ଏହି କଥା ପ୍ରାଚୀନ କାଳରୁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଯେତେବେଳେ ଋଷିପଞ୍ଚମୀ ନାମକ ବ୍ରତ ପାଳନ କରାଯାଏ, ସେଥିରେ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଘୃତର ହବିଷ୍ୟ, ଦାନ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦିଆଯାଏ। ଏହି ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଋଷିମନ୍ଦଳୀଙ୍କ ସନ୍ତୋଷ ପାଇଁ ହୁଏ। ପୁନି, କଥାଶ୍ରବଣ ପରେ ଏବଂ ପରିକ୍ରମା କରି, ବିଭିନ୍ନ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଧୂପ, ଦୀପ, ନୈବେଦ୍ୟ ଓ ଅର୍ଘ୍ୟ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଭାବେ ଅର୍ପଣ କରାଯାଏ। ଏହି ବ୍ରତ ଅନୁଷ୍ଠାନରେ ବ୍ରତୀ ମନରେ କହେ—"ମୋର ଏହି ବ୍ରତପାଳନ ଦ୍ୱାରା ଋଷିମନ୍ଦଳୀ ସଦା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଉନ୍ତୁ। ସେମାନେ ମୋର ଉପାସନା ସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତୁ। ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରେ।" ପୁନି, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ, ପୁଲହ, କ୍ରତୁ, ପ୍ରାଚେତସ, ବଶିଷ୍ଠ, ମରୀଚି ଓ ଅତ୍ରିଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରି ନମସ୍କାର ଓ ନିବେଦନ ଦିଆଯାଏ। ଏପରି ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଭକ୍ତି ସହିତ ଧୂପ ଓ ଦୀପ ଦ୍ୱାରା ଏହି ପୂଜା କରିବା ଦ୍ୱାରା ପିତୃମାନେ ମୋକ୍ଷ ପାଉଥିବେ। ପୂର୍ବଜନ୍ମର କର୍ମ ଓ ରାଗାଦି ଦୋଷ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ବ୍ରତ କରିଲେ ସେ ନିଶ୍ଚିତ ମୋକ୍ଷ ଲାଭ କରେ। ଏହି ବ୍ରତ ପାଳନ କରି, ପିତୃମାନେ ମୋକ୍ଷମାର୍ଗରେ ଯାଆନ୍ତି ଓ ଶୁଭ ଲାଭ କରନ୍ତି। ନୀତିମାନ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଋଷିପଞ୍ଚମୀ ବ୍ରତ ବିଶେଷ ସ୍ତୁତିତ। ଏହି ଉତ୍ତମ ବ୍ରତ କରୁଥିବା ମନୁଷ୍ୟ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ବୋଲି ଗଣାଯାନ୍ତି। ଏହି ଉତ୍ତମ ଋଷିବ୍ରତ କରିଥିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷମାନେ ଏଠାରେ ବହୁ ସୁଖ ଭୋଗ କରି, ପରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଧାମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ଏହିପରି ଉତ୍ତରଖଣ୍ଡର ପଦ୍ମ ମହାପୁରାଣରେ, ଉମାପତି ଓ ନାରଦଙ୍କ ଆଲୋଚନାରେ, ସପ୍ତତି ସପ୍ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ‘ଋଷିପଞ୍ଚମୀ ବ୍ରତ’ ନାମରେ ଶେଷ ହୁଏ। ଏହା ପରେ, ପାର୍ବତୀ ଭଗବାନଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ—"ହେ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ, ଆଉଥରେ ଗଙ୍ଗା ମହିମା ବିଷୟରେ କହନ୍ତୁ, ଯାହା ଶୁଣି ଋଷିମାନେ ବାରମ୍ବାର ବିରାଗୀ ହୁଅନ୍ତି। ହେ ସମସ୍ତଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ, ତାଙ୍କର ମହିମା କ’ଣ? ତାଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି କଥା ଶୁଣିଛି, କିନ୍ତୁ ମହିମା ଶୁଣିନାହିଁ। ଆପଣ ସମସ୍ତ ଜନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ, ନିତ୍ୟ ଦେବତା।" ତେବେ, ମହାଦେବ କହିଲେ—"ଋଷିମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ପରି ବୁଦ୍ଧିମାନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପରି ପ୍ରଭାବଶାଳୀ, ସେମାନେ ବାଣର ଶଯ୍ୟାରେ ଶୟନ ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଥିଲେ। ଅତ୍ରି, ବଶିଷ୍ଠ, ଭୃଗୁ, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ, ପୁଲହ, କ୍ରତୁ, ଅଙ୍ଗିରା, ଗୌତମ, ଅଗସ୍ତ୍ୟ, ସୁମତି, ସଂଯମୀ ଏମିତି ଅନେକ ମହାନ ଋଷିମାନେ ଆସିଥିଲେ। ଏହିପରି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ସ୍ଥୂଳଶିରା, ସର୍ବଜ୍ଞ, ପ୍ରମଥନାଥ, ରୈଭ୍ୟ, ବୃହସ୍ପତି, ବ୍ୟାସ, ପାବନ, କଶ୍ୟପ, ଧ୍ରୁବ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ଦୁର୍ବାସା, ଜମଦଗ୍ନି, ମାର୍କଣ୍ଡେୟ, ଗାଳବ, ଉଶନା, ଭରଦ୍ୱାଜ, କ୍ରତୁ, ଆସ୍ତୀକ, ସ୍ଥୂଳାକ୍ଷ, ସର୍ବଲୋକାକ୍ଷ, କଣ୍ଵ, ମେଧାତିଥି, କୁଶ, ନାରଦ, ପର୍ବତ, ସୁଧନ୍ୱା, ଚ୍ୟବନ ଦ୍ୱିଜ, ମତିଭୂ, ଭୁବନ, ଧୌମ୍ୟ, ଶତାନନ୍ଦ, କୃତବ୍ରଣ, ଜାମଦଗ୍ନ୍ୟ, ରାମ, ଋଚୀକ ଓ ଅନ୍ୟ ମହାନ ଋଷିମାନେ ଏହି ସଭାରେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ଧର୍ମପୁତ୍ର ଯୁଧିଷ୍ଠିର ତାଙ୍କୁ ବିଧିବତ୍ ନମସ୍କାର କରି, ଭାଇମାନଙ୍କ ସହିତ ସେମାନେ ପୂଜା କଲେ। ପୂଜା ପରେ ସେମାନେ ଆସନ ଗ୍ରହଣ କଲେ, ତାପସ୍ୟାରେ ସମ୍ପନ୍ନ ଏହି ମହାନ ଋଷିମାନେ ଭୀଷ୍ମ ସହିତ ଦିବ୍ୟ ଧର୍ମ ଉପରେ ଆଲୋଚନା କଲେ। କଥା ଶେଷରେ, ସେମାନେ ଶୁଦ୍ଧ ଚିତ୍ତରେ ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ, ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପଚାରିଲେ—"କେଉଁ ଦେଶ, ପର୍ବତ, ଆଶ୍ରମ ପବିତ୍ର? କେଉଁଠି ଧର୍ମାନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ?" ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—"ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ, ପୁରାତନ କଥା ଅଛି—ଏକ ମୁଞ୍ଚିବାରେ ଜୀବନ ଯାପନ କରୁଥିବା ଏକ ଋଷି ଓ ଏକ ସିଦ୍ଧଙ୍କ ଆଲୋଚନା। ଏକ ସିଦ୍ଧ ସମସ୍ତ ଭୂମି ଘୁରି, ମୁଞ୍ଚିବା ଜୀବନ ଯାପନ କରୁଥିବା ମହାନ ଶିବିଙ୍କ ଘରେ ଆସିଲେ। ସେ ନିତ୍ୟ ସଂଯମୀ, ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱ ଜ୍ଞାନୀ, ଆତ୍ମସାଧନାରେ ପରିପକ୍ୱ, ରାଗଦ୍ୱେଷ ରହିତ ଓ କର୍ମ-ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ ଥିଲେ। ସେ ନିତ୍ୟ ବୈଷ୍ଣବ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠ ଓ ବୈଷ୍ଣବଙ୍କୁ କଦାପି ନିନ୍ଦା କରୁନଥିଲେ, ନିତ୍ୟ ଧର୍ମରେ ଲଗ୍ନ ଥିଲେ। ସେ ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସରେ ନିତ୍ୟ ଲିନ୍ନ, ଶଂଖ ଓ ଚକ୍ର ଧାରଣ କରୁଥିଲେ, ଶ୍ରୀକାନ୍ତରେ ନିତ୍ୟ ଭକ୍ତ, ଦିନେ ତିନିଥର ପୂଜା କରୁଥିଲେ। ସେ ବେଦ ଓ ଉପବେଦରେ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ, ନିତ୍ୟ ବେଦପାଠ ଓ ଅତିଥି ସମ୍ମାନରେ ନିଷ୍ଠା ଥିଲେ। ସେ ମୁଞ୍ଚିବା ଜୀବନ ଯାପନ କରୁଥିବା ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପୁଣ୍ୟତୀର୍ଥରେ ଚିତ୍ତ ଲଗାଇ, ସ୍ୱୟଂଭୂଙ୍କ ଚାରି ବେଦର ଗୀତ ଓ ଧ୍ୟାନରେ ଲିନ୍ନ ଥିଲେ। ସେ ଦ୍ୱିଜ ବେଶରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଚିରଅବିନାଶୀ ଧ୍ୟାନରେ ଲିନ୍ନ ଓ ଧର୍ମ-ଅର୍ଥରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଜ୍ଞାନ ଥିଲେ। ଏକ ଦିନ ସିଦ୍ଧ ଶିବିଙ୍କ ଘରକୁ ଗଲେ, ଶିବି ସମ୍ମାନ ସହିତ ଅତିଥି ସତ୍କାର କଲେ। ପରେ ଶିବି ତାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ—"କେଉଁ ଦେଶ, ଜନ, ପର୍ବତ, ଆଶ୍ରମ ପବିତ୍ର? ଆପଣ ଦୟାକରି ମୋତେ କହନ୍ତୁ।" ସିଦ୍ଧ କହିଲେ—"ଯେଉଁ ଦେଶ, ଜନ, ପର୍ବତ, ଆଶ୍ରମ ମଧ୍ୟରେ ତ୍ରିଧାରା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗଙ୍ଗା ନିତ୍ୟ ବାହିଥାଏ, ସେଠି ପବିତ୍ରତା ବସିଛି। ତପସ୍ୟା, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟ, ଯଜ୍ଞ, ଦାନ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ଦଶା ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ, ଗଙ୍ଗା ସେବା ଦ୍ୱାରା ସେ ଲାଭ ହୁଏ। ଗଙ୍ଗାସ୍ନାନ କରିଥିବା ସଂଯମୀ ମନୁଷ୍ୟରେ ଯେଉଁ ସନ୍ତୋଷ ଜନ୍ମେ, ଶତ ଯଜ୍ଞ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ତାହା ହୁଏ ନାହିଁ। ଯେପରି ଉଦୟାତ୍ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଘନ ଅନ୍ଧକାରକୁ ଦୂର କରେ, ସେପରି ଗଙ୍ଗାସ୍ନାନ କଲେ ପାପ ଦୂର ହୁଏ। ରୂଇର ଗଦା ଅଗ୍ନିରେ ପଡ଼ିଲେ ଯେପରି ନଶ୍ୱର ହୁଏ, ଗଙ୍ଗାସ୍ନାନରେ ସମସ୍ତ ପାପ ଦଗ୍ଧ ହୁଏ। ଯିଏ ସୂର୍ଯ୍ୟର ତାପରେ ତାପିତ ଗଙ୍ଗାଜଳ ପିଏ, ସେ ଗୋହତ୍ୟା ଦୋଷରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ ଓ ଅଗ୍ନିଠାରୁ ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର ହୁଏ। ଯେଉଁ ଲୋକ ଏକ ପାଦ ମାତ୍ର ଗଙ୍ଗାରେ ସ୍ନାନ କରେ, ସେ ହଜାର ଚନ୍ଦ୍ରାୟଣ ବ୍ରତର ଫଳକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ।" ଏହିପରି ଗଙ୍ଗାର ମହିମା ଅପାର, ତାଙ୍କ ସେବା ଦ୍ୱାରା ଅସାଧାରଣ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ ହୁଏ।