ମୁଁ ଯେଉଁ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିଲି, ତାହା ଦେଖି ମୋ ମନରେ ଭୟଙ୍କର ଚିନ୍ତା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା—ଏଠାରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଯଦି ଏହି ଦୁଧରେ ରନ୍ଧା ଖାଦ୍ୟ ଭୋଜନ ହେବ, ତେବେ ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏହି ଖାଦ୍ୟ ଖାଇ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବେ। ଏହିପରି ଭାବି, ମୁଁ ଗୃହସ୍ୱାମିନୀ ନିଜେ ଏହି ଦୁଧ ପିଇଲି। ଏହା ଦେଖି ଘରର ମହିଳା ମୋତେ ପିଟିଲେ; ତାଙ୍କର ଆଘାତରେ ଆହତ ହୋଇ, ମୁଁ ଏଭଳି ଭାବେ ଘୂରୁଛି—ମୁଁ କଣ କରିପାରିବି, ଏତେ ବେଦନା ଭୋଗୁଛି। ତାଙ୍କର ଦୁଃଖ ସ୍ମରଣ କରି, ବୃଷ ଏହି କଥା କୁକୁରୀକୁ କହିଲେ: "ଶୁଣ, କୁକୁରୀ, ମୁଁ ତୋତେ ମୋର ଦୁଃଖର କାରଣ କହିବି। ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ, ହେ କୁକୁରୀ, ମୁଁ ତାଙ୍କର ପିତା ଥିଲି; ଆଜି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଭୋଜନ କରିଛନ୍ତି, ବହୁତ ଖାଦ୍ୟ ଦିଆଯାଇଛି। କିନ୍ତୁ ମୋତେ କେବେ ଘାସ କିମ୍ବା ପାଣି ଦିଆଯାଇନଥିଲା; ଏହି ଦୁଃଖରେ ମୋର ବେଦନା ଅଧିକ ହୋଇଗଲା।" ଏହି ଉପଖ୍ୟାନ ଶୁଣି, ମୁଁ ରାତିରେ ଶୁଇପାରିଲି ନାହିଁ; ମୋର ମନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଶାନ୍ତ ହେଲା, ହେ ଋଷିଶ୍ରେଷ୍ଠ। ମୁଁ ବେଦାଧ୍ୟୟନରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ବେଦୀୟ କ୍ରିୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ; ତଥାପି, ଏହି ଦୁଇଝଣଙ୍କର ଦୁଃଖ ଭାବି ମୁଁ ଚିନ୍ତିତ ହେଉଛି—ମୁଁ କଣ କରିବି? ଏହି ଦୁଃଖ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ଆପଣଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସିଛି। ତେବେ ମହାର୍ଷି କହିଲେ: "ହେ ଉଗ୍ରଜନ୍ମନ, ପୂର୍ବଜନ୍ମର କଥା ଶୁଣ। ଏହି ଉତ୍ତମ ବ୍ରାହ୍ମଣ କୁଣ୍ଡନା ନାମକ ପୁଣ୍ୟଶାଳୀ ନଗରରେ ବାସ କରୁଥିଲେ। ଭାଦ୍ରପଦ ମାସର ପଞ୍ଚମ ତିଥି ଆସିଲାବେଳେ, ସେ ତାଙ୍କର ପିତାଙ୍କର ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କ୍ରିୟା କରିବାରୁ, ଏହି ବ୍ରତ ପାଳନ କରିନଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଜନାନୀ ନାରୀଧର୍ମ ଅନୁସାରେ ବ୍ରତ ନେଇଥିଲେ, ସେ ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଇଁ ଭୋଜନ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ସେ ଅଜ୍ଞାନତାବଶତଃ, ପାପୀ ଓ ଦୁଷ୍ଟ, ଏହି କ୍ରିୟା କରିଥିଲେ। ପ୍ରଥମ ଦିନ ସେ ଚଣ୍ଡାଳୀ, ଦ୍ୱିତୀୟ ଦିନ ବ୍ରାହ୍ମଣହନ୍ତ୍ରୀ, ତୃତୀୟ ଦିନ ଧୋବିନୀ ଭାବେ ଉଲ୍ଲିଖିତ ହେଲେ; ଚତୁର୍ଥ ଦିନ ସେ ଶୁଦ୍ଧ ହେଲେ। ଏହି ପାପରେ, ସେ ନିଜ ଘରେ ଘୂରୁଥିବା ଏକ କୁକୁରୀ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଏବଂ ସେ ବୃଷ ହେଲେ, ହେ ଧର୍ମାତ୍ମା, ଏହି କାରଣରୁ।" ଉଗ୍ରଜନ୍ମନ ପଚାରିଲେ: "ହେ ପୁଣ୍ୟଶ୍ରେଷ୍ଠ, କିଏସି ବ୍ରତ, ଦାନ, ଯଜ୍ଞ କିମ୍ବା ତୀର୍ଥ ଏମିତି ଅଛି, ଯାହା ମୋର ପିତାମାତାଙ୍କୁ ମୋକ୍ଷ ଦେଇପାରିବ?" ମହାର୍ଷି କହିଲେ: "ଭାଦ୍ରପଦ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ଋଷିପଞ୍ଚମୀ ବ୍ରତ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୁଏ। ଏହା କରିଲେ, ଅଶୁଦ୍ଧିଜନିତ ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ। ଏହା ପୁତ୍ର-ନାତି ଦେଉଛି, ପିତୃଦେବତାଙ୍କୁ ମୋକ୍ଷ ଦେଉଛି। ନଦୀ, କୂଆଁ, ପୋଖରି କିମ୍ବା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଘରେ, ଗୋବର ଦ୍ୱାରା ଏକ ବୃତ୍ତ ତିଆରି କରି, ତାହାରେ ଏକ ପାତ୍ର ରଖିବା ଉଚିତ। ଏହି ପାତ୍ରରେ ଋଷିମାନ୍ୟଙ୍କ ପବିତ୍ର ଧାନ୍ୟ ଭରିବା ଉଚିତ। ପବିତ୍ର ସୂତ୍ର, ସୁନା, ଫଳ ରଖିବା ଦରକାର। ଏଠାରେ ଷଡ୍ଋଷିମାନେ—ପୁଲସ୍ତ୍ୟ, ପୁଲହ, କ୍ରତୁ, ପ୍ରାଚେତସ, ବଶିଷ୍ଠ, ମରୀଚି, ଏବଂ ଅତ୍ରିଙ୍କୁ ସ୍ଥାପିତ କରିବା ଉଚିତ। ଦୂତିୟ ମାନ୍ତ୍ରାଦି ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ଆବାହନ କରି, ବ୍ରତୀ ମାନେ ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବେ। ଋଷିମାନେ ପାଇଁ ପବିତ୍ର ଧାନ୍ୟ ଭୋଜନ ରୂପେ ଦେବା ଉଚିତ। ଏହି ପୂଜା ଏକ ଭୋଜନ ସହିତ, ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ, ନିର୍ବିକଳ୍ପ ମନ୍ତ୍ର ଓ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା କରିବା ଦରକାର। ଘୃତ ଦ୍ୱାରା ହୋମ କରି, ଦାନ ଦେଇ, ଏହି ସବୁ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଦେବା ଉଚିତ, ଯାହା ଋଷିମାନ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ। ଏହି କଥା ଶୁଣି, ପରିକ୍ରମା କରି, ଅଲଗା ଭାବେ ଧୂପ, ଦୀପ, ଭୋଜନ ଓ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେବା ଦରକାର।" "ମୋର ଏହି ବ୍ରତ ଦ୍ୱାରା ଋଷିମାନେ ସଦା ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତୁ; ସେମାନେ ମୋର ପୂଜା ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ; ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରେ। ପୁଲସ୍ତ୍ୟ, ପୁଲହ, କ୍ରତୁ, ପ୍ରାଚେତସ, ବଶିଷ୍ଠ, ମରୀଚି, ଅତ୍ରି—ଆପଣମାନେ ଏହି ଅର୍ପଣ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ, ଆପଣମାନେ ଉପରେ ମୋର ନମସ୍କାର।" "ଏହିପରି ମଧୁର ଧୂପ ଓ ଦୀପ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିବା ଦରକାର; ଏହାର ଫଳରେ ପିତୃମାନେ ମୋକ୍ଷ ଲାଭ କରନ୍ତି। ପୂର୍ବକର୍ମ ଓ ରାଗ ଦ୍ୱାରା ଦୋଷ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ, ଏହି ବ୍ରତ କରିଲେ, ନିଶ୍ଚୟ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ। ସେ ଏହି ବ୍ରତ ପାଳନ କଲେ, ମୋକ୍ଷ ଓ ପିତୃମାନେର ଭଲ ପାଇଁ; ସେମାନେ ମୋକ୍ଷ ମାର୍ଗରେ ଯାଇ, ଶୁଭ କାମନାରେ ଲଗ୍ନ ହେଲେ।" "ଏହି ପୁଣ୍ୟ ଋଷିପଞ୍ଚମୀ ବ୍ରତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଉଛି; ଯେଉଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷମାନେ ଏହି ବ୍ରତ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଧନ୍ୟ। ଯେଉଁ ଉତ୍ତମ ପୁରୁଷମାନେ ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଋଷିବ୍ରତ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଏଠି ଅନେକ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରି, ପରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଧାମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।" ଏପରି ଭାବେ, ପଦ୍ମ ମହାପୁରାଣର ଉତ୍ତରଖଣ୍ଡରେ, ଉମାପତି ଓ ନାରଦଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ 'ଋଷିପଞ୍ଚମୀ ବ୍ରତ' ନାମକ ସପ୍ତତି ସପ୍ତତିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଅଛି, ସେଉଁଥିରେ ଏହି ବ୍ରତର ମହିମା ବିବୃତ ହୋଇଛି। ପରେ, ପାର୍ବତୀ ଜିଜ୍ଞାସା କଲେ: "ହେ ଜ୍ଞାନୀ, ଆଉଥରେ ମୋତେ ଗଙ୍ଗା ମହିମା କୁହ, ଯାହା ଶୁଣି ସମସ୍ତ ଋଷି ଆବାରେ ରାଗ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି। ହେ ସମସ୍ତଙ୍କ ନାଥ, ତାଙ୍କର ମହିମା କଣ? ମୁଁ ତାଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି ଶୁଣିଛି, କିନ୍ତୁ ଗୌରବ ଶୁଣିନାହିଁ। ଆପଣ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ, ଚିରଞ୍ଜୀବ ଦେବତା।" ତେବେ ମହାଦେବ କହିଲେ: "ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ପରି ଜ୍ଞାନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସମ ଶକ୍ତି ଥିବା ଋଷିମାନେ ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଥିଲେ, ଯିଏ କୂଳିଶ ଶୟ୍ୟାରେ ଶୟାନ ଥିଲେ। ଅତ୍ରି, ବଶିଷ୍ଠ, ଭୃଗୁ, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ, ପୁଲହ, କ୍ରତୁ, ଅଙ୍ଗିରା, ଗୌତମ, ଅଗସ୍ତ୍ୟ, ସୁମତି, ଏବଂ ସଂଯମୀ ଏମାନେ ଆସିଥିଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ସ୍ଥୂଳଶିରା, ସର୍ବଜ୍ଞ, ପ୍ରମଥନାଥ, ରୈଭ୍ୟ, ବୃହସ୍ପତି, ବ୍ୟାସ, ପାବନ, କଶ୍ୟପ ଓ ଧ୍ରୁବ। ଦୁର୍ବାସା, ଜମଦଗ୍ନି, ମାର୍କଣ୍ଡେୟ, ଗାଳବ, ଉଶନା, ଭରଦ୍ୱାଜ, କ୍ରତୁ, ଆସ୍ତୀକ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଥିଲେ। ସ୍ଥୂଳାକ୍ଷ, ସର୍ବଲୋକାକ୍ଷ, କଣ୍ବ, ମେଧାତିଥି, କୁଶ, ନାରଦ, ପର୍ବତ, ସୁଧନ୍ୱା, ଚ୍ୟବନ ଦ୍ୱିଜ ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ।