कांस्तु लोकान्गमिष्यामि अपध्यातो महात्मना। उभौ हस्तौ मुखे कृत्वा साश्रुकंठोऽब्रवीदिदम्
महात्म्यांनी निंदित झाल्यावर मी कोणत्या लोकांत जाईन? दोन्ही हात तोंडावर ठेवून, डोळ्यांतून अश्रू येत, तो म्हणाला.
नापराध्यामि रामस्य कर्मणा मनसा गिरा। स्पृष्टौ ते चरणौ देवि मम नान्या गतिर्भवेत्
मी रामाच्या कधीही कृतीने, मनाने किंवा वाणीने अपराध केलेला नाही. देवी, मी तुझे पाय धरतो, मला दुसरी कुठलीही आश्रय नाही.
ततः सीताऽब्रवीद्रामं त्यक्तः किमनुजस्त्वया। वैषम्यं त्यज्यतां बाले लक्ष्मणे लक्ष्मिवर्धने
तेव्हा सीतेने रामाला विचारले, 'तू आपल्या लहान भावाला का सोडलेस? हे बाळ, लक्ष्मणावर असा अन्याय करू नकोस.'
राघवस्त्वब्रवीत्सीतां नाहं त्यक्ष्यामि लक्ष्मणम्। न कदाचिदपि स्वप्ने लक्ष्मणस्य मतं प्रिये
राघव म्हणाला, 'सीते, मी लक्ष्मणाला कधीही सोडणार नाही. अगदी स्वप्नातही मी लक्ष्मणाचं मत दुर्लक्ष करणार नाही, प्रिये.'
श्रुतपूर्वं च सुश्रोणि क्षेत्रस्यास्य विचेष्टितम्। अत्र क्षेत्रे जनास्सत्यं सर्वे हि स्वार्थतत्पराः
सुंदर नितंब असलेल्या सिये, मी या प्रदेशातील लोकांचे वर्तन पूर्वी ऐकले आहे. या भूमीतले सर्व लोक खरोखरच फक्त आपल्या फायद्यासाठी वागत असतात.
परस्परं न पश्यंति स्वात्मनश्च हितं वचः। न शृण्वंति पितुः पुत्राः पुत्राणां पितरस्तथा
ते एकमेकांकडे पाहत नाहीत, किंवा स्वतःच्या हिताचं बोलणं ऐकत नाहीत. मुलं वडिलांचं ऐकत नाहीत, आणि वडीलही मुलांचं ऐकत नाहीत.
न शिष्या हि गुरोर्वाक्यं शिष्यस्यापि तथा गुरुः। अर्थानुबंधिनीप्रीतिर्न कश्चित्कस्यचित्प्रियः
शिष्य गुरुचं ऐकत नाहीत, आणि गुरुही शिष्याचं ऐकत नाहीत. सगळ्यांची प्रीती फक्त स्वार्थाशी जोडलेली असते, कुणीच कुणाचा खरा आपला नसतो.
इत्येवं कथयन्नेव प्राप्तो रेवां महानदीम्। चक्रेभिषेकं काकुत्स्थः सानुजः सह सीतया
असं बोलत असतानाच तो महान रेवा नदीवर पोहोचला. काकुत्स्थ, आपल्या भावासह आणि सीतेसह, तिथे अभिषेक केला.
तर्पयित्वा च सलिलैः स्वान्पितॄन्दैवतान्यपि। उदीक्ष्य च मुहुः सूर्यं देवताश्च समाहितः
आपल्या पितरांना आणि देवतांना पाणी अर्पण करून, पुन्हा पुन्हा सूर्याकडे पाहत, तो मन लावून देवतांचा स्मरण करू लागला.
कृताभिषेकस्तु रराज रामः सीता द्वितीयः सह लक्ष्मणेन। कृताभिषेकः सह शैलपुत्र्या गुहेन सार्धं भगवानिवेशः
अभिषेक केल्यानंतर राम तेजस्वी दिसू लागला, त्याच्यासोबत सीता आणि लक्ष्मण होते. पर्वतराजकन्या आणि गुहासोबत अभिषेक करून, तो भगवंत आपल्या निवासस्थानी गेला.
भीष्म उवाच॥ कस्मिन्काले भगवता ब्रह्मणा लोककारिणा। यज्ञियैर्यष्टुमारब्धं तद्भवान्वक्तुमर्हति
भीष्म म्हणाला: 'भगवान ब्रह्मा, जो सृष्टीचा कर्ता आहे, त्याने कोणत्या काळात यज्ञ सुरू केला? हे मला सांग.'
किं नामान ऋत्विजस्ते ब्रह्मणा ये प्रकल्पिताः। का च वै दक्षिणा तेषां दत्ता तेन महात्मना
'ब्रह्म्याने नेमलेले ऋत्विज कोण होते? आणि त्या महात्म्याने त्यांना कोणती दक्षिणा दिली?'
यथाभूतं यथावृत्तं तथा त्वं मे प्रकीर्तय। सुमहत्कौतुकं जातं यज्ञं पैतामहं प्रति
'जसं घडलं तसं, खरी घटना मला सांग. पितामहांच्या यज्ञाबद्दल मला फारच कुतूहल वाटतं.'
पुलस्त्य उवाच॥ पूर्वमेव मया ख्यातं यदा स्वायंभुवो मनुः। सृष्ट्वा प्रजापतीन्सर्वानुक्तः सृष्टिं कुरुष्व वै
पुलस्त्य म्हणाला: 'मी आधीच सांगितलं आहे, की जेव्हा स्वयंभुव मनूंनी सर्व प्रजापती निर्माण केले, तेव्हा त्यांना सांगितलं गेलं, 'सृष्टी कर.'
स्वयं तु पुष्करं गत्वा यज्ञस्याहृत्य विस्तरम्। ससंभारान्समानाय्य वह्न्यगारे स्थितोभवत्
स्वतः पुष्करात जाऊन, यज्ञाची सर्व सामग्री गोळा करून, तो सर्व सामान एकत्र करून अग्निकुंडात उभा राहिला.
गायंति नित्यं गंधर्वा नृत्यंत्यप्सरसां गणाः। ब्रह्मोद्गाता होताध्वर्युश्चत्वारो यज्ञवाहकाः
गंधर्व नेहमी गातात, आणि अप्सरांच्या मंडळी नाचतात. ब्रह्मा-उद्गाता, होतृ आणि अध्वर्यू — हे चारजण यज्ञ चालवतात.
एकैकस्य त्रयश्चान्ये परिवाराः स्वयंकृताः। ब्रह्मा च ब्रह्मणाच्छंसी पोता चाग्नीध्र एव च
त्यांच्यापैकी प्रत्येकासाठी तीन-तीन सेवक स्वतःच निवडले गेले. ब्रह्मा, ब्रह्मणाच्छंसी, पोता आणि अग्नीध्र हेही होते.
आन्वीक्षिकी सर्वविद्या ब्राह्मी ह्येषा चतुष्टयी। उद्गाता च प्रत्युद्गाता प्रतिहर्ता सुब्रह्मण्यः
आन्वीक्षिकी, सर्व विद्या, आणि ब्राह्मी — ही चार प्रकारची. उद्गाता, प्रत्युद्गाता, प्रतिहर्ता आणि सुब्रह्मण्य हेही होते.
चतुष्टयी द्वितीयैषा तूद्गातुश्च प्रकीर्तिता। होता च मैत्रावरुणस्तथाऽच्छावाक एव च
ही दुसरी चौकडी उद्गात्यासाठी सांगितली आहे; होतार, मैत्रावरुण आणि अच्चावाक हेही त्यात आहेत.
ग्रावस्तुच्च चतुर्थोत्र तृतीया च चतुष्टयी। अध्वर्युश्च प्रतिष्ठाता नेष्टोन्नेता तथैव च
ग्रावस्तुत हा चौथा आहे, आणि तिसरी चौकडी म्हणजे अध्वर्यू, प्रतिष्ठाता, नेष्टा आणि उन्नेता हेही आहेत.
चतुष्टयी चतुर्थ्येषा प्रोक्ता शंतनुनंदन। एते वै षोडश प्रोक्ता ऋत्विजो वेदचिंतकैः
ही चौथी चौकडी सांगितली आहे, शंतनूच्या पुत्रा; वेदांचा अभ्यास करणाऱ्यांनी हे सोळा ऋत्विज सांगितले आहेत.
शतानि त्रीणि षष्टिश्च यज्ञाः सृष्टाः स्वयंभुवा॥ एतांश्चैतेषु सर्वेषु प्रवदंति सदा द्विजान्
स्वयंभूने तीनशे साठ यज्ञ निर्माण केले; आणि या सर्व यज्ञांत द्विज नेहमी ही नावे उच्चारतात.
सदस्यं केचिदिच्छंति त्रिसामाध्वर्युमेव च। ब्रह्माणं नारदं चक्रे ब्राह्मणाच्छंसि गौतमम्
काही जण सदा्स्य, त्रिसामा आणि अध्वर्यूची इच्छा करतात; नारद ब्रह्मा झाले, गौतम ब्राह्मणच्छंसी झाले.
देवगर्भं च पोतारमाग्नीध्रं चैव देवलम्। उद्गातांगिरसः प्रत्युद्गाता च पुलहस्तथा
देवगर्भ पोतार, अग्नीध्र देवल, अंगिरस उद्गाता आणि पुलह प्रत्युद्गाता झाले.
नारायणः प्रतिहर्ता सुब्रह्मण्योत्रिरुच्यते। तस्मिन्यज्ञे भृगुर्होता वसिष्ठो मैत्र एव च
नारायण प्रतिहार्त्र, सुब्रह्मण्य उतृ म्हणून ओळखला जातो; त्या यज्ञात भृगु होतार, वसिष्ठ मैत्र होता.
अच्छावाकः क्रतुः प्रोक्तो ग्रावस्तुच्च्यवनस्तथा। पुलस्त्योद्ध्वर्युरेवासीत्प्रतिष्ठाता च वै शिबिः
अच्चावाक म्हणजे क्रतू, ग्रावस्तुत म्हणजे च्यवन; पुलस्त्य अध्वर्यू होता आणि शिबी प्रतिष्ठाता होता.
बृहस्पतिस्तत्र नेष्टा उन्नेता शांशपायनः। धर्मः सदस्यस्तत्रासीत्पुत्रपौत्रसहायवान्
त्या यज्ञात बृहस्पती नेष्टा, शांशपायन उन्नेता, आणि धर्म सदा्स्य होता, त्याच्यासोबत पुत्र, नातू आणि इतर सोबती होते.
भरद्वाजः शमीकश्च पुरुकुत्सो युगंधरः। एनकस्तीर्णकश्चैव केशः कुतप एव च
भरद्वाज, शमीक, पुरुकुत्स, युगंधर, एनक, तीर्णक, केश आणि कुतप हेही होते.
गर्गो वेदशिराश्चैव त्रिसामाद्ध्वर्यवः कृताः। कण्वादयस्तथा चान्ये मार्कंडो गंडिरेव च
गर्ग आणि वेदशिरा हे त्रिसामा आणि अध्वर्यू झाले; कण्व वगैरे इतर, मार्कंड आणि गंडी हेही होते.
पुत्रपौत्रसमेताश्च सशिष्याः सहबांधवाः। कर्माणि तत्र कुर्वाणा दिवानिशमतंद्रिताः
पुत्र, नातवंडे, शिष्य आणि नातेवाईकांसह ते सर्वजण दिवस-रात्र थकवा न येता कर्म करत होते.