स्थित्वा स सुचिरं कालं भाव्यर्थं प्रत्यबुध्यत। तस्य पित्रा स वै पृष्टः कियदायुः सुतस्य मे
तो ज्ञानी तिथे बरीच वेळ राहिला आणि त्याला पुढील घडणाऱ्या गोष्टीची जाणीव झाली. मग मुलाच्या वडिलांनी त्याच्या आयुष्याबद्दल विचारले.
संख्यायाचक्ष्व वर्षाणि तस्याल्पान्यधिकानि वा। मृकंडुनैवमुक्तस्तु स ज्ञानी वाक्यमब्रवीत्
'माझ्या मुलाचे आयुष्य किती आहे—कमी की जास्त—हे सांग,' असे मृकंडुने विचारले. तेव्हा त्या ज्ञानी पुरुषाने असे उत्तर दिले.
षण्मासमायुः पुत्रस्य धात्रा सृष्टं मुनीश्वर। नैव शोकस्त्वया कार्यः सत्यमेतदुदाहृतम्
'तुझ्या मुलाचे आयुष्य सृष्टीकर्त्याने सहा महिने ठरवले आहे, ऋषिराज. तू दुःखी होऊ नकोस—हे खरे सांगितले.'
स तच्छ्रुत्वा वचो भीष्म ज्ञानिना यदुदाहृतम्। अथोपनयनं चक्रे बालकस्य पिता तदा
हे ज्ञानी पुरुषाचे शब्द ऐकून, भीष्मा, त्या वडिलांनी मग मुलाचे उपनयन केले.
आह चैनं पितापुत्रमृषींस्त्वमभिवादय। एवमुक्तः स वै पित्रा प्रहृष्टश्चाभिवादने
वडिलांनी मुलाला सांगितले, 'ऋषींना नमस्कार कर.' वडिलांनी असे सांगितल्यावर तो आनंदाने सर्वांना नमस्कार करू लागला.
न वर्णा वर्णतां वेत्ति सर्ववर्णाभिवादनः। पंचमासास्त्वतिक्रांता दिवसाः पंचविंशतिः
तो वर्णभेद ओळखत नव्हता, सर्व वर्णांना नमस्कार करत होता. पाच महिने आणि पंचवीस दिवस तसेच गेले.
मार्गेणाथ समायाता ऋषयस्तत्र सप्त वै। बालेन तेन ते दृष्टाः सर्वे चाप्यभिवादिताः
मग त्या वाटेने सात ऋषी तिथे आले. त्या मुलाने त्यांना पाहिले आणि सर्वांना नमस्कार केले.
आयुष्मान्भव तैरुक्तः स बालो दंडमेखली। उक्त्वैवं ते पुनर्बालमपश्यन्क्षीणजीवितम्
त्यांनी त्या दंड व मेखला असलेल्या मुलाला आशीर्वाद दिला, 'दीर्घायुष्य होवो.' असे म्हणून त्यांनी पाहिले की त्याचे आयुष्य संपत आले आहे.
दिनानि पंच तस्यायुर्ज्ञात्वा भीताश्च ते नृप। तं गृहीत्वा बालकं च गतास्ते ब्रह्मणोंतिकम्
त्याचा आयुष्य फक्त पाच दिवस आहे हे कळल्यावर, घाबरून त्यांनी त्या मुलाला घेऊन ब्रह्मदेवाच्या जवळ नेले.
प्रतिमुच्य च तं राजन्प्रणिपेतुः पितामहम्। अयमावेदितस्तैस्तु तेन ब्रह्माभिवादितः
त्याला सोडून, राजन, त्यांनी ब्रह्मदेवाला वंदन केले; सगळं काही त्यांना सांगितलं आणि ब्रह्मदेवाचा योग्य सन्मान केला.
चिरायुर्ब्रह्मणा बालः प्रोक्तः स ऋषिसन्निधौ। ततस्ते मुनयः प्रीताः श्रुत्वा वाक्यं पितामहात्
सर्व ऋषींच्या उपस्थितीत ब्रह्मदेवाने सांगितले की, या मुलाचे आयुष्य दीर्घ होईल; हे आजोबांचे शब्द ऐकून सर्व ऋषी आनंदी झाले.
पितामह ऋषीन्दृष्ट्वा प्रोवाच विस्मयान्वितः। कार्येण येन चायातः कोयं बालो निवेद्यताम्
ब्रह्मदेवाने ऋषींना पाहून, आश्चर्याने विचारले—'कशासाठी आलात आणि हा मुलगा कोण आहे, ते सांगा.'
ततस्त ऋषयो राजन्सर्वं तस्मै न्यवेदयन्। पुत्रो मृकंडोः क्षीणायुः सायुषं कुरु बालकम्
मग राजन, त्या ऋषींनी सर्व काही ब्रह्मदेवाला सांगितले—'हा मृकंडूचा मुलगा आहे, याचे आयुष्य थोडे आहे; या मुलाला दीर्घायुषी करा.'
अल्पायुषस्त्वस्य मुनिर्बध्वेमां चापि मेखलाम्। यज्ञोपवीतं दंडं च दत्वा चैनमबोधयत्
मुलाचे आयुष्य कमी असले तरी, ऋषीने त्याचा उपनयनसंस्कार केला, त्याला यज्ञोपवीत, कमंडलू आणि दंड दिला आणि त्याला योग्य ते शिकवले.
यं कंचित्पश्यसे बाल भ्रमंतं भूतले जनम्। तस्याभिवादः कर्तव्य एवमाह पिता वचः
'बाळा, पृथ्वीवर फिरताना तुला जो कोणी भेटेल, त्याला नम्रपणे नमस्कार करावा,' असे त्याच्या वडिलांनी सांगितले.
अभिवादनशीलोयं क्षितौ दृष्टः परिभ्रमन्। तीर्थयात्राप्रसंगेन दैवयोगात्पितामह
हा मुलगा पृथ्वीवर फिरताना सर्वांना नमस्कार करू लागला; तीर्थयात्रेच्या निमित्ताने आणि दैवी योगाने, हे आजोबा, त्याला ही सवय लागली.
चिरायुर्भव पुत्रेति प्रोक्तोसौ तत्र बालकः। कथं वचो भवेत्सत्यमस्माकं भवता सह
तेथे त्या मुलाला सांगितले, 'दीर्घायुषी हो बाळा.' आता आमचे आणि तुमचे दोघांचेही शब्द खरे कसे ठरतील?
एवमुक्तस्तदा तैस्तु ब्रह्मा लोकपितामहः। ऋतवाक्यादियं भूमिः संस्थिता सर्वतोभया
त्यांनी असे म्हटल्यावर, ब्रह्मदेव, सर्व लोकांचे आजोबा, म्हणाले—'ही पृथ्वी सत्य बोलण्यावर सर्व बाजूंनी टिकून आहे.'
ब्रह्मोवाच। मत्समश्चायुषा बालो मार्कंडेयो भविष्यति। कल्पस्यादौ तथाचांते मतो मे मुनिसत्तमः
ब्रह्मदेव म्हणाले—'माझ्यासारखेच दीर्घायुष्य या मर्कंडेयाला मिळेल; कल्पाच्या सुरुवातीला आणि शेवटी, हे मला योग्य वाटते, हे श्रेष्ठ ऋषी.'
एवं ते मुनयो बालं ब्रह्मलोके पितामहात्। संसाध्य प्रेषयामासुर्भूयोप्येनं धरातलम्
अशा प्रकारे, ऋषींनी ब्रह्मलोकात ब्रह्मदेवाकडून आपले कार्य साधून, त्या मुलाला पुन्हा पृथ्वीवर पाठवले.
तीर्थयात्रां गता विप्रा मार्कंडेयो निजं गृहम्। जगाम तेषु यातेषु पितरं स्वमथाब्रवीत्
ब्राह्मण तीर्थयात्रेला गेले आणि मर्कंडेय आपल्या घरी परतला; ते निघून गेल्यावर त्याने आपल्या वडिलांशी बोलले.
ब्रह्मलोकमहं नीतो मुनिभिर्ब्रह्मवादिभिः। दीर्घायुश्च कृतश्चास्मि वरान्दत्वा विसर्जितः
'माझ्या ब्रह्मज्ञानी ऋषींनी मला ब्रह्मलोकात नेले; त्यांनी मला दीर्घायुषी केले, वर दिले आणि मग सोडले.'
एतदन्यच्च मे दत्तं गतं चिंताकरं तव। कल्पस्यादौ तथा चांते भविष्ये समनंतरे
'हे आणि इतरही काही मला मिळाले, त्यामुळे तुझी चिंता दूर झाली; कल्पाच्या सुरुवातीला आणि शेवटी मी अखंड राहीन.'
लोककर्तुर्ब्रह्मणोहं प्रसादात्तस्य वै पितः। पुष्करं वै गमिष्यामि तपस्तप्तुं समुद्यतः
'सर्व जगाचा कर्ता ब्रह्मदेव यांच्या कृपेने, बाबा, मी पुष्कर येथे जाऊन तप करणार आहे.'
तत्राहं देवदेवेशमुपासिष्ये पितामहम्। सर्वकामावाप्तिकरं सर्वारातिनिबर्हणम्
'तेथे मी देवतांचा देव, सर्व इच्छा पूर्ण करणारा आणि सर्व संकटे दूर करणारा ब्रह्मदेवाची उपासना करीन.'
सर्वसौख्यप्रदं देवमिन्द्रादीनां परायणम्। ब्रह्माणं तोषयिष्यामि सर्वलोकपितामहम्
'सर्व सुख देणारा, इंद्रादींचा आधार असलेला, सर्व लोकांचा आजोबा ब्रह्मदेव यांना मी प्रसन्न करीन.'
मार्कंडेयवचः श्रुत्वा मृकंडुर्मुनिसत्तमः। जगाम परमं हर्षं क्षणमेकं समुच्छ्वसन्
माकर्ंडेयाचं बोलणं ऐकून, श्रेष्ठ ऋषी मृकंडू यांच्या मनात अत्यंत आनंद भरून आला आणि ते एक क्षण खोल श्वास घेत राहिले.
धैर्यं सुमनसा स्थाय इदं वचनमब्रवीत्। अद्य मे सफलं जन्म जीवितं च सुजीवितम्
मन शांत करून आणि आनंदाने, त्यांनी असे म्हटले: 'आज माझं जन्म फळाला आलं आणि माझं आयुष्य खरंच सार्थ झालं.'
सर्वस्य जगतां स्रष्टा येन दृष्टः पितामहः। त्वया दायादवानस्मि पुत्रेण वंशधारिणा
ज्याने सगळ्या जगाचा सृष्टीकर्ता, पितामह, पाहिला — त्या तुझ्या रूपानं, माझ्या मुला आणि वंशाचा वारसा म्हणून, मी वंशधर झालो.
त्वं गच्छ पश्य देवेशं पुष्करस्थं पितामहम्। दृष्टे तस्मिन्जगन्नाथे न जरामृत्युरेव च
तू जा आणि पुष्करात असलेल्या देवांचा देव, पितामह ब्रह्मा यांना पाहा; जो जगाचा स्वामी आहे, त्याला पाहिल्यावर न वृद्धापकाळ उरतो, न मृत्यू.