यदा चार्के गुरौ सोमे वारेष्वेतेषु वै त्रिषु। त्रीण्येतानि च ऋक्षाणि स्वयं प्रोक्तानि ब्रह्मणा
या तीन तिथींमध्ये सूर्य, गुरु किंवा चंद्र असला, तर ही तीन नक्षत्रे ब्रह्म्याने स्वतः सांगितली आहेत.
अत्राश्वमेधिकं पुण्यं स्नातस्य भवति ध्रुवम्। दानमक्षयतां याति पितॄणां तर्पणं तथा
येथे स्नान केल्याने अश्वमेधासारखं पुण्य मिळतं. दान कधीही संपत नाही आणि पितरांना तर्पण केल्यानेही तसंच होतं.
विशाखासु यदा भानुः कृत्तिकासु च चंद्रमाः। स योगः पुष्करो नाम पुष्करेष्वतिदुर्लभः
जेव्हा सूर्य विशाखेत आणि चंद्र कृतिकेत असतो, तेव्हा तो योग 'पुष्कर' म्हणून ओळखला जातो आणि पुष्करात तो फार दुर्मिळ असतो.
अंतरिक्षावतीर्णे तु तीर्थे पैतामहे शुभे। स्नानं येऽत्र करिष्यंति तेषां लोका महोदयाः
जेव्हा आकाशातून पितामहांचं पवित्र तीर्थ उतरून येतं, तेव्हा इथे स्नान करणाऱ्यांना मोठ्या कीर्तीचे लोक मिळतात.
न स्पृहांतेन्यपुण्यस्य कृतस्याप्यकृतस्य च। करिष्यंति महाराज सत्यमेतदुदाहृतम्
ते इतर कुठल्याही पुण्याची इच्छा करत नाहीत, ते केलेलं असो वा न केलेलं. हे खरोखरच सांगितलं आहे, महराजा.
तीर्थानां प्रवरं तीर्थं पृथिव्यामिह पठ्यते। नास्मात्परं पुण्यतीर्थं लोकेषु नृप पठ्यते
पृथ्वीवरील सर्व तीर्थांमध्ये हे तीर्थ श्रेष्ठ मानलं जातं. राजन, याहून पुण्यदायी तीर्थ जगात कुठेही नाही.
कार्तिक्यां तु विशेषेण पुण्या पापहरा शुभा। उदुंबरवनात्तस्मादागता च सरस्वती
कार्तिक महिन्यात हे विशेष पवित्र, शुभ आणि पाप नष्ट करणारं आहे. उदुंबर वनातून सरस्वती येथे आली आहे.
तया तत्पूरितं तीर्थं पुष्करं मुनिसेवितम्। दक्षिणे शिखरं भाति पर्वतस्याविदूरतः
सरस्वतीमुळे ते पुष्कर तीर्थ, जे ऋषींच्या सेवेत आहे, पावन झालं. पर्वताजवळील दक्षिणेकडील शिखर तिथे उजळून दिसतं.
नीलांजनचयप्रख्यं वर्णतो नीलशाद्वलम्। तया तच्छिखरं तस्य खस्थितं पुष्करं यथा
त्या शिखराचा रंग काळ्या काजळासारखा, निळ्या हिरव्या गवतासारखा दिसत होता. त्या रंगामुळे ते शिखर आकाशात जणू कमळासारखे भासत होते.
प्रावृट्काले वियत्पूर्णं घनवृंदमिवोच्छ्रितम्। कदंबपुष्पगंधाढ्यं कुटजार्जुनभूषितम्
पावसाळ्यात ते शिखर आकाशात उंच ढगांच्या गटासारखे दिसत होते. त्याभोवती कदंब फुलांचा सुगंध दरवळत होता आणि ते कुडज व अर्जुन झाडांनी सजलेले होते.
रथमार्गमिवारोढुं रवेस्तच्छिखरं स्थितम्। वृत्तैस्सपुलकैस्स्निग्धैः स्त्रीणामिव पयोधरैः
ते शिखर जणू सूर्याच्या रथाचा मार्ग चढण्यासाठी उभे आहे असे वाटत होते. ते गोलाकार, मऊ आणि गुळगुळीत होते, जणू स्त्रियांच्या उन्नत, मृदू उरोजांसारखे.
श्रीफलैः शिखरं भाति समन्तात्सुमनोहरैः। गुंजद्भिः षट्पदकुलैः समंतादुपशोभितम्
ते शिखर सर्व बाजूंनी सुंदर श्रीफळांनी चमकत होते आणि गूंजणाऱ्या मधमाशांच्या थव्यांनी ते अधिक शोभून दिसत होते.
कोकिलारावरुचिरं शिखि केका रवाकुलम्। शृंगे मनोहरे तस्मिन्नुद्गतासु मनोरमा
त्या रम्य शिखरावर कोकिळांचा गोड आवाज आणि मोरांच्या केकारवाने आसमंत भरून गेला होता. तिथे सुंदर पक्षीही उडत होते.
पुण्यापुण्यजलोपेता नदीयं ब्रह्मणस्सुता। वंशस्तंबात्सुविपुला प्रवृत्ता चोत्तरामुखी
ब्रह्मदेवाची कन्या असलेली ती नदी, पुण्य आणि पापमिश्रित पाण्याने भरलेली, एका मोठ्या वंशाच्या गटातून उगम पावून उत्तरेकडे वाहू लागली.
गत्वा ततो नातिदूरात्पुनर्याति पराङ्मुखी। ततः प्रभृति सा देवी प्रसन्ना प्रकटास्थिता
नदी फार लांब न जाता पुन्हा वळून दक्षिणेकडे वाहू लागली. त्या ठिकाणापासून ती देवी स्पष्टपणे आणि शांतपणे प्रकट राहिली.
अन्तर्धानं परित्यज्य प्राणिनामनुकम्पया। कनका सुप्रभा चैव नन्दा प्राची सरस्वती
सर्व जीवांवर दया म्हणून, लपून राहणे सोडून कनका, सुप्रभा, नंदा, प्राची आणि सरस्वती या सर्व प्रकट झाल्या.
पंचस्रोताः पुष्करेषु ब्रह्मणा परिभाषिता। तस्यास्तीरे सुरम्याणि तीर्थान्यायतनानि च
पुष्कर येथे ब्रह्मदेवाने तिला पाच प्रवाहांची म्हणून संबोधले. तिच्या काठी सुंदर तीर्थस्थळे आणि देवळे आहेत.
संसेवितानि मुनिभिः सिद्धैश्चापि समंततः। तेषु सर्वेषु भविता धर्महेतुः सरस्वती
तीर्थस्थळे सर्वत्र ऋषी आणि सिद्धांनी वावरलेली आहेत. त्या सर्व ठिकाणी सरस्वतीच धर्माचा मुख्य कारण ठरणार आहे.
हाटकक्षितिगौरीणां तत्तीर्थेषु महोदयम्। दानं दत्तं नरैः स्नातैर्जनयत्यक्षयं फलम्
त्या सुवर्णमय भूमीच्या तीर्थांमध्ये, स्नान केलेल्या लोकांनी दिलेले दान अमर फळ देणारे ठरते.
धान्यप्रदानं प्रवरं वदंति तिलप्रदानं च तथा मुनींद्राः । यैस्तेषु तीर्थेषु नरैः प्रदत्तं तद्धर्महेतु प्रवरं प्रदिष्टम्
महर्षी म्हणतात की, तिथे धान्य आणि तीळ दान करणे श्रेष्ठ आहे. त्या तीर्थांत जे काही लोक देतात, ते धर्माचे सर्वोच्च कारण मानले जाते.
प्रायोपवेशं प्रयतः प्रयत्नाद्यस्तेषु कुर्यात्प्रमदा पुमान्वा। तीर्थेपि संयोज्य मनोपि चेत्थं भुंक्ते फलं ब्रह्मगृहे यथेष्टम्
जो कोणी, स्त्री असो वा पुरुष, मन लावून आणि प्रयत्नपूर्वक तिथे प्रायोपवेशन करतो, तो त्या तीर्थाशी मन जोडून ब्रह्मलोकात इच्छित फळ भोगतो.
तस्योपकंठे म्रियते हि यैस्तु कर्मक्षयात्स्थावरजंगमैश्च। ते चापि सर्वे सकलं प्रसह्य लभंति यज्ञस्य फलं दुरापम्
त्या नदीच्या काठी, जे कर्मक्षयाने किंवा स्थावर-जंगम प्राण्यांमध्ये मरण पावतात, त्यांना सर्वांना यज्ञाचे दुर्मिळ फळ सहज मिळते.
ततस्तु सा धर्मफलारणी च जन्मादिदुःखार्दितचेतसां तु। सर्वात्मना चारुफला सरस्वती सेव्या प्रयत्नात्पुरुषैर्महानदी
म्हणूनच, जन्मादी दुःखांनी त्रस्त असलेल्या लोकांसाठी, सर्व प्रकारच्या सुंदर फळांची देणारी, धर्मरूपी वन असलेली सरस्वती ही महानदी प्रयत्नपूर्वक सेवा करावी.
तत्र ये सलिलं पूतं पिबंति सततं नराः। न ते मनुष्या देवास्ते जगत्यामिह संस्थिताः
जे लोक तिथे नेहमी शुद्ध पाणी पितात, ते या जगात राहूनही माणसे नसून देवच असतात.
यज्ञैर्दानैस्तपोभिश्च यत्फलं प्राप्यते द्विजैः। तदत्र स्नानमात्रेण शूद्रैरपि स्वभावजैः
यज्ञ, दान आणि तपस्येने द्विजांना जे फळ मिळते, ते इथे स्नान केल्याने शूद्रांनाही त्यांच्या स्वभावानुसार सहज मिळते.
दर्शनात्पुष्करस्यापि महापातकिनोपि ये। तेपि तत्पापनिर्मुक्ताः स्वर्गं यांति तनुक्षये
पुष्कराचे केवळ दर्शन घेतले तरी, मोठ्या पापी लोकांचेही पाप नष्ट होते आणि देह संपल्यावर ते स्वर्गात जातात.
तत्रोपवासी यज्ञस्य पुंडरीकस्य यत्फलम्। तत्प्राप्नोति नरः क्षिप्रमल्पायासेन पुष्करे
पुष्कर येथे, जो कोणी पुंडरीकाच्या यज्ञात उपवास करतो, त्याला त्या यज्ञाचे फळ फारच लवकर आणि थोड्याच प्रयत्नात मिळते.
माघमासे तिलान्यस्तु प्रयच्छति च स द्द्विजे। यथाशक्ति च भक्त्या च स विष्णुभवने वसेत्
जो कोणी माघ महिन्यात आपल्या सामर्थ्यानुसार आणि भक्तीने द्विजाला तीळ देतो, तो विष्णूच्या निवासात वास करतो.
तत्रोपवासं स्नानं च पंचगव्याशनं तथा। यः करोति नरः सोपि देहांते स्वर्गमाप्नुयात्1.32.
तेथे जो कोणी उपवास, स्नान आणि पंचगव्याचे सेवन करतो, तोही देहत्यागानंतर स्वर्गात जातो.
वसंति तत्समीपस्था येपि तस्करजातयः। तेपि तस्यानुभावेन स्वर्यांति च न संशयः
त्या ठिकाणी जवळ राहणारे, अगदी चोरांच्या कुळातील लोकही, त्याच्या प्रभावामुळे स्वर्गात जातात—यात काहीच शंका नाही.