लक्ष्मणस्त्वब्रवीद्रामं नाहं गंता वने पुनः। लक्ष्मणं संस्थितं ज्ञात्वा रामो वचनमब्रवीत्
लक्ष्मण म्हणाला, 'राम, मी पुन्हा वनात जाणार नाही.' लक्ष्मण ठाम आहे हे समजून रामानं पुढचं बोललं.
मामनुव्रज सौमित्र एको यास्यामि काननम्। द्वितीया मे त्वियं सीता रामेणोक्तस्तु लक्ष्मणः
माझ्या मागे येऊ नकोस, सौमित्र. मी एकटाच वनात जाईन. माझी दुसरी सोबती म्हणजे सीता आहे. असं रामानं सांगितल्यावर लक्ष्मण उत्तरला.
गृहीत्वाऽथ समुत्तस्थौ रामवाक्यं स लक्ष्मणः। मर्यादापर्वतं प्राप्तौ क्षेत्रसीमां परंतपौ
रामाचं बोलणं लक्षात घेऊन लक्ष्मण उठला. दोघंही, शत्रूंचा नाश करणारे, मर्यादेच्या पर्वताजवळ, म्हणजे क्षेत्राच्या सीमेवर पोहोचले.
अजगंधं च देवेशं देवदेवं पिनाकिनम्। अष्टांगप्रणिपातेन नत्वा रामस्त्रिलोचनम्
रामानं आठ प्रकारे वाकून त्रिनेत्र असलेल्या, गंधरहित, देवांचा देव, पिनाकधारी शंकराला वंदन केलं.
तुष्टाव प्रयतः स्थित्वा शंकरं पार्वतीप्रियम्। कृतांजलिपुटो भूत्वा रोमांचितशरीरकः1.33.
हात जोडून, अंगावर रोमांच उभे राहिलेले, रामानं भक्तीभावाने पार्वतीप्रिया शंकराचं स्तवन केलं.
सात्विकं भावमापन्नो विनिर्धूतरजस्तमाः। लोकानां कारणं देवं बुबुधे विबुधाधिपम्
सात्त्विक भाव मनात आणून, रज आणि तम दूर करून, त्यानं जगाचा कारणीभूत असलेल्या, देवांचा अधिपती असलेल्या देवाला ओळखलं.
राम उवाच। कृत्स्नस्य योऽस्य जगतः स चराचरस्य कर्ता कृतस्य च पुनः सुखदुःखदश्च। संहारहेतुरपि यः पुनरंतकाले तं शंकरं शरणदं शरणं व्रजामि
राम म्हणाला: या सगळ्या जगाचा, जडजिवंताचा जो सर्जनहार आहे, जो निर्माण झालेल्यांना सुखदुःख देतो, आणि शेवटी संहारही करतो, त्या शरण देणाऱ्या शंकराच्या मी शरण जातो.
योऽयं सकृद्विमलचारुविलोलतोयां गंगां महोर्मिविषमां गगनात्पतंतीम्। मूर्ध्ना दधेऽस्रजमिव प्रविलोलपुष्पां तं शंकरं शरणदं शरणं व्रजामि
जो एकदा स्वच्छ, सुंदर, सतत वाहणाऱ्या गंगेचं पाणी, आकाशातून पडणारं, मोठ्या लाटांनी भरलेलं, जणू फुलांची माळ डोलते तसं, आपल्या डोक्यावर धारण करतो, त्या शरण देणाऱ्या शंकराच्या मी शरण जातो.
कैलासशैलशिखरं परिकम्प्यमानं कैलासशृंगसदृशेन दशाननेन। यत्पादपद्मविधृतं स्थिरतां दधार तं शंकरं शरणदं शरणं व्रजामि
दशमुखानं कैलास शिखर हलवलं, पण ज्याच्या चरणकमळांनी ते शिखर स्थिर राहिलं, त्या शरण देणाऱ्या शंकराच्या मी शरण जातो.
येनासकृद्दनुसुताः समरे निरस्ता विद्याधरोरगगणाश्च वरैः समग्रैः। संयोजिता मुनिवराः फलमूलभक्षास्तं शंकरं शरणदं शरणं व्रजामि
ज्यांनी युद्धात वारंवार दानवांची मुलं, विद्याधर, नाग यांच्या सगळ्या वरांसह पराभूत केले, आणि फळमुळे खाणाऱ्या ऋषींना एकत्र केलं, त्या शरण देणाऱ्या शंकराच्या मी शरण जातो.
दक्षाध्वरे च नयने च तथा भगस्य पूष्णस्तथा दशनपंक्तिमपातयच्च। तस्तंभयः कुलिशयुक्तमथेंद्रहस्तं तं शंकरं शरणदं शरणं व्रजामि
दक्षाच्या यज्ञात ज्यांनी भग आणि पूष्णाचं डोळं फोडलं, त्यांच्या दातांची पंक्ती तोडली, आणि इंद्राच्या वज्रयुक्त हाताला थांबवलं, त्या शरण देणाऱ्या शंकराच्या मी शरण जातो.
एनःकृतोपिविषयेष्वपिसक्तचित्ताज्ञानान्वयश्रुतगुणैरपिनैवयुक्ताः। यं संश्रिताः सुखभुजः पुरुषा भवंति तं शंकरं शरणदं शरणं व्रजामि
पाप केलं असलं, विषयांमध्ये मन गुंतलेलं असलं, ज्ञान, वंश, गुण नसले तरी, जे त्याच्या शरण जातात, ते सुख उपभोगतात, त्या शरण देणाऱ्या शंकराच्या मी शरण जातो.
अत्रिप्रसूतिरविकोटिसमानतेजाः संत्रासनं विबुधदानवसत्तमानाम्। यः कालकूटमपिबत्प्रसभं सुदीप्तं तं शंकरं शरणदं शरणं व्रजामि
ज्यांच्या जन्माला तोड नाही, ज्यांचं तेज कोट्यवधी सूर्यांसारखं आहे, देव आणि दानव यांनाही ज्यांनी भीती दाखवली, आणि ज्यांनी काळकूट विष जबरदस्तीने पिऊन घेतलं—त्या शरण देणाऱ्या शंकराच्या मी शरण जातो.
ब्रह्मेंद्ररुद्रमरुतां च सषण्मुखानां दद्याद्वरं सुबहुशो भगवान्महेशः। नन्दिं च मृत्युवदनात्पुनरुज्जहार तं शंकरं शरणदं शरणं व्रजामि
ब्रह्मा, इंद्र, रुद्र, मरुत आणि षण्मुख या सर्वांना अनेकदा वर देणारे, आणि मृत्यूच्या जबड्यातून नंदीला वाचवणारे—त्या शरण देणाऱ्या शंकराच्या मी शरण जातो.
आराधितः सुतपसा हिमवन्निकुंजे धूमव्रतेन मनसापि परैरगम्ये। संजीवनीमकथयद्भृगवे महात्मा तं शंकरं शरणदं शरणं व्रजामि
हिमालयाच्या कुंजात धूमव्रताने कठोर तप करून ज्यांची पूजा केली, ज्यांनी इतरांना अशक्य असं मनाने गाठलं, आणि जे महात्मा भृगूला संजीवनीचं रहस्य सांगणारे—त्या शरण देणाऱ्या शंकराच्या मी शरण जातो.
नानाविधैर्गजबिडालसमानवक्त्रैर्दक्षाध्वरप्रमथनैर्बलिभिर्गणैंद्रैः । योभ्यर्चितोमरगणैश्च सलोकपालैस्तं शंकरं शरणदं शरणं व्रजामि
हत्ती, माकड, मांजर यांच्या मुखासारख्या विविध गणांसह, दक्षाच्या यज्ञात प्रमुख गण, भूतगण आणि लोकपाल ज्यांची पूजा करतात—त्या शरण देणाऱ्या शंकराच्या मी शरण जातो.
शंखेंदुकुंदधवलं वृषभं प्रवीरमारुह्य यः क्षितिधरेंद्रसुतानुयातः। यात्यंबरं प्रलयमेघविभूषितं च तं शंकरं शरणदं शरणं व्रजामि
शंख, चंद्र आणि कुंदासारखा शुभ्र, बलवान वृषभावर आरूढ होऊन, पर्वतराजाच्या कन्यांसह, मेघांनी सुशोभित आकाशातून जाणारे—त्या शरण देणाऱ्या शंकराच्या मी शरण जातो.
शांतं मुनिं यमनियोगपरायणैस्तैर्भीमैर्महोग्रपुरुषैः प्रतिनीयमानम्। भक्त्यानतं स्तुतिपरं प्रसभं ररक्ष तं शंकरं शरणदं शरणं व्रजामि
शांत, संयम आणि नियम पाळणाऱ्या ऋषीला, भीषण पुरुषांनी ओढत असताना, भक्तीने वाकून स्तुती करणाऱ्या त्या ऋषीचे ज्यांनी रक्षण केले—त्या शरण देणाऱ्या शंकराच्या मी शरण जातो.
यः सव्यपाणि कमलाग्रनखेन देवस्तत्पंचमं प्रसभमेव पुरस्सुराणाम्। ब्राह्मं शिरस्तरुणपद्मनिभं चकर्त्त तं शंकरं शरणदं शरणं व्रजामि
ज्यांनी डाव्या हाताने, कमळाच्या बोटाच्या नखाने, देवांच्या उपस्थितीत ब्रह्मदेवाचं पाचवं, तरुण कमळासारखं तेजस्वी डोकं छाटलं—त्या शरण देणाऱ्या शंकराच्या मी शरण जातो.
यस्य प्रणम्य चरणौ वरदस्य भक्त्या स्तुत्वा च वाग्भिरमलाभिरतंद्रितात्मा। दीप्तस्तमांसि नुदते स्वकरैर्विवस्वांस्तं शंकरं शरणदं शरणं व्रजामि
ज्यांच्या पायांवर भक्तीने वाकून, शुद्ध शब्दांनी स्तुती केल्यावर, ज्याच्या अखंड मनाने, तेजस्वी सूर्य स्वतःच्या किरणांनी अंधार दूर करतो—त्या शरण देणाऱ्या शंकराच्या मी शरण जातो.
ये त्वां सुरोत्तमगुरुं पुरुषा विमूढा जानंति नास्य जगतः सचराचरस्य। ऐश्वर्यमाननिगमानुशयेन पश्चात्ते यातनामनुभवंत्यविशुद्धचित्ताः
जे मूढ मनुष्य तुला देवांचा श्रेष्ठ गुरु, या जगातील सर्व चराचरांचा स्वामी म्हणून ओळखत नाहीत, ते अहंकार आणि चुकीच्या मतांनी बांधलेले, अशुद्ध मनाने नंतर दुःख भोगतात.
तस्यैवं स्तुवतोऽवोचच्छूलपाणिर्वृषध्वजः। उवाच वचनं हृष्टो राघवं तुष्टमानसः
अशा प्रकारे स्तुती करत असताना, त्रिशूळधारी, वृषध्वज परमेश्वर आनंदाने, प्रसन्न मनाने राघवाला म्हणाले.
रुद्र उवाच। राम हृष्टोस्मि भद्रं ते जातस्त्वं निर्मले कुले। त्वं चापि जगतां वंद्यो देवो मानुषरूपधृत्
रुद्र म्हणाले: 'राम, मी तुझ्यावर प्रसन्न आहे; तुझ्या कल्याणासाठी प्रार्थना करतो. तू शुद्ध कुळात जन्मलेला आहेस. तूही या जगात पूजनीय आहेस, देव असून मानव रूपात आलेला आहेस.'
त्वया नाथेन वै देवाः सुखिनः शाश्वतीः समा। सेविष्यंते चिरं कालं गते वर्षे चतुर्दशे
तू रक्षक असल्यामुळे देवांना अनेक काळ सुख मिळेल; चौदा वर्षे गेल्यावर त्यांची सेवा दीर्घकाळ होईल.
अयोध्यामागतं त्वां ये द्रक्ष्यंति भुवि मानवाः। सुखं तेऽत्र भजिष्यंति स्वर्गे वासन्तथाक्षयम्
अयोध्येत परतलेल्या तुला जे लोक पृथ्वीवर पाहतील, त्यांना येथे सुख मिळेल आणि ते स्वर्गात कायम राहतील.
देवकार्यं महत्कृत्वा आगच्छेथाः पुनः पुरीम्। राघवस्तु तथा देवं नत्वा शीघ्रं विनिर्गतः
देवतांचे मोठे कार्य पूर्ण करून, तू पुन्हा आपल्या नगरीत परत येशील; आणि राघवाने देवाला वंदन करून लगेच निघून गेला.
इंद्रमार्गां नदीं प्राप्य जटाजूटं नियम्य च। अब्रवील्लक्ष्मणं राम इदमर्पय मे धनुः
इंद्राच्या मार्गावरील नदी गाठून, जटा आवळून, रामाने लक्ष्मणाला सांगितले: 'माझं धनुष्य मला दे.'
रामवाक्यं तु तच्छ्रुत्वा सीतां वै लक्ष्मणोऽब्रवीत्। किमर्थं देवि रामेण त्यक्तोहं कारणं विना
रामाचं बोलणं ऐकून, लक्ष्मणाने सीतेला विचारलं: 'देवी, रामाने मला कोणताही कारण न देता का सोडून दिलं?'
अपराधं न जानामि कुपितो यन्महाभुजः। रामेणाहं परित्यक्तः प्राणांस्त्यक्ष्याम्यसंशयम्
'मी कोणता अपराध केला हे मला माहीत नाही, पण महाबाहू रामाने रागावून मला सोडून दिलं. आता मी नक्कीच प्राण सोडीन.'
नैव मे जीवितेनार्थो धिग्धिङ्मां कुलपांसनम्। आर्यस्य येन वै मन्युर्जनितः पापकारिणा
'माझ्या जगण्याला काही अर्थ नाही; मी कुळाचा कलंक आहे, ज्यामुळे आर्य पुरुषाचा राग जागा झाला, कदाचित मी काही पाप केलं.'