ଏକ ସମୟର କଥା, ଜଣେ ଧର୍ମପରାୟଣ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା, ନାରୀର ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ଅନୁସରି, ଏକ ବ୍ରତ ଗ୍ରହଣ କଲେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପାଇଁ ଭୋଜନ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଲେ। କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ପତି, ଅଜ୍ଞାନବଶତଃ, ପାପୀ ଏବଂ ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ—ଏହି କାରଣରୁ ପ୍ରଥମ ଦିନ ତାଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଚାଣ୍ଡାଳୀ ହେଲେ, ଦ୍ୱିତୀୟ ଦିନ ବ୍ରାହ୍ମଣଘାତିନୀ ହେଲେ, ତୃତୀୟ ଦିନ ଧୋବିନୀ ଭାବେ ଚିହ୍ନିତ ହେଲେ, ଚତୁର୍ଥ ଦିନ ପବିତ୍ର ହେଲେ। ଏହି ପାପର ଫଳରେ, ସେ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଜନ୍ମରେ ନିଜ ଘରେ ଘୁରୁଥିବା ଜଣେ ମହିଳା କୁକୁର ହେଲେ, ଏବଂ ସେଇ ପୁରୁଷ ଏହି କାରଣରୁ ବୃଷ ହେଲେ। ଏହି ଦୁଃଖଦ ଘଟଣା ଦେଖି, ଉଗ୍ରଜନ୍ମନ୍ ନାମକ ଏକ ଧର୍ମଶୀଳ ପୁରୁଷ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"ହେ ଧର୍ମଜ୍ଞ, କୌଣସି ବ୍ରତ, ଦାନ, ଯଜ୍ଞ କିମ୍ବା ତୀର୍ଥ ଯାତ୍ରା ଅଛି କି, ଯାହା ମୋର ପିତାମାତାଙ୍କୁ ମୋକ୍ଷ ଦେଇପାରିବ?" ଋଷି ଉତ୍ତର ଦେଲେ—"ଭାଦ୍ରପଦ ମାସର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ଋଷିପଞ୍ଚମୀ ବ୍ରତ ପାଳନ କରାଯାଏ। ଏହା କରିଲେ ମଳ ଦ୍ୱାରା ହୋଇଥିବା ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ। ଏହି ବ୍ରତ ପୁତ୍ର ପଉତ୍ର ଦେଇଥାଏ, ପିତୃଗଣଙ୍କୁ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ। ଏହି ବ୍ରତ ନଦୀ, କୁଆଁ, ପୋଖରୀ କିମ୍ବା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଘରେ କରିପାରିବେ। ଗୋବର ଦ୍ୱାରା ଏକ ଗୋଲାକାର ମଣ୍ଡଳ କରି, ତା’ଉପରେ ଏକ ପାତ୍ର ରଖିବେ, ଏବଂ ତା’ଉପରେ ଋଷିମାନ୍ୟଙ୍କ ପବିତ୍ର ଧାନ୍ୟ ଭରିଥିବା ଦ୍ୱିତୀୟ ପାତ୍ର ରଖିବେ। ସେଠାରେ ଜନେଉ, ସୁନା ଏବଂ ଫଳ ରଖିବା ଉଚିତ। ସପ୍ତ ଋଷିଙ୍କୁ ଏଠାରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ବିସ୍ଥାପିତ କରିବା ଦରକାର। ଏହି ବ୍ରତୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରି ପୂଜା କରିବେ। ଋଷିମାନ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ପବିତ୍ର ଧାନ୍ୟ ଭୋଜନ ଆହୁତି ଦେବା ଉଚିତ। ଏହି ପୂଜା ଏକ ମାତ୍ର ଭୋଜନ ସହିତ, ଅତି ଭକ୍ତି ଏବଂ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ମନ୍ତ୍ର ଓ ବିଧିପୂର୍ବକ କରିବା ଦରକାର। ଘିଅ ଦ୍ୱାରା ଆହୁତି ଦେଇ, ଦାନ ସହିତ ଏହା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ନିୟମାନୁସାରେ ଦେଇବା ଉଚିତ, ଯାହା ଋଷିମାନ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ। ଗଳ୍ପ ଶୁଣି ଏବଂ ବିଧିପୂର୍ବକ ପରିକ୍ରମା କରି, ଅଲଗା ଭାବେ ଧୂପ, ଦୀପ, ଭୋଜନ ଏବଂ ହସ୍ତପ୍ରକ୍ଷାଳନ ପାଇଁ ଜଳ ଅର୍ପଣ କରିବା ଦରକାର। "ମୋର ଏହି ବ୍ରତ ପାଳନ ଦ୍ୱାରା ସଦା ଋଷିମାନ୍ୟଙ୍କୁ ପୂର୍ଣ୍ଣତା ମିଳୁ, ସେମାନେ ମୋର ପୂଜା ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ—ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରେ। ପୁଲସ୍ତ୍ୟ, ପୁଲହ, କ୍ରତୁ, ପ୍ରାଚେତସ, ବଶିଷ୍ଠ, ମରୀଚି ଏବଂ ଅତ୍ରି—ମୁଁ ଆପଣମାନେଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରେ, ଏହି ଅର୍ପଣ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ। ଏହି ପୂଜା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ତମ ଧୂପ ଏବଂ ଦୀପ ଦେଇ କରିଲେ, ପୂର୍ବଜମାନେ ମୋକ୍ଷ ଲାଭ କରନ୍ତି। ପୂର୍ବ କାର୍ମିକ ଫଳ ଏବଂ ରାଗ ଦ୍ୱାରା ଦୋଷ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଏହି ବ୍ରତ କରିଲେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ—ମୋକ୍ଷ ନିଶ୍ଚିତ।" ଉଗ୍ରଜନ୍ମନ୍ ଏହି ବ୍ରତ କରି ପୂର୍ବଜମାନେ ପାଇଁ ମୋକ୍ଷ ପ୍ରାପ୍ତି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଏବଂ ତାଙ୍କର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ। ପୂର୍ବଜମାନେ ମୋକ୍ଷର ପଥରେ ଯାଇ ଶୁଭକାମନାରେ ଲୀନ ହେଲେ। ଏହିପରି ଧର୍ମମୟ ଋଷିପଞ୍ଚମୀ ବ୍ରତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପାଇଁ ବିଶେଷ ଗୁଣଗାନ କରାଯାଇଛି; ଯେଉଁମାନେ ଏହା କରନ୍ତି ସେମାନେ ଧନ୍ୟ। ଉତ୍ତମ ଋଷିବ୍ରତ କରିଥିବା ସେଇ ଉତ୍ତମ ପୁରୁଷମାନେ ଏଠାରେ ଅନେକ ସୁଖ ଭୋଗ କରି, ପରେ ବିଷ୍ଣୁର ଧାମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ଏହିପରି ଉତ୍ତରଖଣ୍ଡର ପଦ୍ମପୁରାଣର ଉମାପତି ଓ ନାରଦଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆଲୋଚିତ 'ଋଷିପଞ୍ଚମୀ ବ୍ରତ' ନାମକ ସପ୍ତତି ସପ୍ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଏଠି ସମାପ୍ତ ହୁଏ। ପରେ, ପାର୍ବତୀ ମହାଦେବଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"ହେ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ, ଆଉଥରେ ଗଙ୍ଗା ମହିମା ବିଷୟରେ କହନ୍ତୁ, ଯାହା ଶୁଣି ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେ ପୁନିପୁନି ରାଗରହିତ ହେଇଯାନ୍ତି। ତାଙ୍କର ମହିମା କ'ଣ? ମୁଁ ତାଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି ଶୁଣିଛି, କିନ୍ତୁ ଗୌରବ ଶୁଣିନାହିଁ। ଆପଣ ସମସ୍ତ ଜନଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ପ୍ରଥମ, ନିତ୍ୟ ଦେବତା।" ମହାଦେବ କହିଲେ—"ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ପ୍ରଜ୍ଞା ଓ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପ୍ରତାପ ସମାନ ଅନେକ ଋଷି ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଥିଲେ, ସେଉଁଠାରେ ଶରଶଯ୍ୟାରେ ଶୟାନ ଥିଲେ। ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିଲେ ଅତ୍ରି, ବଶିଷ୍ଠ, ଭୃଗୁ, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ, ପୁଲହ, କ୍ରତୁ, ଅଙ୍ଗିରା, ଗୌତମ, ଅଗସ୍ତ୍ୟ, ସୁମତି, ଏବଂ ଏକାଗ୍ରଚିତ୍ତ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମହାତ୍ମା। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ସ୍ଥୂଳଶିରା, ସର୍ବଜ୍ଞ, ପ୍ରମଥନାଥ, ରୈଭ୍ୟ, ବୃହସ୍ପତି, ବ୍ୟାସ, ପାବନ, କଶ୍ୟପ, ଧ୍ରୁବ, ଦୁର୍ବାସା, ଜମଦଗ୍ନି, ମାର୍କଣ୍ଡେୟ, ଗାଳବ, ଉଶନା, ଭରଦ୍ୱାଜ, କ୍ରତୁ, ଆସ୍ତୀକ, ସ୍ଥୂଳାକ୍ଷ, ସର୍ବଲୋକାକ୍ଷ, କଣ୍ବ, ମେଧାତିଥି, କୁଶ, ନାରଦ, ପର୍ବତ, ସୁଧନ୍ୱା, ଚ୍ୟବନ, ମତିଭୂ, ଭୁବନ, ଧୌମ୍ୟ, ଶତାନନ୍ଦ, କୃତବ୍ରଣ, ଜାମଦଗ୍ନ୍ୟ, ରାମ, ଋଚୀକ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମହାନ ଋଷିମାନେ। ଧର୍ମପୁତ୍ର ଯୁଧିଷ୍ଠିର ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ଭାଇମାନେ ସହିତ ନିୟମାନୁସାରେ ପୂଜା କଲେ। ସେସବୁ ମହାତ୍ମା ତପସ୍ବୀ, ପୂଜିତ ହୋଇ ଶାନ୍ତ ଚିତ୍ତରେ ବସିଲେ, ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ସହିତ ଦିବ୍ୟ ଧର୍ମ ଉପରେ ଆଲୋଚନା କଲେ। ଆଲୋଚନା ପରେ, ସେମାନେ ଶୁଦ୍ଧ ମନେ ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ, ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"କେଉଁ ଦେଶ, ପର୍ବତ, ଆଶ୍ରମ ସବୁ ସବୁଠାରୁ ପବିତ୍ର? କେଉଁଠି ଧର୍ମାନ୍ୱେଷୀମାନେ ସଦା ସେବା କରିବା ଉଚିତ?" ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—"ହେ ଉତ୍ତମ ପୁରୁଷ, ପୁରାତନ ଏକ କଥା ଏଠାରେ ଉଦ୍ଧୃତ ହୁଏ—ଏକ ପରିଣତ ମୁନି ଓ ଏକ ସିଦ୍ଧ ପୁରୁଷଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସଂବାଦ। ଜଣେ ସିଦ୍ଧ ସମସ୍ତ ଭୂମିକୁ ଭ୍ରମଣ କରି, ମହାତ୍ମା ଶିବିଙ୍କ ଘରକୁ ଆସିଲେ, ଯିଏ ଉନ୍ନତ ଚିତ୍ତରେ ଉପଜୀବିକା ପାଇଁ ଉପଜୀବନ କରୁଥିଲେ। ସେ ନିତ୍ୟ ସଂଯମୀ, ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱର ଜ୍ଞାନୀ, ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ଓ କର୍ମରେ ପାରଙ୍ଗତ, ରାଗ-ଦ୍ୱେଷ ରହିତ, ଜ୍ଞାନ ଓ କର୍ମରେ ଦକ୍ଷ। ସେ ସଦା ବୈଷ୍ଣବମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବିଷ୍ଣୁର କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ନିଷ୍ଠ, ବୈଷ୍ଣବମାନଙ୍କୁ କଦାପି ନିନ୍ଦା କରନାହାନ୍ତି, ଧର୍ମରେ ଏକାଗ୍ର। ନିତ୍ୟ ଯୋଗାଭ୍ୟାସରେ ଲିନ, ଶଂଖ ଚକ୍ରଧାରୀ, ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞାନୀ, ଶ୍ରୀକାନ୍ତରେ ନିଷ୍ଠ, ଦିନେ ତିନିଥର ପୂଜା କରୁଥିଲେ। ସେ ବେଦ ଓ ବେଦାଙ୍ଗରେ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ, ଧର୍ମ-ଅଧର୍ମର ବିବେକୀ, ନିତ୍ୟ ବେଦ ପାଠ କରୁଥିଲେ, ଅତିଥିମାନେଙ୍କୁ ସଦା ସମ୍ମାନ କରୁଥିଲେ।