चं चक्ररूपिणे विष्णो धारणं चक्रजं स्मृतम् । शं शंखरूपिणे तुभ्यं नमोऽस्तु सुखकारिणे
'चं'—चक्ररूप विष्णूला, चक्र धारण करणे स्मरणात ठेवावे; 'शं'—शंखरूप तुला, सुख देणाऱ्या तुला नमस्कार असो.
मंत्रेणानेन वै दूता धारणं शंखजं स्मृतम् । चतुर्णामायुधानां तु धारणं मुनिभिः स्मृतम्
या मंत्राने, दूतांनो, शंख धारण करणे स्मरणात ठेवावे; चारही आयुधे धारण करणे ऋषींनी स्मरणात ठेवले आहे.
अग्निहोत्रं यथा नित्यं वेदस्याध्ययनं तथा । ब्राह्मणस्य तथैवेदं तप्तमुद्रादि धारणम्
जसं अग्निहोत्र रोजचं असतं, आणि वेदाचं अध्ययनही तसंच, तसंच ब्राह्मणासाठी तप्त मुद्रादि धारण करणंही आवश्यक आहे.
चंदनेन सुगंधेन गोपिकाचंदनेन तु । धारणं च विशेषेण ब्राह्मणैर्वेदपारगैः
सुगंधी चंदनाने, आणि विशेषतः गोपीकाचंदनाने, वेदपारंगत ब्राह्मणांनी हे चिन्ह धारण करावं.
चांडालोऽपि भवेच्छुद्धो धारणाच्च न संशयः । ऊर्ध्वं पुंड्रमृजुं सौम्यं सचिह्नं धारयेद्यदि
चांडाळानेही हे चिन्ह धारण केल्याने तो शुद्ध होतो, यात शंका नाही; जर तो सरळ, सौम्य आणि चिन्ह असलेलं ऊर्ध्वपुंड्र धारण करतो.
स चांडालोऽपि शुद्धात्मा पूज्य एव सदा द्विजैः । चांडालानां गृहे दूतास्तुलसी यत्र दृश्यते
असा चांडाळही शुद्ध आत्मा असल्याने द्विजांनी नेहमी पूजावा; ज्या चांडाळांच्या घरात तुळस दिसते, तिथे दूत वास करतात.
तत्रत्या तुलसी ग्राह्या भक्तिभावेन चेतसा
तिथे मिळणारी तुळस भक्तिभावाने आणि मनापासून स्वीकारावी.
महादेव उवाच- पप्रच्छाहं जगन्नाथं व्रतानामुत्तमं व्रतम् । पुत्रपौत्रविवृद्ध्यर्थं सुखसौभाग्यदायकम्
महादेव म्हणाले: मी जगन्नाथाला विचारलं की, पुत्र-पौत्र वाढीसाठी आणि सुख-समृद्धी देणारं सर्वश्रेष्ठ व्रत कोणतं आहे.
तवाग्रे संप्रवक्ष्यामि शृणु सुंदरि सांप्रतम् । इदं कथानकं दिव्यमृषीणां व्रतमुत्तमम्
सुंदरी, आता मी तुझ्यासमोर हे दिव्य कथानक सांगतो, जे ऋषींचं सर्वश्रेष्ठ व्रत आहे, ते ऐक.
रजस्वला तु या नारी सहसा पापरूपिणी । कृतेन च व्रतेनैव महापापैः प्रमुच्यते । पितॄणामक्षयं देयं धर्मकामार्थसाधनम्
रजस्वला स्त्री अचानक पापी मानली जाते; पण हे व्रत केल्याने ती मोठ्या पापांपासून मुक्त होते. हे व्रत पितरांना नेहमी द्यावं, कारण ते धर्म, काम आणि अर्थ साध्य करतं.
श्रीविष्णुरुवाच- पूर्वमासीन्महाबाहुर्ब्राह्मणो वेदपारगः । सदाध्ययनशीलस्तु देवशर्मा इति द्विजः
श्रीविष्णू म्हणाले: पूर्वी एक बलवान ब्राह्मण होता, वेदांचा जाणकार, नेहमी अध्ययनात मग्न, त्याचे नाव देवशर्मा होते.
अग्निहोत्रक्रियायुक्तः षट्कर्मनिरतः सदा । सर्ववर्णेषु संपूज्यः सपुत्रपशुबांधवः
तो अग्निहोत्र विधीमध्ये व्यस्त असे, नेहमी षट्कर्मात तत्पर, सर्व जातींमध्ये आदर मिळवणारा, आणि त्याच्याभोवती पुत्र, जनावरं, आणि नातेवाईक होते.
तस्य ब्राह्मणमुख्यस्य भग्ना च गृहवाहिनी । प्राप्ते भाद्रपदे मासे शुक्लपक्षे तु पंचमी
त्या श्रेष्ठ ब्राह्मणाचे घरातील सामान संपले, भाद्रपद महिन्यात, शुक्ल पक्षातील पंचमीच्या दिवशी.
पितुःक्षयाहं कुरुते यतात्मा च जितेंद्रियः । रात्रौ निमंत्रयेद्विप्रान्सुखसौभाग्यदायकान्
वडिलांच्या निधनानंतर, संयमी आणि इंद्रियांवर नियंत्रण ठेवणारा, त्याने ब्राह्मणांना रात्री आमंत्रित केले, जे सुख आणि सौभाग्य देणारे आहेत.
प्रभाते विमले प्राप्ते भांडान्यन्यानि कारयेत् । पाकं सर्वेषु पात्रेषु स कारयति जायया
शुद्ध सकाळ आली तेव्हा, त्याने वेगवेगळ्या भांड्यांची व्यवस्था केली, आणि पत्नीच्या मदतीने सर्व भांड्यांमध्ये अन्न तयार केले.
अष्टादशरसोपेतं पितॄणां प्रीतिदायकम् । आकारणं ततो दत्त्वा विप्राणां च पृथक्पृथक्
अठरा रसांनी युक्त पदार्थ तयार केले, जे पितरांना आनंद देणारे होते, आणि विधीप्रमाणे ब्राह्मणांना वेगवेगळ्या प्रकारे अर्पण केले.
सर्वे विप्रास्तु संप्राप्ता मध्याह्ने वेदपाठकाः । अर्घपाद्यादि विधिवत्कृतवान्द्विजसत्तमः
सर्व ब्राह्मण, वेदपठण करणारे, मध्यान्ही आले; त्या श्रेष्ठ द्विजाने अर्घ्य, पाद्य आणि इतर विधी नियमाने केले.
रजसा दूषितः श्राद्धे प्रक्षाल्य विधिवत्तदा । गृहमध्ये गताः सर्वे आसने ते निरूपिताः
श्राद्धाच्या वेळी धुळीने मळलेले असताना, त्यांनी विधीप्रमाणे स्नान केले; मग सर्वजण घरात आले आणि ठरलेल्या जागी बसले.
प्रदत्तं भोजनं तेन मिष्टान्नेन विशेषतः । विधिना च कृतं श्राद्धं पिंडदानप्रपूर्वकम्
त्याने त्यांना अन्न दिले, विशेषतः गोड भात, आणि विधीप्रमाणे श्राद्ध केले, पिंडदानाने सुरुवात करून.
तांबूलं दक्षिणां चैव वस्त्राणि विविधानि च । सर्वं ददौ द्विजेभ्यो वै पितृध्यानपरायणः
तांबूल, दक्षिणा आणि विविध वस्त्रे, सर्व काही ब्राह्मणांना दिले, पितरांच्या ध्यानात मग्न राहून.
विप्रा विसर्जिताः सर्वे आशीर्वादपरायणाः । गोत्रिणां बांधवानां च अन्येषां च बुभुक्षताम्
सर्व ब्राह्मणांना निरोप दिला, ते आशीर्वाद देण्यात मग्न झाले; त्याने आपल्या गोत्रातील नातेवाईक आणि इतर भुकेल्या लोकांनाही अन्न दिले.
दत्तमन्नं तदा तेन भोजने विधिपूर्वकम् । निशायां तु कुटीद्वारे उपविष्टो यदा तदा
त्याने सर्वांना विधीप्रमाणे अन्न दिले; मग रात्री, तो आपल्या झोपडीच्या दारात बसला.
ब्राह्मण्या वारि संगृह्य पादप्रक्षालनं कृतम् । तदा शुनी बलीवर्दौ परस्परमभाषताम्
त्याच्या पत्नीने पाणी आणून त्याचे पाय धुतले; त्यानंतर श्वान आणि बैल एकमेकांशी बोलू लागले.
शृणु कांत वचो मह्यं यादृक्कृतवती वधूः । तादृशं संप्रवक्ष्यामि नान्यथा प्रब्रवीम्यहम्
प्रिय, ऐक, त्या स्त्रीने माझ्याशी काय केले ते मी तुला सांगतो; जसे घडले तसेच सांगतो, काहीही वेगळे सांगत नाही.
कदाचिद्दैवयोगेन गताहं पुत्रसद्मनि । तत्रस्थितं पयः पातुं वध्वा दृष्टं न तत्पुनः
कधीतरी दैवयोगाने मी पुत्राच्या घरात गेलो; तिथे उभा असताना मी पाहिले की सून दूध पित होती, पण पुन्हा तसे झाले नाही.
पीतं पयस्तु सर्पेण तद्दृष्टं तु मया पुनः । पश्चात्पीतं मया सम्यक्दृष्टं वध्वा तदा पुनः
दूध सापाने पिले, ते मी पाहिले; नंतर मी पाहिले की सून नीट दूध पित होती.
तेन संपर्कदोषेणकटिर्भग्ना च मे सदा । तेन दुःखेन भो स्वामिन्जाताहं दुःखभागिनी । भग्ना कटिश्च संजाता ह्याहारो नैव रोचते
त्याच्या स्पर्शामुळे माझा कटी नेहमी तुटलेला आहे; त्या वेदनेमुळे, स्वामी, मी दुःख भोगणारी झाले आहे, कटी तुटल्यामुळे आता अन्न आवडत नाही.
बलीवर्द्द उवाच- शृणु त्वं शुनि वक्ष्यामि मम दुःखस्य कारणम् । अस्मिन्वै दिवसे प्राप्ते ब्राह्मणानां तु भोजनम्
बैल म्हणाला: श्वान, ऐक, मी माझ्या दुःखाचे कारण सांगतो. आजच्याच दिवशी, ब्राह्मणांना अन्न दिले गेले.
कारितं मम पुत्रेण मम चिंता तु नो कृता । नोदकं न तृणं चैव न दत्तं केनचित्क्वचित्
माझ्या मुलाने विधी केले, पण त्याने माझी आठवणच काढली नाही; कुणीही, कुठेही मला पाणी किंवा गवताचं पातंही दिलं नाही.
अनाहारोह्यहं पापी बद्धोऽस्मिन्पापभावितः । पूर्वपापविशेषेण जातं शुनि न संशयः
मी पापी आहे, उपाशी आहे, आणि इथे पापामुळे बांधला गेलो आहे; पूर्वजन्मी केलेल्या एका विशेष पापामुळे मी कुत्रा म्हणून जन्माला आलो, यात शंका नाही.