प्रहृष्टा यातुमारब्धा देवादेशान्महानदी। ततः सखीभिः सार्द्धं सा प्राचीनागंतुमुद्यता
देवतांनी आनंदाने त्या महानदीकडे जाण्याची तयारी केली, जशी आज्ञा मिळाली होती. मग ती आपल्या सखींसह पूर्वेकडे जाण्यास सज्ज झाली.
सरस्वती समस्तानां तासां श्रेष्ठतमा स्मृता। प्राचीसरस्वतीतोयं ये पिबंति मृगा भुवि
त्यांच्यात सर्वांत श्रेष्ठ म्हणून सरस्वतीला ओळखले जाते. या पूर्वेकडील सरस्वतीचे पाणी जे वन्य प्राणी पृथ्वीवर पितात—
तेपि स्वर्गं गमिष्यंति यज्ञैर्द्विजवरा यथा। चिंतामणिरिवात्रैषा प्राची ज्ञेया सरस्वती
—तेही यज्ञांनी ब्राह्मणश्रेष्ठ जसे स्वर्गात जातात तसेच स्वर्गात जातील. ही पूर्वेकडील सरस्वती येथे चिंतामणीसारखी मानावी.
तथा कामफलस्येयं हेतुभूता महानदी। दक्षिणां दिशमालोक्य पुनः पश्चान्मुखी गता
म्हणूनच ही महानदी इच्छापूर्तीचे कारण आहे. दक्षिण दिशेकडे पाहून ती पुन्हा पश्चिमेकडे वळली.
उक्ता तया तथा गंगा दिशं प्राचीं व्रजस्व ह। विस्मर्तव्या न चाहं ते व्रज देवि यथागतम्
तिने गंगेची सांगितले, 'तू पूर्व दिशेला जा, पण मला विसरू नकोस, देवी, आणि जशी आलीस तशी परत ये.'
भीष्म उवाच। मार्कंडेयेन वै रामः कथमत्र प्रबोधितः। कथं समागमो भूतः कस्मिन्काले कदा मुने
भीष्म म्हणाला: मार्कंडेयाने रामाला येथे कसे उपदेश केले? त्यांची भेट कशी झाली, कोणत्या वेळी व केव्हा, हे मला सांग, मुनी.
मार्कंडेयः कस्य सुतः कथं जातो महातपाः। नाम्नोऽस्य निगमं ब्रूहि यथाभूतं महामुने
मार्कंडेय कोणाचा पुत्र आहे? तो महान तपस्वी कसा जन्मला? त्याचे नाव व वंश खरेखुरे सांग, महर्षी.
पुलस्त्य उवाच। अथ ते संप्रवक्ष्यामि मार्कंडेयोद्भवं पुनः। पुराकल्पे मुनिः पूर्वं मृकंडुर्नाम विश्रुतः
पुलस्त्य म्हणाले: आता मी तुला पुन्हा मार्कंडेयाचा जन्म सांगतो. पूर्वकल्पात एक प्रसिद्ध ऋषी मृकंडु नावाचा होता.
भृगोः पुत्रो महाभागः सभार्यस्तप्तवांस्तपः। तस्य पुत्रस्तदा जातो वसतस्तु वनांतरे
तो भाग्यवान भृगूचा पुत्र, पत्नीसमवेत कठोर तप करत होता. वनात राहत असताना त्याला पुत्र झाला.
सपंचवार्षिको भूतो बाल एव गुणाधिकः। ज्ञानिना स तदा दृष्टो भ्रमन्बालस्तदांगणे
तो मुलगा पाच वर्षांचा असतानाच, लहान असूनही गुणांनी श्रेष्ठ होता. एक ज्ञानी त्याला अंगणात फिरताना पाहिला.
स्थित्वा स सुचिरं कालं भाव्यर्थं प्रत्यबुध्यत। तस्य पित्रा स वै पृष्टः कियदायुः सुतस्य मे
तो ज्ञानी तिथे बरीच वेळ राहिला आणि त्याला पुढील घडणाऱ्या गोष्टीची जाणीव झाली. मग मुलाच्या वडिलांनी त्याच्या आयुष्याबद्दल विचारले.
संख्यायाचक्ष्व वर्षाणि तस्याल्पान्यधिकानि वा। मृकंडुनैवमुक्तस्तु स ज्ञानी वाक्यमब्रवीत्
'माझ्या मुलाचे आयुष्य किती आहे—कमी की जास्त—हे सांग,' असे मृकंडुने विचारले. तेव्हा त्या ज्ञानी पुरुषाने असे उत्तर दिले.
षण्मासमायुः पुत्रस्य धात्रा सृष्टं मुनीश्वर। नैव शोकस्त्वया कार्यः सत्यमेतदुदाहृतम्
'तुझ्या मुलाचे आयुष्य सृष्टीकर्त्याने सहा महिने ठरवले आहे, ऋषिराज. तू दुःखी होऊ नकोस—हे खरे सांगितले.'
स तच्छ्रुत्वा वचो भीष्म ज्ञानिना यदुदाहृतम्। अथोपनयनं चक्रे बालकस्य पिता तदा
हे ज्ञानी पुरुषाचे शब्द ऐकून, भीष्मा, त्या वडिलांनी मग मुलाचे उपनयन केले.
आह चैनं पितापुत्रमृषींस्त्वमभिवादय। एवमुक्तः स वै पित्रा प्रहृष्टश्चाभिवादने
वडिलांनी मुलाला सांगितले, 'ऋषींना नमस्कार कर.' वडिलांनी असे सांगितल्यावर तो आनंदाने सर्वांना नमस्कार करू लागला.
न वर्णा वर्णतां वेत्ति सर्ववर्णाभिवादनः। पंचमासास्त्वतिक्रांता दिवसाः पंचविंशतिः
तो वर्णभेद ओळखत नव्हता, सर्व वर्णांना नमस्कार करत होता. पाच महिने आणि पंचवीस दिवस तसेच गेले.
मार्गेणाथ समायाता ऋषयस्तत्र सप्त वै। बालेन तेन ते दृष्टाः सर्वे चाप्यभिवादिताः
मग त्या वाटेने सात ऋषी तिथे आले. त्या मुलाने त्यांना पाहिले आणि सर्वांना नमस्कार केले.
आयुष्मान्भव तैरुक्तः स बालो दंडमेखली। उक्त्वैवं ते पुनर्बालमपश्यन्क्षीणजीवितम्
त्यांनी त्या दंड व मेखला असलेल्या मुलाला आशीर्वाद दिला, 'दीर्घायुष्य होवो.' असे म्हणून त्यांनी पाहिले की त्याचे आयुष्य संपत आले आहे.
दिनानि पंच तस्यायुर्ज्ञात्वा भीताश्च ते नृप। तं गृहीत्वा बालकं च गतास्ते ब्रह्मणोंतिकम्
त्याचा आयुष्य फक्त पाच दिवस आहे हे कळल्यावर, घाबरून त्यांनी त्या मुलाला घेऊन ब्रह्मदेवाच्या जवळ नेले.
प्रतिमुच्य च तं राजन्प्रणिपेतुः पितामहम्। अयमावेदितस्तैस्तु तेन ब्रह्माभिवादितः
त्याला सोडून, राजन, त्यांनी ब्रह्मदेवाला वंदन केले; सगळं काही त्यांना सांगितलं आणि ब्रह्मदेवाचा योग्य सन्मान केला.
चिरायुर्ब्रह्मणा बालः प्रोक्तः स ऋषिसन्निधौ। ततस्ते मुनयः प्रीताः श्रुत्वा वाक्यं पितामहात्
सर्व ऋषींच्या उपस्थितीत ब्रह्मदेवाने सांगितले की, या मुलाचे आयुष्य दीर्घ होईल; हे आजोबांचे शब्द ऐकून सर्व ऋषी आनंदी झाले.
पितामह ऋषीन्दृष्ट्वा प्रोवाच विस्मयान्वितः। कार्येण येन चायातः कोयं बालो निवेद्यताम्
ब्रह्मदेवाने ऋषींना पाहून, आश्चर्याने विचारले—'कशासाठी आलात आणि हा मुलगा कोण आहे, ते सांगा.'
ततस्त ऋषयो राजन्सर्वं तस्मै न्यवेदयन्। पुत्रो मृकंडोः क्षीणायुः सायुषं कुरु बालकम्
मग राजन, त्या ऋषींनी सर्व काही ब्रह्मदेवाला सांगितले—'हा मृकंडूचा मुलगा आहे, याचे आयुष्य थोडे आहे; या मुलाला दीर्घायुषी करा.'
अल्पायुषस्त्वस्य मुनिर्बध्वेमां चापि मेखलाम्। यज्ञोपवीतं दंडं च दत्वा चैनमबोधयत्
मुलाचे आयुष्य कमी असले तरी, ऋषीने त्याचा उपनयनसंस्कार केला, त्याला यज्ञोपवीत, कमंडलू आणि दंड दिला आणि त्याला योग्य ते शिकवले.
यं कंचित्पश्यसे बाल भ्रमंतं भूतले जनम्। तस्याभिवादः कर्तव्य एवमाह पिता वचः
'बाळा, पृथ्वीवर फिरताना तुला जो कोणी भेटेल, त्याला नम्रपणे नमस्कार करावा,' असे त्याच्या वडिलांनी सांगितले.
अभिवादनशीलोयं क्षितौ दृष्टः परिभ्रमन्। तीर्थयात्राप्रसंगेन दैवयोगात्पितामह
हा मुलगा पृथ्वीवर फिरताना सर्वांना नमस्कार करू लागला; तीर्थयात्रेच्या निमित्ताने आणि दैवी योगाने, हे आजोबा, त्याला ही सवय लागली.
चिरायुर्भव पुत्रेति प्रोक्तोसौ तत्र बालकः। कथं वचो भवेत्सत्यमस्माकं भवता सह
तेथे त्या मुलाला सांगितले, 'दीर्घायुषी हो बाळा.' आता आमचे आणि तुमचे दोघांचेही शब्द खरे कसे ठरतील?
एवमुक्तस्तदा तैस्तु ब्रह्मा लोकपितामहः। ऋतवाक्यादियं भूमिः संस्थिता सर्वतोभया
त्यांनी असे म्हटल्यावर, ब्रह्मदेव, सर्व लोकांचे आजोबा, म्हणाले—'ही पृथ्वी सत्य बोलण्यावर सर्व बाजूंनी टिकून आहे.'
ब्रह्मोवाच। मत्समश्चायुषा बालो मार्कंडेयो भविष्यति। कल्पस्यादौ तथाचांते मतो मे मुनिसत्तमः
ब्रह्मदेव म्हणाले—'माझ्यासारखेच दीर्घायुष्य या मर्कंडेयाला मिळेल; कल्पाच्या सुरुवातीला आणि शेवटी, हे मला योग्य वाटते, हे श्रेष्ठ ऋषी.'
एवं ते मुनयो बालं ब्रह्मलोके पितामहात्। संसाध्य प्रेषयामासुर्भूयोप्येनं धरातलम्
अशा प्रकारे, ऋषींनी ब्रह्मलोकात ब्रह्मदेवाकडून आपले कार्य साधून, त्या मुलाला पुन्हा पृथ्वीवर पाठवले.