भीष्म उवाच॥ कस्मिन्काले भगवता ब्रह्मणा लोककारिणा। यज्ञियैर्यष्टुमारब्धं तद्भवान्वक्तुमर्हति
भीष्म म्हणाला: 'भगवान ब्रह्मा, जो सृष्टीचा कर्ता आहे, त्याने कोणत्या काळात यज्ञ सुरू केला? हे मला सांग.'
किं नामान ऋत्विजस्ते ब्रह्मणा ये प्रकल्पिताः। का च वै दक्षिणा तेषां दत्ता तेन महात्मना
'ब्रह्म्याने नेमलेले ऋत्विज कोण होते? आणि त्या महात्म्याने त्यांना कोणती दक्षिणा दिली?'
यथाभूतं यथावृत्तं तथा त्वं मे प्रकीर्तय। सुमहत्कौतुकं जातं यज्ञं पैतामहं प्रति
'जसं घडलं तसं, खरी घटना मला सांग. पितामहांच्या यज्ञाबद्दल मला फारच कुतूहल वाटतं.'
पुलस्त्य उवाच॥ पूर्वमेव मया ख्यातं यदा स्वायंभुवो मनुः। सृष्ट्वा प्रजापतीन्सर्वानुक्तः सृष्टिं कुरुष्व वै
पुलस्त्य म्हणाला: 'मी आधीच सांगितलं आहे, की जेव्हा स्वयंभुव मनूंनी सर्व प्रजापती निर्माण केले, तेव्हा त्यांना सांगितलं गेलं, 'सृष्टी कर.'
स्वयं तु पुष्करं गत्वा यज्ञस्याहृत्य विस्तरम्। ससंभारान्समानाय्य वह्न्यगारे स्थितोभवत्
स्वतः पुष्करात जाऊन, यज्ञाची सर्व सामग्री गोळा करून, तो सर्व सामान एकत्र करून अग्निकुंडात उभा राहिला.
गायंति नित्यं गंधर्वा नृत्यंत्यप्सरसां गणाः। ब्रह्मोद्गाता होताध्वर्युश्चत्वारो यज्ञवाहकाः
गंधर्व नेहमी गातात, आणि अप्सरांच्या मंडळी नाचतात. ब्रह्मा-उद्गाता, होतृ आणि अध्वर्यू — हे चारजण यज्ञ चालवतात.
एकैकस्य त्रयश्चान्ये परिवाराः स्वयंकृताः। ब्रह्मा च ब्रह्मणाच्छंसी पोता चाग्नीध्र एव च
त्यांच्यापैकी प्रत्येकासाठी तीन-तीन सेवक स्वतःच निवडले गेले. ब्रह्मा, ब्रह्मणाच्छंसी, पोता आणि अग्नीध्र हेही होते.
आन्वीक्षिकी सर्वविद्या ब्राह्मी ह्येषा चतुष्टयी। उद्गाता च प्रत्युद्गाता प्रतिहर्ता सुब्रह्मण्यः
आन्वीक्षिकी, सर्व विद्या, आणि ब्राह्मी — ही चार प्रकारची. उद्गाता, प्रत्युद्गाता, प्रतिहर्ता आणि सुब्रह्मण्य हेही होते.
चतुष्टयी द्वितीयैषा तूद्गातुश्च प्रकीर्तिता। होता च मैत्रावरुणस्तथाऽच्छावाक एव च
ही दुसरी चौकडी उद्गात्यासाठी सांगितली आहे; होतार, मैत्रावरुण आणि अच्चावाक हेही त्यात आहेत.
ग्रावस्तुच्च चतुर्थोत्र तृतीया च चतुष्टयी। अध्वर्युश्च प्रतिष्ठाता नेष्टोन्नेता तथैव च
ग्रावस्तुत हा चौथा आहे, आणि तिसरी चौकडी म्हणजे अध्वर्यू, प्रतिष्ठाता, नेष्टा आणि उन्नेता हेही आहेत.
चतुष्टयी चतुर्थ्येषा प्रोक्ता शंतनुनंदन। एते वै षोडश प्रोक्ता ऋत्विजो वेदचिंतकैः
ही चौथी चौकडी सांगितली आहे, शंतनूच्या पुत्रा; वेदांचा अभ्यास करणाऱ्यांनी हे सोळा ऋत्विज सांगितले आहेत.
शतानि त्रीणि षष्टिश्च यज्ञाः सृष्टाः स्वयंभुवा॥ एतांश्चैतेषु सर्वेषु प्रवदंति सदा द्विजान्
स्वयंभूने तीनशे साठ यज्ञ निर्माण केले; आणि या सर्व यज्ञांत द्विज नेहमी ही नावे उच्चारतात.
सदस्यं केचिदिच्छंति त्रिसामाध्वर्युमेव च। ब्रह्माणं नारदं चक्रे ब्राह्मणाच्छंसि गौतमम्
काही जण सदा्स्य, त्रिसामा आणि अध्वर्यूची इच्छा करतात; नारद ब्रह्मा झाले, गौतम ब्राह्मणच्छंसी झाले.
देवगर्भं च पोतारमाग्नीध्रं चैव देवलम्। उद्गातांगिरसः प्रत्युद्गाता च पुलहस्तथा
देवगर्भ पोतार, अग्नीध्र देवल, अंगिरस उद्गाता आणि पुलह प्रत्युद्गाता झाले.
नारायणः प्रतिहर्ता सुब्रह्मण्योत्रिरुच्यते। तस्मिन्यज्ञे भृगुर्होता वसिष्ठो मैत्र एव च
नारायण प्रतिहार्त्र, सुब्रह्मण्य उतृ म्हणून ओळखला जातो; त्या यज्ञात भृगु होतार, वसिष्ठ मैत्र होता.
अच्छावाकः क्रतुः प्रोक्तो ग्रावस्तुच्च्यवनस्तथा। पुलस्त्योद्ध्वर्युरेवासीत्प्रतिष्ठाता च वै शिबिः
अच्चावाक म्हणजे क्रतू, ग्रावस्तुत म्हणजे च्यवन; पुलस्त्य अध्वर्यू होता आणि शिबी प्रतिष्ठाता होता.
बृहस्पतिस्तत्र नेष्टा उन्नेता शांशपायनः। धर्मः सदस्यस्तत्रासीत्पुत्रपौत्रसहायवान्
त्या यज्ञात बृहस्पती नेष्टा, शांशपायन उन्नेता, आणि धर्म सदा्स्य होता, त्याच्यासोबत पुत्र, नातू आणि इतर सोबती होते.
भरद्वाजः शमीकश्च पुरुकुत्सो युगंधरः। एनकस्तीर्णकश्चैव केशः कुतप एव च
भरद्वाज, शमीक, पुरुकुत्स, युगंधर, एनक, तीर्णक, केश आणि कुतप हेही होते.
गर्गो वेदशिराश्चैव त्रिसामाद्ध्वर्यवः कृताः। कण्वादयस्तथा चान्ये मार्कंडो गंडिरेव च
गर्ग आणि वेदशिरा हे त्रिसामा आणि अध्वर्यू झाले; कण्व वगैरे इतर, मार्कंड आणि गंडी हेही होते.
पुत्रपौत्रसमेताश्च सशिष्याः सहबांधवाः। कर्माणि तत्र कुर्वाणा दिवानिशमतंद्रिताः
पुत्र, नातवंडे, शिष्य आणि नातेवाईकांसह ते सर्वजण दिवस-रात्र थकवा न येता कर्म करत होते.
मन्वंतरे व्यतीते तु यज्ञस्यावभृथोभवत्। दक्षिणा ब्रह्मणे दत्ता प्राची होतुस्तु दक्षिणा
मन्वंतर संपल्यावर यज्ञाचा अवभृथ झाला; ब्रह्माला दक्षिणा दिली, आणि होताराला पूर्वेकडील दक्षिणा दिली.
अद्ध्वर्यवे प्रतीची तु उद्गातुश्चोत्तरा तथा। त्रैलोक्यं सकलं ब्रह्मा ददौ तेषां तु दक्षिणाम्
अध्वर्यूसाठी पश्चिमेकडील, आणि उद्गात्यासाठी उत्तरेकडील दक्षिणा दिली; ब्रह्म्याने त्यांना संपूर्ण त्रैलोक्य दक्षिणा म्हणून दिले.
धेनूनां च शतं प्राज्ञैर्दातव्यं यज्ञसिद्धये। अष्टौ तु यज्ञवाहानां चत्वारिंशाधिकास्तथा
यज्ञ पूर्ण होण्यासाठी ज्ञानी लोकांनी शंभर गायी द्याव्यात; आणि अठ्ठेचाळीस यज्ञासाठीचे जनावरंही द्यावीत.
द्वितीयस्थानिनां चैव चतुर्विंशत्प्रकीर्तिताः। षोडशैव तृतीयानां देया वै धेनवः शुभाः
दुसऱ्या स्थानावाल्यांसाठी चोवीस गायी सांगितल्या आहेत; तिसऱ्यांसाठी सोळा शुभ्र गायी द्याव्यात.
द्वादशैव तथा चान्या आग्नीध्रादिषु दापयेत्। अनया संख्यया चैव ग्रामान्दासीरजाविकं
आग्नीध्र वगैरे इतरांसाठी बारा गायी द्याव्यात; आणि याच संख्येने गावे, दासी आणि जनावरेही द्यावीत.
सहस्रभोज्यं दातव्यं स्नात्वा चावभृथे क्रतौ। यजमानेन सर्वस्वं देयं स्वायंभुवोब्रवीत्
अवभृथ स्नान झाल्यावर हजार जेवणं द्यावीत; यजमानाने आपली सर्व संपत्ती द्यावी, असं स्वायंभुवाने सांगितलं आहे.
अद्ध्वर्यूणां सदस्यानां स्वेच्छया दानमिष्यते। विष्णुं चाहूय वै ब्रह्मा वाक्यमाह मुदान्वितः
अध्वर्यूंना आणि सभासदांनी दान द्यावं, पण ते त्यांच्या इच्छेनुसार असावं. विष्णूचं आवाहन केल्यावर ब्रह्मा आनंदानं हे शब्द बोलले.
अभिप्रसाद्य सावित्रीं त्वमिहानय सुव्रत। त्वयि दृष्टे न सा कोपं करिष्यति शुभानना
सावित्रीला खूश करून, तू तिला इथे घेऊन ये, हे सुभग व्रती. तुझं दर्शन झाल्यावर, शुभमुखी ती तुझ्यावर रागावणार नाही.
स्निग्धैः सानुनयैर्वाक्यैर्हेतुयुक्तैर्विशेषतः। त्वं सदा मधुराभाषी जिह्वा ते स्रवतेमृतम्
मृदू आणि विनयशील, कारणयुक्त शब्दांनी, तू नेहमीच गोड बोलतोस. तुझ्या जिभेवर नेहमी अमृत झरतं असं वाटतं.
यः करोति न ते वाक्यं त्रैलोक्ये न स दृश्यते। गंधर्वैः सहितो गत्वा प्रियां मम समानय
तुझं बोलणं जो ऐकत नाही, तो तिन्ही लोकांत कुठेच दिसत नाही. गंधर्वांसोबत जाऊन, माझी प्रियसी परत घेऊन ये.