ଭିଷ୍ମଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶେଷ ହେବା ପରେ, ଶୁଦ୍ଧ ହୃଦୟ ଥିବା ସେଇ ଋଷିମାନେ ଭିଷ୍ମଙ୍କୁ ଶିର ନମାଇଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଆଦରସହିତ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ପ୍ରଭୁ, କେଉଁ ଦେଶ, କେଉଁ ପର୍ବତ, କେଉଁ ଆଶ୍ରମ ସବୁ ସବୁଠାରୁ ପବିତ୍ର? ଧର୍ମ ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକମାନେ କେଉଁଠି ସେବା କରିବା ଉଚିତ? ଏହି ଗୁପ୍ତତା ମୋତେ କହନ୍ତୁ, ପିତାମହ।” ଭିଷ୍ମ କହିଲେ, “ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ଏଠାରେ ପୁରାତନ ଏକ କଥା କୁହାଯାଏ—ଏହା ହେଉଛି ଏକ ଉଞ୍ଚ ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ଜୀବିକା ଚଳାଇଥିବା ଏକ ଋଷି ଓ ଏକ ସିଦ୍ଧ ପୁରୁଷଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହୋଇଥିବା ସଂବାଦ। ସେଇ ସିଦ୍ଧ, ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀ ଘୁରି, ଶିବି ନାମକ ମହାତ୍ମା ଉଞ୍ଚ ଆହାର କରୁଥିବା ଋଷିଙ୍କ ଘରକୁ ଆସିଲେ। ଶିବି ନିତ୍ୟ ଆତ୍ମ-ନିୟମିତ, ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱ ଜ୍ଞାନୀ, ଆସକ୍ତି ଓ ଦ୍ୱେଷରୁ ମୁକ୍ତ ଓ କର୍ମ ଓ ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ ଥିଲେ। ସେ ବିଷ୍ଣୁର କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ନିରନ୍ତର ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ବୈଷ୍ଣବମାନଙ୍କୁ କେବେ ନିନ୍ଦା କରୁନଥିଲେ, ଧର୍ମରେ ନିରତ ଥିଲେ। ସେ ଯୋଗାଭ୍ୟାସରେ ଲାଗିଥିଲେ, ସଂଖ ଓ ଚକ୍ର ଧାରଣ କରୁଥିଲେ, ଶ୍ରୀକାନ୍ତଙ୍କୁ ନିତ୍ୟ ଭକ୍ତି କରୁଥିଲେ ଓ ଦିନେ ତିନିଥର ପୂଜା କରୁଥିଲେ। ସେ ବେଦ ଓ ଉପବେଦରେ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ଅर्जନ କରିଥିଲେ, ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ ଚିହ୍ନିପାରୁଥିଲେ, ପ୍ରତିଦିନ ବେଦ ପାଠ କରୁଥିଲେ ଓ ଅତିଥିମାନେ ପ୍ରତି ସମ୍ମାନ ଦେଉଥିଲେ। ଉଞ୍ଚ ଆହାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ପୂନ୍ୟସ୍ଥଳ ଉପରେ ମନସ୍ଥ ଥିଲେ, ଚତୁର୍ବେଦରେ ସ୍ୱୟଂଭୂ ଯାହା ଗାଇଥିଲେ, ସେଉଁଠି ଧ୍ୟାନ କରୁଥିଲେ। ସେ ଦ୍ୱିଜ, ବିଷ୍ଣୁର ଆକୃତି ଧାରଣ କରିଥିଲେ, ଚତୁର୍ବେଦର ଧ୍ୟାନ ଓ ସ୍ତୁତି ଜାଣିଥିଲେ, ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦୃଷ୍ଟି ଥିଲେ, ଅବିନାଶୀ ଉପରେ ମନ ନିଶ୍ଚିତ କରିଥିଲେ। ଏକ ସମୟରେ ସେ ସିଦ୍ଧ ଶିବିଙ୍କ ଘରକୁ ଗଲେ। ଶିବି ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ବକ ଅତିଥି ସତ୍କାର କଲେ। ଏହାପରେ ଶିବି ତାଙ୍କୁ ପବିତ୍ର ଦେଶ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ଉଞ୍ଚ ଆହାରୀ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: “କେଉଁ ଦେଶ, କେଉଁ ଜନ, କେଉଁ ପର୍ବତ ଓ କେଉଁ ଆଶ୍ରମ ପବିତ୍ର? ମୋ ପ୍ରତି ସ୍ନେହ ଦେଖାଇ, ଏହି ସବୁ ମୋତେ କୁହନ୍ତୁ।” ସିଦ୍ଧ କହିଲେ: “ଯେଉଁ ଦେଶ, ଯେଉଁ ଲୋକ, ପର୍ବତ ଓ ଆଶ୍ରମ ମଧ୍ୟରେ ତ୍ରିଧାରା ବହୁତ୍ତମ ନଦୀ ଗଙ୍ଗା ନିତ୍ୟ ବହେ, ସେଉଁଠି ପବିତ୍ରତା ଅଛି। ତପ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ଯଜ୍ଞ କିମ୍ବା ଦାନ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥା ଲାଭ ହୁଏନି, ଗଙ୍ଗା ସେବା କଲେ ସେଉଁ ଅବସ୍ଥା ଲାଭ ହୁଏ। ଗଙ୍ଗା ସ୍ନାନ କରିଥିବା ନିୟମିତ ମନିଷ୍ୟଙ୍କ ମନରେ ଯେପରି ଆନନ୍ଦ ଆସେ, ଏହି ଆନନ୍ଦ ଶତାଧିକ ଯଜ୍ଞ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ହୁଏନାହିଁ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଲେ ଯେପରି ଅନ୍ଧକାର ଦୂରେଇଯାଏ, ଗଙ୍ଗା ଜଳରେ ସ୍ନାନ କଲେ ସେପରି ପାପ ଦୂର ହୁଏ। ତୁଳା ଗଦା ଆଗୁନା ପଡିଲେ ଯେପରି ଦହିଯାଏ, ଗଙ୍ଗା ସ୍ନାନ କଲେ ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର ହୁଏ। ଗଙ୍ଗା ଜଳ ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣରେ ଉତ୍ତାପିତ ହୋଇ ପିଇଲେ, ଗୋହତ୍ୟାର ପାପ ମୁକ୍ତି ମିଳେ ଓ ପବିତ୍ରତାରେ ଅଗ୍ନିଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ହୁଏ। ଏକ ପାଦ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଯେଉଁଠି ଗଙ୍ଗା ସ୍ନାନ କରେ, ସେ ହଜାର ଚନ୍ଦ୍ରାୟଣ ବ୍ରତର ଫଳ ଅତିକ୍ରମ କରେ। ଯଦି ଜଣେ ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ଶିର ନିମ୍ନକରି ଝୁଲିଥାଏ, କିମ୍ବା ମାତ୍ର ଏକ ମାସ ଗଙ୍ଗା ଜଳର ସେବା କରେ—ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟାର ପାପ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନିର୍ମଳ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଏହି ବେଣୀ ବହୁତ୍ତମ, ପବିତ୍ର ଓ ପାପ ନାଶକ। ମାତ୍ର ସ୍ମରଣ କଲେ, ଏକ ବାଳହତ୍ୟାକାରୀ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରିଥାଏ। ଏହି ପୁଣ୍ୟସ୍ଥଳ ପ୍ରୟାଗ ବୈଷ୍ଣବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଦୁର୍ଲଭ। ସେଉଁଠି ସ୍ନାନ କରି, ଜଣେ ଶୀଘ୍ର ବୈକୁଣ୍ଠକୁ ଯାନ୍ତି; ସେଉଁଠି ସେ ବନ୍ଧୁ-ଶତ୍ରୁ ଚିନ୍ତା କରନ୍ତିନାହିଁ, ଧର୍ମ-ଅଧର୍ମ ମଧ୍ୟ ଦେଖନ୍ତିନାହିଁ। ଗଙ୍ଗା ସ୍ନାନ କରି, ମହାପାପ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ଯେଉଁଠି ଲୋକ ‘ଗଙ୍ଗା, ଗଙ୍ଗା’ କହନ୍ତି, ଶତ ଯୋଜନା ଦୂରରୁ ମଧ୍ୟ, ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର ହୁଏ ଓ ବିଷ୍ଣୁ ଲୋକକୁ ଯାନ୍ତି। ବ୍ରାହ୍ମଣ-ହତ୍ୟାକାରୀ, ଗୋ-ହନ୍ତା, ମଦ୍ୟପାନୀ କିମ୍ବା ବାଳହନ୍ତା ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ଶୀଘ୍ର ସ୍ବର୍ଗକୁ ଯାନ୍ତି। ମାଧବଙ୍କ ଦର୍ଶନ କିମ୍ବା ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଦେଖି ବେଣୀରେ ସ୍ନାନ କଲେ, ବୈକୁଣ୍ଠ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଲେ ଯେପରି ଅନ୍ଧକାର ଦୂରେଇଯାଏ, ସେପରି ଏଠି ସ୍ନାନ କଲେ ପାପ ନାଶ ହୁଏ। ଗଙ୍ଗାଦ୍ୱାର, କୁଶାବର୍ତ୍ତ, ଗଲ୍ଲିକା, ନୀଳପର୍ବତ କିମ୍ବା ପବିତ୍ର କଣଖଳାରେ ସ୍ନାନ କଲେ, ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନାହିଁ। ଏଭଳି ଜାଣି, ଗଙ୍ଗାସ୍ନାନୀ ଲୋକ ପୁନଃପୁନଃ ଗଙ୍ଗାରେ ସ୍ନାନ କରି ପାପ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରନ୍ତି। ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବିଷ୍ଣୁ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ଯଜ୍ଞମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅଶ୍ୱମେଧ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ଗଛମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ଓ ନଦୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସଦା ଭାଗୀରଥୀ (ଗଙ୍ଗା) ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ। ଏହିପରି ଗଙ୍ଗାମାହାତ୍ମ୍ୟର ବର୍ଣ୍ଣନା ଉମାପତି ଓ ନାରଦଙ୍କ ସଂବାଦରେ ପଦ୍ମ ପୁରାଣର ଉତ୍ତରଖଣ୍ଡର ଏକାଶୀ ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶେଷ ହେଲା। ଏହିପରେ ମହାଦେବ କହିଲେ: “ଏହି ଚୈତ୍ର ମାସରେ ଦମନକ ଉତ୍ସବ କରିବା ଉଚିତ; ବିଶେଷକରି, ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷ ଦ୍ୱାଦଶୀ ଦିନରେ ଏହାର ବିଧିପୂର୍ବକ ପାଳନ କରିବା ଦରକାର। ବୈଷ୍ଣବମାନେ ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ବକ ଏହି ପବିତ୍ର ଉତ୍ସବ କଲେ, ଲୋକମାନଙ୍କର ଆନନ୍ଦ ବଢ଼େ। ଦେବତାମାନେ ଆନନ୍ଦରୁ ଦିବ୍ୟ ଦମନକ ଫୁଲ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥିଲେ। ଯେଉଁ ବୈଷ୍ଣବ ସମସ୍ତ ପୂଜାର ଫଳ ଚାହେ, ସେ ଚୈତ୍ର ଶୁକ୍ଳ ଦ୍ୱାଦଶୀ ଦିନ ଦମନକ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ। ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭକ୍ତିରେ ମନ ନିଶ୍ଚିତ କରି, ପ୍ରଥମେ ଉଦ୍ୟାନକୁ ଯାଇ, ଗୁରୁଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁସାରେ ରତି ସହିତ କାମଦେବଙ୍କ ପୂଜା କରିବା ଦରକାର: ‘ହେ କାମ, ବିଶ୍ୱ ମୋହନ, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର।’ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଇଁ ମୁଁ ଆନିବି; ମୋତେ କୃପା କର। ଗୀତ ଓ ବାଦ୍ୟର ଶବ୍ଦରେ ଘରକୁ ଆଣିବା ଉଚିତ। ଏକାଦଶୀ ଦିନ, ପୂର୍ବ ସଂସ୍କାର କରି, ବୈଷ୍ଣବମାନେ ଭକ୍ତିସହିତ ରାତିରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।