମୁକ୍ତ ହୁଏ। ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଷ୍ଣୁ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ଯଜ୍ଞମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅଶ୍ୱମେଧ, ଗଛମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅଶ୍ୱତ୍ଥ, ଏବଂ ନଦୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସଦା ଭାଗୀରଥୀ ଗଙ୍ଗା ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଏହିପରି ଗଙ୍ଗାମାହାତ୍ମ୍ୟର ବର୍ଣ୍ଣନା ଉମାପତି ଓ ନାରଦଙ୍କ ସଂବାଦରେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ପଦ୍ମପୁରାଣର ଉତ୍ତରଖଣ୍ଡର ଏକାଶୀତିତମ ଅଧ୍ୟାୟର ଶେଷ। ଏହିପରେ ମହାଦେବ କହିଲେ: “ଏହି ଚୈତ୍ର ମାସରେ ଡମନକ ଉତ୍ସବ କରାଯିବା ଉଚିତ, ବିଶେଷକରି ତ୍ୱାଦଶୀ ତିଥିରେ ଏହାର ବିଧିପୂର୍ବକ ଆୟୋଜନ କରାଯିବା ଦରକାର। ଭକ୍ତିସହିତ ବୈଷ୍ଣବମାନେ ଏହି ପବିତ୍ର ଉତ୍ସବ କରିଲେ ଲୋକମାନଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ବଢ଼େ। ଡମନକ ଫୁଲ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଆନନ୍ଦରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି। ଏହି ଉତ୍ସବ ତ୍ୱାଦଶୀ ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷ ଚୈତ୍ରରେ ଭକ୍ତ ବୈଷ୍ଣବମାନେ କରିବା ଉଚିତ। ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଭକ୍ତି ସହ ଏହି ମହାଉତ୍ସବ ଆୟୋଜନ କରିବା ଉଚିତ ଏବଂ ପ୍ରଥମେ ଉଦ୍ୟାନକୁ ଯିବା ଦରକାର। ଗୁରୁଙ୍କ ଆଦେଶରେ ରତି ସହ ମିଶି ନିୟମିତ କାମଦେବଙ୍କ ପୂଜା କରିବା ଦରକାର: ‘ହେ କାମ, ବିଶ୍ୱମୋହନ, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର।’ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି କାମନା କରି ଦୟା କରିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରିବା ଉଚିତ। ଗୀତ-ବାଦ୍ୟ ସହ ଡମନକ ଗଛକୁ ଘରକୁ ଆଣିବା ଉଚିତ। ଏକାଦଶୀ ତିଥିରେ ପୂର୍ବସଂସ୍କାର ପରେ ବୈଷ୍ଣବମାନେ ରାତିରେ ଭକ୍ତିସହିତ ପୂଜା କରିବା ଦରକାର। ପ୍ରଥମେ ସର୍ବତୋଭଦ୍ର ମଣ୍ଡଳ ତିଆରି କରି, ତା’ପରେ ଦେବତାଙ୍କୁ ରତି ସହ ବସାଇବା ଉଚିତ। ଶ୍ୱେତ ବସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଡମନକ ଉପରେ ଢାକି ବିଦ୍ୱାନ ବୈଷ୍ଣବମାନେ ଏଠାରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ‘କ୍ଲୀଂ, କାମଦେବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ହ୍ରୀଂ, ରତିକୁ ନମସ୍କାର’—ଏହି ମନ୍ତ୍ରରେ କନ୍ଦର୍ପଙ୍କୁ ପୂର୍ବଦିଗରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ପୂଜା କରିବା ଦରକାର। ସୁଗନ୍ଧ, ଫୁଲ, ଧୂପ, ଦୀପ ଓ ଆରତି ରାତିରେ ନିୟମିତ ଭାବେ କରିବା ଉଚିତ। ପୂର୍ବରେ ମଦନ, ଆଗ୍ନେୟରେ ମନ୍ମଥ, ଦକ୍ଷିଣରେ କନ୍ଦର୍ପ, ନୈୃତ୍ୟରେ ଅନଙ୍ଗ, ପଶ୍ଚିମରେ ଭସ୍ମଶରୀର, ବାୟବ୍ୟରେ ସ୍ମର, ଉତ୍ତରରେ ଈଶ୍ୱର, ଈଶାନରେ ପୁଷ୍ପବାଣଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ। ସବୁ ଦିଗରେ ଏହିପରି ପୂଜା କରିବା ଦରକାର। କେଶବଙ୍କୁ ଏଠାରେ ପୂଜିଲେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି। ଅକ୍ଷତ, ଗନ୍ଧ, ଧୂପ, ଦୀପ, ନୈବେଦ୍ୟ, ତାମ୍ବୁଳ ଦ୍ୱାରା ଡମନକ ଗଛକୁ ପୂଜି, ‘ଅମେ ସେ ପରମପୁରୁଷ କାମଦେବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରୁଛୁ; ଅନଙ୍ଗ ଆମକୁ ପ୍ରେରଣ କରନ୍ତୁ’—ଏହି କାମ-ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଡମନକ ଉପରେ ୧୦୮ ଥର ଜପ କରି, ‘ପୁଷ୍ପବାଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର, ଯିଏ ଜଗତକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛନ୍ତି; ମନ୍ମଥ ଯିଏ ଜଗତର ନୟନ; ରତିକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଥିବାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର’—ଏପରି ପ୍ରଣାମ କରିବା ଉଚିତ। ‘ଦେବତାମାନଙ୍କ ଦେବତା, ଶ୍ରୀ ବିଶ୍ୱେଶ, ରତିଙ୍କ ପତି, ବିଶ୍ୱର ଶୋଭା, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର। ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ନାଥ, ସମସ୍ତ ମୂଳ ତୁମକୁ ନମସ୍କାର’—ଏପରି ବିଭିନ୍ନ ଆଗମ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସହ ପୂଜିବା ଉଚିତ। ତା’ପରେ ନିୟମିତ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ଜାଗରଣ କରିବା ଦରକାର।