आदित्याश्च ततस्तेषां विहिताः प्रपितामहाः। त्रिविधा अपि आहूय पुनरुक्ता विरिंचिना
आणि आदित्य हे त्यांचे प्रपितामह आहेत. हे तिन्ही वर्ग विरिंचनं पुन्हा बोलावून त्यांना संबोधित केले.
भवद्भिः पिंडदानाद्यं ग्राह्यमत्र स्थितैस्सदा। यत्कृतं पितृकार्यं च तदनंतफलं भवेत्
इथे तुम्ही नेहमी पिंडदान आणि इतर पितृकार्य स्वीकारावे. इथे केलेले पितृकार्य अनंत फळ देणारे असते.
वृत्यर्थं पितरस्तेषां तुष्टाश्चैव पितामहाः। लभंते तर्पणात्तृप्तिं पिंडदानात्त्रिविष्टपम्
पितरांना आणि आजोबांना उपजीविकेसाठी पिंडदान आणि तर्पण केल्यावर समाधान मिळते, आणि ते स्वर्गात पोहोचतात.
तस्मात्सर्वं परित्यज्य प्राचीने पिंडदो भवेत्। दत्वा पुत्रः प्रयत्नेन पितॄन्सर्वांश्च तर्पयेत्
म्हणून सर्व काही बाजूला ठेवून, पूर्वेकडे पिंड द्यावा. मुलाने मन लावून पितरांना तृप्त करावे.
प्राचीनेश्वरदेवस्य पुरोभूतं प्रतिष्ठितम्। आदितीर्थं तदित्युक्तं दर्शनादपि मुक्तिदम्
पूर्वेकडील ईश्वराच्या समोर असलेले ते आद्य तीर्थ आहे, असे सांगितले आहे. फक्त त्याचे दर्शन घेतल्यानेही मुक्ती मिळते.
स्पृष्ट्वा तु सलिलं तत्र मुच्यते जन्मबंधनात्। अवगाहनाद्ब्रह्मणोऽसौ भवत्यनुचरः सदा
तेथे पाणी स्पर्श केल्यावर जन्ममरणाच्या बंधनातून मुक्ती मिळते. आणि तेथे स्नान केल्यावर नेहमी ब्रह्मदेवाचे सेवक होता येते.
आदितीर्थे नरः स्नात्वा यः प्रदद्यात्समाधिना। अन्नमल्पमपि प्रायः प्रायशस्स्वर्गमाप्नुयात्
जो कोणी त्या आद्य तीर्थात स्नान करून एकदाही मन लावून थोडे अन्न दान करतो, तो बहुतेक वेळा स्वर्गात जातो.
यस्तत्र ब्रह्मभक्तानां नरः स्नात्वा ददेद्धनम्। कृसेरणापि हेम्ना च स स्वर्गे मोदते सुखी
जो कोणी तेथे स्नान करून ब्रह्मभक्तांना धन किंवा अगदी थोडे सोनेही दान करतो, तो स्वर्गात आनंदाने सुख उपभोगतो.
प्राचीसरस्वती तत्र नरैः किं मृग्यते परम्। तस्यां स्नानात्फलं तृप्त्यै तपोयज्ञादिलक्षणम्
पूर्वेकडील सरस्वतीला लोक आणखी काही का शोधतात? तेथे स्नान केल्याचे फळ तप, यज्ञ यांच्याइतके समाधान देणारे आहे.
ये पिबंति नराः पुण्यां प्राचीं देवीं सरस्वतीम्। न ते नराः सुरा ज्ञेया मार्कंडेयर्षिरब्रवीत्
जे पुरुष पुण्यवान पूर्वेकडील देवी सरस्वतीचे पाणी पितात, ते साधे माणूस नाहीत, असे मार्कंडेय ऋषींनी सांगितले.
सरस्वती नदीं प्राप्य न स्नाने नियमः क्वचित्। भुक्ते वा न च वा भुक्ते दिवा वा यदि वा निशि
सरस्वती नदीला पोहोचल्यावर स्नानासाठी कोणतेही बंधन नाही—भोजन केले असो किंवा नसो, दिवस असो किंवा रात्र.
तत्तीर्थं सर्वत्तीर्थानां प्राचीनं प्रवरं स्मृतत्। पापघ्नं पुण्यजननं प्राणिनां परिकीर्तितम्
ते तीर्थ सर्व तीर्थांमध्ये पूर्वेकडील श्रेष्ठ मानले जाते; पाप नष्ट करणारे आणि पुण्य वाढवणारे म्हणून ते प्रसिद्ध आहे.
ये पुनर्भावितात्मानस्तत्र स्नात्वा जनार्दनम्। पूजयन्ति यथाशक्ति ते प्रयांति त्रिविष्टपम्
जे शुद्ध मनाने तेथे स्नान करून, आपल्या शक्तीनुसार जनार्दनाची पूजा करतात, ते स्वर्गात जातात.
देवानां प्रवरो विष्णुस्तेन यत्र सरस्वती। सेविता तत्परं तीर्थं क्षितौ ब्रह्मसुतोऽब्रवीत्
सर्व देवांमध्ये विष्णू श्रेष्ठ आहे; जिथे सरस्वतीची त्याने सेवा केली, ते पृथ्वीवरील सर्वोच्च तीर्थ ब्रह्मपुत्राने सांगितले.
ततस्तस्मान्महातीर्थं मन्यमाना महोदयम्। मंदाकिनीमुदीक्षंती स्थिता तत्र सरस्वती
म्हणून त्या महान तीर्थाला महोदय असे मानून, सरस्वती तिथे उभी राहून मंदाकिनीच्या दिशेने पाहत आहे.
तत्तीर्थं सर्वतीर्थानां परं स्वायंभुवोऽब्रवीत्। मंदाकिन्यासमं यत्र प्राप्य पुण्यसमागमम्
ते तीर्थ सर्व तीर्थांमध्ये सर्वोच्च आहे, असे स्वयंभूने सांगितले; जिथे मंदाकिनीइतके पुण्य मिळते.
तत्रस्थाने स्थिता देवैः स्तुता देवी सरस्वती। मत्वा चैकाकिनीं तां तु दीनास्यां दीनमानसां
त्या स्थळी, देवांनी स्तुती केलेली देवी सरस्वती, स्वतःला एकटी समजून, दुःखी चेहरा आणि मनाने तिथे उभी होती.
सखीं तदाऽसृजद्ब्रह्मा रूपिणीं विमलेक्षणाम्। हरिणीं हरिरप्याशु जज्ञे कमललोचनाम्
तेव्हा ब्रह्मदेवाने तिच्यासाठी सुंदर, निर्मळ डोळ्यांची सखी निर्माण केली; आणि हरिनेही कमलासारख्या डोळ्यांची हरिणी रूपात त्वरित प्रकट झाला.
वज्रिणीमपि देवेशो वज्रपाणिर्विसृष्टवान्। सुकुरंगरुचिं देवो नीलकंठो वृषध्वजः1.32.
देवताधिपती वज्रधारीनेही वज्रिणी सखी निर्माण केली; निळ्या गळ्याचा, वृषध्वज असलेला देवही सोन्यासारखी तेजस्वी सखी निर्माण करतो.
सखीं संजनयामास सरस्वत्यास्त्रिलोचनः। विलोक्यमाना सा राजन्सखीभिः सुरसुंदरी
त्रिनेत्रीने सरस्वतीसाठी सखी निर्माण केली; त्या सख्यांसोबत असताना ती देवी सुंदरतेने सर्व देवसुंदरींमध्ये उठून दिसत होती.
प्रहृष्टा यातुमारब्धा देवादेशान्महानदी। ततः सखीभिः सार्द्धं सा प्राचीनागंतुमुद्यता
देवतांनी आनंदाने त्या महानदीकडे जाण्याची तयारी केली, जशी आज्ञा मिळाली होती. मग ती आपल्या सखींसह पूर्वेकडे जाण्यास सज्ज झाली.
सरस्वती समस्तानां तासां श्रेष्ठतमा स्मृता। प्राचीसरस्वतीतोयं ये पिबंति मृगा भुवि
त्यांच्यात सर्वांत श्रेष्ठ म्हणून सरस्वतीला ओळखले जाते. या पूर्वेकडील सरस्वतीचे पाणी जे वन्य प्राणी पृथ्वीवर पितात—
तेपि स्वर्गं गमिष्यंति यज्ञैर्द्विजवरा यथा। चिंतामणिरिवात्रैषा प्राची ज्ञेया सरस्वती
—तेही यज्ञांनी ब्राह्मणश्रेष्ठ जसे स्वर्गात जातात तसेच स्वर्गात जातील. ही पूर्वेकडील सरस्वती येथे चिंतामणीसारखी मानावी.
तथा कामफलस्येयं हेतुभूता महानदी। दक्षिणां दिशमालोक्य पुनः पश्चान्मुखी गता
म्हणूनच ही महानदी इच्छापूर्तीचे कारण आहे. दक्षिण दिशेकडे पाहून ती पुन्हा पश्चिमेकडे वळली.
उक्ता तया तथा गंगा दिशं प्राचीं व्रजस्व ह। विस्मर्तव्या न चाहं ते व्रज देवि यथागतम्
तिने गंगेची सांगितले, 'तू पूर्व दिशेला जा, पण मला विसरू नकोस, देवी, आणि जशी आलीस तशी परत ये.'
भीष्म उवाच। मार्कंडेयेन वै रामः कथमत्र प्रबोधितः। कथं समागमो भूतः कस्मिन्काले कदा मुने
भीष्म म्हणाला: मार्कंडेयाने रामाला येथे कसे उपदेश केले? त्यांची भेट कशी झाली, कोणत्या वेळी व केव्हा, हे मला सांग, मुनी.
मार्कंडेयः कस्य सुतः कथं जातो महातपाः। नाम्नोऽस्य निगमं ब्रूहि यथाभूतं महामुने
मार्कंडेय कोणाचा पुत्र आहे? तो महान तपस्वी कसा जन्मला? त्याचे नाव व वंश खरेखुरे सांग, महर्षी.
पुलस्त्य उवाच। अथ ते संप्रवक्ष्यामि मार्कंडेयोद्भवं पुनः। पुराकल्पे मुनिः पूर्वं मृकंडुर्नाम विश्रुतः
पुलस्त्य म्हणाले: आता मी तुला पुन्हा मार्कंडेयाचा जन्म सांगतो. पूर्वकल्पात एक प्रसिद्ध ऋषी मृकंडु नावाचा होता.
भृगोः पुत्रो महाभागः सभार्यस्तप्तवांस्तपः। तस्य पुत्रस्तदा जातो वसतस्तु वनांतरे
तो भाग्यवान भृगूचा पुत्र, पत्नीसमवेत कठोर तप करत होता. वनात राहत असताना त्याला पुत्र झाला.
सपंचवार्षिको भूतो बाल एव गुणाधिकः। ज्ञानिना स तदा दृष्टो भ्रमन्बालस्तदांगणे
तो मुलगा पाच वर्षांचा असतानाच, लहान असूनही गुणांनी श्रेष्ठ होता. एक ज्ञानी त्याला अंगणात फिरताना पाहिला.