କାର୍ତ୍ତିକ ମାସର ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷର ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଦିନରେ ବା ଯେକୌଣସି ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଦିନରେ ଯଦି କେହି ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଭଗବାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି, ବା ଦକ୍ଷିଣାୟନ କିମ୍ବା ଉତ୍ତରାୟନ ସମୟରେ, କିମ୍ବା ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଗ୍ରହଣରେ ଗୁରୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରନ୍ତି, ତେବେ ସେମାନେ ସତ୍ୟ ସତ୍ୟ ସନ୍ତୋଷ ଲାଭ କରନ୍ତି ଓ ତାଙ୍କର ପାପ ନାଶ ହୁଏ; ସେମାନେ ଦେବତାମାନେ ଓ ମାନବମାନେଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଅନ୍ତି। ଗୁରୁଙ୍କୁ ଉଚିତ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଓ ବୈଶ୍ୟମାନଙ୍କର ଭକ୍ତି, କୁଳ, ପବିତ୍ରତା, ନିୟମ ଓ ଆଚରଣ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେଖିବା ପାଇଁ ଏକ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପରୀକ୍ଷା କରିବା। ଯେତେବେଳେ ଏହି ସମସ୍ତ ମାନ୍ୟତା ଉପଯୁକ୍ତ ଦେଖିବେ, ତେବେ ମନରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ରଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏହି ଭକ୍ତିଶୀଳ ଶିଷ୍ୟମାନେ ଧ୍ୟାନ କରି, ଗୁରୁଙ୍କୁ ପରମେଶ୍ୱର ବୋଲି ଭାବିବା ଉଚିତ। ଏକ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶିଷ୍ୟମାନେ ଗୁରୁଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାଭକ୍ତି ସହିତ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପରି ସେବା କରିବା ଦରକାର। ବର୍ଷ ଶେଷରେ ସେମାନେ ଗୁରୁଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବେ। ଏହି ସମୟରେ ଶିଷ୍ୟମାନେ ଗୁରୁଙ୍କୁ କହିବେ— “ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣଙ୍କର କୃପାରେ, ପରମ ବ୍ରହ୍ମ ପୂଜା ଓ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୂଜା ଦ୍ୱାରା ଆମେ ସଂସାର ସମୁଦ୍ରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ।” “ସହସ୍ରଶୀର୍ଷ ମନ୍ତ୍ର, ମଣ୍ଡଳ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ଆମକୁ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତୁ। ଆମେ ବେଦିକ ସମୃଦ୍ଧି ଅଧିକ ଚାହୁଁଛୁ।” ଏପରି ଅନୁରୋଧ କଲେ, ତାହାପରେ ଜ୍ଞାନୀ ଗୁରୁ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଆଗ୍ରଭାଗରେ ରଖି। ଏହି ଶିଷ୍ୟମାନେ କାର୍ତ୍ତିକ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ କରି ଉପବାସ କରିବା ଉଚିତ। ବ୍ରହ୍ମମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଉଠି, ପଦ୍ମାସନରେ ବସି, ଗୁରୁଙ୍କୁ ହଜାର ପାତି ହେବା ଲୋଟସ ମଧ୍ୟରେ ଧ୍ୟାନ କରିବେ, ସେଉଁଠି ଶ୍ୱେତ ବସ୍ତ୍ର ଓ ଉପବୀତ ପିନ୍ଧିଥିବେ। ଶ୍ୱେତ ମାଳା, ଶ୍ୱେତ ବସ୍ତ୍ର, ଶ୍ୱେତ ଚନ୍ଦନ ଲେପନ କରି, ବାହାରେ ନଦୀକୁ ଯାଇ, ନିଜ ନିତ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଉତ୍ସାହ ଓ ଶୃଦ୍ଧା ସହିତ କରିବା ଉଚିତ। ଗୁରୁ ଦୁଧ ଥିବା ଗଛର ଦାନ୍ତୁନ ଦେଇବେ; ଏହା ଚବାଇ ନଦୀକୁ ଯିବା ଦରକାର, ଯେଉଁ ନଦୀ ସମୁଦ୍ରକୁ ବହିଯାଏ। କିମ୍ବା ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ନଦୀ, ପୋଖରୀ କିମ୍ବା ଘରେ ମଧ୍ୟ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରାଯିବ; ଏହା ଚବାଇବା ସମୟରେ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ। ‘ଆପୋହିଷ୍ଠ’ ମନ୍ତ୍ର ସାତିଥର ପଠି, ‘ଦେବତାଙ୍କର’ ବୋଲି ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ଏହି ଦାନ୍ତୁନ ହାତରେ ଧରି ‘ଲଗାଯିବ’ ବୋଲି କହିବେ। ‘ଇରାବତୀ’ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଧୋଇ, ‘ବ୍ରହ୍ମୋଦନ’ ମୁଖରେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ଚବାଇ ଶେଷେ ଦୂରକୁ ଫିଙ୍ଗିବା ଓ ଯେଉଁଠି ପଡ଼େ ତାହା ଦେଖିବା ଉଚିତ। ଯଦି ଏହା ସାମ୍ନା, ପୂର୍ବ, କିମ୍ବା ଶୁଭ ଦିଗକୁ ପଡ଼େ, ତେବେ ଦେବତା ସାକ୍ଷାତ୍କାର ଓ ମନ୍ତ୍ର ସିଦ୍ଧି ହୁଏ। ଯଦି ଦାନ୍ତୁନ ପଛ ଦିଗକୁ ଯାଏ, ସମସ୍ତ ଦେବତା ଦୂରେଇଯାନ୍ତି; ଉତ୍ତରକୁ ଯିବା ଦ୍ୱିତୀୟ ଫଳ ମିଳିପାରେ, ନ ମିଳିପାରେ। ଦକ୍ଷିଣକୁ ଯିବା ଅର୍ଥ ଗୁରୁଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ନିଶ୍ଚିତ। ଅଶୁଭ ସଙ୍କେତ ଦେଖିଲେ, ଦେବତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଭୂମିରେ ଶୋଇବା ଉଚିତ। ଗୁରୁଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଶିଷ୍ୟ ଯଦି ଦ୍ରୁଷ୍ଟି ସ୍୵ପ୍ନ ଦେଖିଥାଏ, ତେବେ ଜ୍ଞାନୀ ଏହାକୁ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବେ; ଏହି ସ୍୵ପ୍ନରେ ଶୁଭ କିମ୍ବା ଅଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଅନୁସାରେ ଗୁରୁ ବିଚାର କରିବେ। ତା’ପରେ, ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଦିନରେ ସ୍ନାନ କରି, ମନ୍ଦିରକୁ ଯିବା ଦରକାର। ଗୁରୁ ପୂର୍ବରୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଭୂମିରେ ମଣ୍ଡଳ ରଚନା କରିବେ। ନିୟମ ଅନୁସାରେ ବିଭିନ୍ନ ଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଦେଇ, ଷୋଡଶଦଳ କିମ୍ବା ନବନାଳୀର ପଦ୍ମ ଅଙ୍କନ କରିବେ। କିମ୍ବା ଅଷ୍ଟଦଳ ପଦ୍ମ ଅଙ୍କନ କରି ଦେଖାଇବେ; ଅତି ସାବଧାନତା ସହିତ ଶ୍ୱେତ ବସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଚକ୍ଷୁ ଆବୃତ କରିବା ଦରକାର। ଅକ୍ଷର ଅନୁସାରେ ଗୁରୁ ଶିଷ୍ୟମାନେ ପୁଷ୍ପ ଧରିଥିବାବେଳେ ମଣ୍ଡଳରେ ନେଇ ପ୍ରବେଶ କରାଇବେ। ନବବିନ୍ଦୁ ମଣ୍ଡଳ ତିଆରି କରିବାକୁ ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗର ଚୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟବହାର କରିବେ। ପ୍ରଥମେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ, ତା’ପରେ ଇନ୍ଦ୍ରାଣୀଙ୍କୁ, ପରେ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ଓ ଦିଗପାଳମାନେଙ୍କୁ, ଏବଂ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ପୂଜିବେ। ଅଗ୍ନି ଦିଗରେ ଯମ, ଦକ୍ଷିଣରେ ନିରୃତି, ପଶ୍ଚିମରେ ବରୁଣ, ବାୟୁ ଉତ୍ତରପଶ୍ଚିମରେ; ଉତ୍ତରରେ ଧନଦା, ଉତ୍ତରପୂର୍ବରେ ରୁଦ୍ର, ପୂର୍ବରେ କଳଶ, ଦକ୍ଷିଣରେ ଛାମଚ, ପଶ୍ଚିମରେ ହଂସ, ଉତ୍ତରରେ ଛୋଟ ଚମଚ, ଅଗ୍ନିକୋଣରେ ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡ, ନୃତ୍ୟକୋଣରେ ପଦୁକା, ବାୟୁକୋଣରେ ଯୋଗପଟି, ଇଶାନକୋଣରେ ମାଳା ରଖିବେ। ପୂର୍ବରେ ବିଷ୍ଣୁ, ଦକ୍ଷିଣରେ ଶଙ୍କର, ପଶ୍ଚିମରେ ରବି, ଉତ୍ତରରେ ଋଷିମାନେ; ମଧ୍ୟରେ ପଦ୍ମଜ ବ୍ରହ୍ମା, ଦକ୍ଷିଣରେ ସାବିତ୍ରୀ; ଉତ୍ତରରେ ଲୋଟସ ଚିହ୍ନିତ ଗାୟତ୍ରୀ ଦେବୀ; ପୂର୍ବରେ ଋଗ୍ବେଦ, ଦକ୍ଷିଣରେ ଯଜୁର୍ବେଦ, ପଶ୍ଚିମରେ ସାମବେଦ, ଉତ୍ତରରେ ଅଥର୍ବବେଦ; ଇତିହାସ, ପୁରାଣ, ଛନ୍ଦସ୍, ଜ୍ୟୋତିଷ ଓ ଅନ୍ୟ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର ଇନ୍ଦ୍ର ଆଦି ଦିଗରେ ରଖିବେ। ପୂର୍ବ ଦଳରେ ବଳ, ଦକ୍ଷିଣ ଦଳରେ ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ, ପଶ୍ଚିମ ଦଳରେ ଅନିରୁଦ୍ଧ, ଉତ୍ତର ଦଳରେ ବାସୁଦେବ; ପୂର୍ବରେ ବାମଦେବ, ଦକ୍ଷିଣରେ ସଦ୍ୟୋଜାତ, ପଶ୍ଚିମରେ ଈଶାନ, ଉତ୍ତରରେ ତତ୍ପୁରୁଷ, ଏବଂ ଅଘୋର ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ପୂଜିତ ହେବେ—ଏହି ହେଉଛି ମଣ୍ଡଳରେ ପୂଜା ପ୍ରକ୍ରିୟା। ପୂର୍ବରେ ଭାସ୍କର, ଦକ୍ଷିଣରେ ଦିବାକର, ପଶ୍ଚିମରେ ପ୍ରଭାକର, ଉତ୍ତରରେ ଗ୍ରହପତିଙ୍କୁ ପୂଜିବେ। ଏପରି ପ୍ରକାରେ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ପରମେଶ୍ୱର ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପୂଜି, ମଣ୍ଡଳର ଏଠାରେ ଆଠଟି କଳଶ ରଖିବା ଦରକାର। ମଧ୍ୟରେ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ କଳଶ ରଖିବେ, ଏହା ହେଉଛି ନବମ କଳଶ। ମୁକ୍ତି ଆଶା କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମା କଳଶର ଜଳ ଦ୍ୱାରା ସ୍ନାନ କରାଯିବ। ରାଜ୍ୟ ଆଶା କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଇନ୍ଦ୍ର କଳଶର, ଶ୍ରୀ-ସମୃଦ୍ଧି ଆଶା କରୁଥିବାଙ୍କୁ ବୈଷ୍ଣବ କଳଶର, ଧନ ଶକ୍ତି ଆଶା କରୁଥିବାଙ୍କୁ ଅଗ୍ନି କଳଶର ଜଳ ଦ୍ୱାରା ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁଞ୍ଜୟ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଯମ କଳଶର ଜଳ ଦ୍ୱାରା ସ୍ନାନ କରାଯିବ।