ସେ ସମୟରେ, ହେ ଦେବୀ, ଜ୍ଞାନୀ ପୁଅଟିଏ ସେଇ ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକୁ ଶୁଣିଲେ—"ଏହି ନିଶ୍ଚୟ ମୋର ପିତା, ଯିଏ ମୋର ଘରେ ପଶୁ ରୂପେ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି। ଏହି ନିଶ୍ଚୟ ମୋର ମାତା, ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ତାଙ୍କୁ ଭାଗ୍ୟର ଦ୍ୱାରା କୁକୁରୀ ରୂପେ ଜନ୍ମ ମିଳିଛି। ମୁଁ କ’ଣ କରିବି? ଏହା ନିଶ୍ଚିତ।" ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରି, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ରାତି ସାରା ଶୋଇପାରିଲେନି; ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଥିବା ସେ ଶର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରୁଥିଲେ। "ମୁଁ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିଛି, କିନ୍ତୁ ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ କେମିତି ମୋର କଳ୍ୟାଣ ହେବ?"—ଏଭଳି ଭାବି, ସେ ରାତିରେ ପଛରେ କିଛି ଘଣ୍ଟା ଶୋଇପାରିଲେ। ପରେ, ଶୁଭ୍ର ପ୍ରଭାତ ଆସିଲାପରେ, ସେ ଋଷିମାନଙ୍କ ସମ୍ନାଗରେ ଗଲେ; ସେଉଁଠାରେ ତାଙ୍କୁ ବଶିଷ୍ଠ ଉତ୍ସାହର ସହିତ ଅଭ୍ୟର୍ଥନା କଲେ। "ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ କେଉଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଏଠିକୁ ଆସିଛ?"—ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ କରାଯିବା ପରେ, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶିର ନମାଇ କହିଲେ, "ଆଜି ମୋର ଜନ୍ମ ସାର୍ଥକ, ଆଜି ମୋର କର୍ମ ସାର୍ଥକ; ଆଜି ମୋର ପିତୃପୁରୁଷମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ, କାରଣ ଆପଣଙ୍କ ଦୁର୍ଲଭ ସକ୍ଷାତ୍କାର ମିଳିଛି।" "ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରାଯାଇଛି, ଦ୍ୱିଜମାନେ ଭଲରୂପେ ଭୋଜନ କରିଛନ୍ତି; ସମସ୍ତ ଗୃହସ୍ଥମାନେ ମଧ୍ୟ ଭୋଜନ ପାଇଛନ୍ତି।" ଭୋଜନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବା ପରେ, ସେଠାରେ ସେ କୁକୁରୀ କହିଲା—"ଆମ ଘରେ ଗୋଟିଏ ବୃଷ ଅଛି।" "ଶୁଣ, ପତି, ମୁଁ ତୁମକୁ କିଛି କହିବି: ଘରେ ଥିବା ବେଳେ, ମୁଁ ଦୁଧ ଭାଣ୍ଡକୁ ବିଷ ଦେଇ ଦୂଷିତ କରିଦେଇଥିଲି।" "ମୁଁ ଏହା ଦେଖି, ମୋର ମନରେ ବଡ଼ ଚିନ୍ତା ଆସିଲା—ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ଏହି ଦୁଧରେ ଖାଦ୍ୟ ପାକାଯିବା ସମୟରେ—" "ତେବେ ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏଠି ଖାଇ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବେ। ଏଭଳି ଭାବି, ମୁଁ ଗୃହପତ୍ନୀ ଏହି ଦୁଧ ନିଜେ ପିଇଦେଲି।" "ତାପରେ, ଘରମାଲିକା ଏହି ଦେଖି, ମୋତେ ପିଟିଲେ; ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆହତ ହୋଇ, ମୁଁ ଏଭଳି ଘୁରୁଛି—ମୁଁ କ’ଣ କରିବି, ଏତେ ଦୁଃଖ ପାଇଛି?" ଏଭଳି ଦୁଃଖ ସ୍ମରଣ କରି, ବୃଷ କୁକୁରୀକୁ କହିଲେ—"ଶୁଣ କୁକୁରୀ, ମୁଁ ତୁମକୁ ମୋର ଦୁଃଖର କାରଣ କହିବି।" "ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ, ହେ କୁକୁରୀ, ମୁଁ ତାଙ୍କର ପିତା ଥିଲି; ଆଜି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଭୋଜିଛନ୍ତି, ବହୁତ ଖାଦ୍ୟ ଦିଆଯାଇଛି।" "କିନ୍ତୁ ମୋତେ କେବେ ଘାସ ବା ପାଣି ଦିଆଯାଇନାହିଁ; ଏହି ଦୁଃଖରେ, ମୋର କଷ୍ଟ ଅଧିକ ହୋଇଗଲା।" ଏହି ଗଳ୍ପ ଶୁଣି, ମୁଁ ରାତିରେ ଶୋଇପାରିଲିନି; ମୋର ମନ ଅତି ଚିନ୍ତିତ ହେଲା, ହେ ଋଷିଶ୍ରେଷ୍ଠ। "ମୁଁ ବେଦାଧ୍ୟୟନରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିଛି, ବେଦୀୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ପାରଙ୍ଗତ; ତଥାପି, ଏହି ଦୁଇଁ ଜଣଙ୍କର ଦୁଃଖ ଭାବି ମୁଁ କ’ଣ କରିବି ଭାବିଲି। ଆପଣଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସିଛି—ଦୟାକରି ମୋର ଦୁଃଖ ଦୂର କରନ୍ତୁ।" ତେବେ ଋଷି କହିଲେ: "ହେ ଉଗ୍ରଜନ୍ମନ, ପୂର୍ବଜନ୍ମର କଥା ଶୁଣ। ଏହି ଅତି ଉତ୍ତମ ବ୍ରାହ୍ମଣ କୁନ୍ଦନା ନାମକ ମଙ୍ଗଳମୟ ନଗରରେ ବସୁଥିଲେ।" "ଭାଦ୍ରପଦ ମାସର ପଞ୍ଚମ ଦିନ ଆସିଲାବେଳେ, ସେ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଓ ସଂପୃକ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାରୁ ଏହି ବ୍ରତ ପାଳନ କରିଲେନି।" "ତାଙ୍କର ଜନାନୀ, ନାରୀ ଧର୍ମ ଅନୁସାରେ, ବ୍ରତ ନେଇଥିଲେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଇଁ ଭୋଜନ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଥିଲେ।" "ଅଜାଣି, ସେ ପାପୀ ଏବଂ ଦୁଷ୍ଟ ମଣିଷ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ। ପ୍ରଥମ ଦିନରେ, ସେ ଚଣ୍ଡାଳୀ ହେଲେ; ଦ୍ୱିତୀୟ ଦିନରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣଘାତିନୀ ହେଲେ। ତୃତୀୟ ଦିନରେ ଧୋବିନୀ ହେଲେ; ଚତୁର୍ଥ ଦିନରେ ପବିତ୍ର ହେଲେ। ସେହି ପାପରେ, ସେ ନିଜ ଘରେ ଘୁରୁଥିବା କୁକୁରୀ ରୂପେ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଏଉଁଠି, ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣ ବୃଷ ରୂପରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ।" ଉଗ୍ରଜନ୍ମନ କହିଲେ: "ହେ ଧର୍ମଜ୍ଞ, କ’ଣ ଏମିତି କୌଣସି ବ୍ରତ, ଦାନ, ୟଜ୍ଞ, କିମ୍ବା ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଯାହା ମୋର ପିତାମାତାଙ୍କୁ ମୋକ୍ଷ ଦେଇପାରିବ?" ତେବେ ଋଷି କହିଲେ: "ଭାଦ୍ରପଦ ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷରେ ଋଷିପଞ୍ଚମୀ ବ୍ରତ ପାଳନ କରାଯିବା ଉଚିତ। ଏହି ବ୍ରତ କରିଲେ, ଅଶୁଚି ଦ୍ୱାରା ହୋଇଥିବା ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ।" "ଏହା ପୁତ୍ର-ପୌତ୍ର ଦେଇଥାଏ, ପିତୃପୁରୁଷମାନେ ମୋକ୍ଷ ଲାଭ କରନ୍ତି। ନଦୀ, କୂଆଁ, ପୋଖରି ବା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଘରରେ ଏହି ବ୍ରତ କରିପାରିବ।" "ଗୋମୟର ଏକ ମଣ୍ଡଳ ତିଆରି କରି, ସେଠି ଏକ ଘଡ଼ା ରଖିବା; ତାହାପରେ ଋଷିମାନଙ୍କ ପବିତ୍ର ଧାନ ରଖିବା।" "ଉପରେ ଉପବୀତ, ସୁଉଣ୍ଡ, ଫଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ରଖିବା। ସପ୍ତ ଋଷିଙ୍କୁ ସ୍ଥାପନ କରିବା।" "ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରି, ବ୍ରତୀ ଉଚିତ ମନ୍ତ୍ର ଓ ବିଧି ଅନୁଯାୟୀ ଶ୍ରଦ୍ଧାର ସହିତ ପୂଜା କରିବେ।" "ଋଷିମାନଙ୍କୁ ନିବେଦିତ ଧାନ ଭୋଜନ ଭାବେ ଦେଉଥିବା ଉଚିତ।" "ଏକ ଦିନିଆ ଭୋଜନ ଯୋଗେ ପୂଜା, ଏବଂ ନିୟମିତ ମନ୍ତ୍ର ଓ ବିଧିରେ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ କରିବା।" "ଘୃତ ଦ୍ୱାରା ହୋମ କରି, ଦାନ ସହିତ ଏହି ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଇ, ଋଷିମାନଙ୍କ ପ୍ରସନ୍ନତା ପାଇଁ କରିବା।" "ଗଳ୍ପ ଶୁଣି, ବିଧିଅନୁସାରେ ପରିକ୍ରମା କରି, ଅଲଗା ଭାବରେ ଧୂପ, ଦୀପ, ଭୋଜନ, ଓ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେବା।" "ମୋ ଏହି ବ୍ରତ ପାଳନ ଦ୍ୱାରା ସପ୍ତ ଋଷି ସଦା ପ୍ରସନ୍ନ ହେଉନ୍ତୁ। ମୋର ପୂଜା ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ; ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରେ।" "ପୁଲସ୍ତ୍ୟ, ପୁଲହ, କ୍ରତୁ, ପ୍ରାଚେତସ, ବଶିଷ୍ଠ, ମରୀଚି, ଏବଂ ଅତ୍ରି—ଆପଣମାନେ ଏହି ଅର୍ପଣ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ; ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।" "ଏଭଳି ଧୂପ-ଦୀପ ଦ୍ୱାରା ଆନନ୍ଦ ଭରା ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; ଏହି କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳରେ ପିତୃପୁରୁଷମାନେ ମୋକ୍ଷ ଲାଭ କରନ୍ତି।" "ପୂର୍ବ କର୍ମ ଓ ରାଗ ଦ୍ୱାରା ଦୋଷ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ, ହେ ପୁତ୍ର, ଏହି ବ୍ରତ କଲେ, ନିଶ୍ଚୟ ମୋକ୍ଷ ମିଳିଥାଏ।" "ତାଙ୍କର ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ଏହି ବ୍ରତ କରି, ପିତୃମାନେ ଶୁଭ ମାର୍ଗରେ ଯାଇଲେ।" ଏହିପରି ଉତ୍ତମ ଋଷିପଞ୍ଚମୀ ବ୍ରତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଇଁ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି; ଯେଉଁମାନେ ଏହି ବ୍ରତ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସଉଭାଗ୍ୟଶାଳୀ। ଯେଉଁମାନେ ଉତ୍ତମ ଋଷିବ୍ରତ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଏଠି ଅନେକ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରି, ପରେ ବିଷ୍ଣୁଧାମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ଏଭଳି, ପଦ୍ମ ମହାପୁରାଣର ଉତ୍ତରଖଣ୍ଡରେ, ଉମାପତି ଓ ନାରଦଙ୍କ ଉପଖ୍ୟାନରେ 'ଋଷିପଞ୍ଚମୀ ବ୍ରତ' ନାମକ ସତତର ସପ୍ତତି ସପ୍ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମ୍ମାପ୍ତ ହେଲା।