ब्रह्मा महर्षयस्तत्र देवास्सेन्द्रास्समागताः। ऋषयोंतर्हिताः प्रोचुर्नियमांस्ते सुदुष्करान्
तेथे ब्रह्मा, मोठे ऋषी, सर्व देव आणि इंद्र एकत्र आले. लपलेले ऋषी अतिशय कठीण नियम सांगू लागले.
आकारणं पुष्करस्य मंत्रेण क्रियतां द्विजाः। आपोहिष्ठेति तिसृभिर्ऋग्भिः सांनिध्यमेष्यति
द्विजांनो, पुष्कराचं रूप मंत्राने स्थापावं. 'आपोहिष्ठ' या तीन ऋचांचा जप केल्यावर त्याचं सान्निध्य मिळेल.
अघमर्षणजप्येन भवेद्वै फलदायकम्। विप्रैर्वाक्यावसाने तु सर्वैस्तैस्तु तथा कृतम्
अघमर्षणाचा जप केल्याने ते फळदायी होतं. ब्राह्मणांच्या वचनांच्या शेवटी सर्वांनी तसंच केलं.
कृतेन पुण्यतां प्राप्ता ये निदेशाच्च ते द्विजाः। गर्हिता धर्मशास्त्रेषु ते विप्रा दक्षिणोत्तराः
ज्यांनी सांगितलेल्या आज्ञेने पुण्य मिळवलं, ते ब्राह्मण पुण्यवान झाले. पण दक्षिणेकडील ब्राह्मण धर्मशास्त्रात निंदित आहेत.
ये चान्ये पार्वतीयाश्च श्राद्धेनार्हंति केतनम्। एतस्मात्कारणाद्राजन्वियत्येवं समास्थितम्
आणि जे इतर पर्वती प्रदेशातील लोक श्राद्धाने वेदीची पूजा करतात, त्यामुळे, राजन, ही वेगळी प्रथा निर्माण झाली आहे.
कार्तिक्यां पुष्करं स्नानात्पूततामभियच्छति। ब्रह्मणा सहितं राजन्सर्वेषां पुण्यदायकम्
कार्तिक महिन्यात पुष्करात स्नान केल्याने पावित्र्य मिळतं. ब्रह्मासह, राजन, ते सर्वांना पुण्य देतं.
तत्रागतास्तु ये वर्णाः सर्वे ते पुण्यभाजनाः। द्विजैस्तुल्या न संदेहो विना मंत्रेण ते नृप
तेथे आलेल्या सर्व जाती पुण्याचे भागीदार होतात. मंत्राशिवाय, राजन, ते ब्राह्मणांसारखेच आहेत यात शंका नाही.
आग्नेयं तु यदा ऋक्षं कार्तिक्यां भवति क्वचित्। महती सा तिथिर्ज्ञेया स्नाने दाने तथोत्तमा
कार्तिक महिन्यात जेव्हा अग्नेय नक्षत्र येतं, तेव्हा ती तिथी फार मोठी मानली जाते. त्या दिवशी स्नान आणि दान श्रेष्ठ असतं.
यदा याम्यं तु भवति ऋक्षं तस्यां तिथौ क्वचित्। तिथिः सापि महापुण्या यतिभिः परिकीर्तिता
त्या तिथीला जेव्हा यम्य नक्षत्र येतं, ती तिथीही अतिशय पुण्यदायी मानली जाते आणि ती यतींनी गौरवलेली आहे.
प्राजापत्यं यदा ऋक्षं तिथौ तस्यां नराधिप। सा महाकार्तिकी प्रोक्ता देवानामपि दुर्लभा
त्या तिथीला जेव्हा प्रजापत्य नक्षत्र येतं, राजन, ती 'महाकार्तिकी' म्हणून ओळखली जाते, जी देवांनाही दुर्मिळ आहे.
यदा चार्के गुरौ सोमे वारेष्वेतेषु वै त्रिषु। त्रीण्येतानि च ऋक्षाणि स्वयं प्रोक्तानि ब्रह्मणा
या तीन तिथींमध्ये सूर्य, गुरु किंवा चंद्र असला, तर ही तीन नक्षत्रे ब्रह्म्याने स्वतः सांगितली आहेत.
अत्राश्वमेधिकं पुण्यं स्नातस्य भवति ध्रुवम्। दानमक्षयतां याति पितॄणां तर्पणं तथा
येथे स्नान केल्याने अश्वमेधासारखं पुण्य मिळतं. दान कधीही संपत नाही आणि पितरांना तर्पण केल्यानेही तसंच होतं.
विशाखासु यदा भानुः कृत्तिकासु च चंद्रमाः। स योगः पुष्करो नाम पुष्करेष्वतिदुर्लभः
जेव्हा सूर्य विशाखेत आणि चंद्र कृतिकेत असतो, तेव्हा तो योग 'पुष्कर' म्हणून ओळखला जातो आणि पुष्करात तो फार दुर्मिळ असतो.
अंतरिक्षावतीर्णे तु तीर्थे पैतामहे शुभे। स्नानं येऽत्र करिष्यंति तेषां लोका महोदयाः
जेव्हा आकाशातून पितामहांचं पवित्र तीर्थ उतरून येतं, तेव्हा इथे स्नान करणाऱ्यांना मोठ्या कीर्तीचे लोक मिळतात.
न स्पृहांतेन्यपुण्यस्य कृतस्याप्यकृतस्य च। करिष्यंति महाराज सत्यमेतदुदाहृतम्
ते इतर कुठल्याही पुण्याची इच्छा करत नाहीत, ते केलेलं असो वा न केलेलं. हे खरोखरच सांगितलं आहे, महराजा.
तीर्थानां प्रवरं तीर्थं पृथिव्यामिह पठ्यते। नास्मात्परं पुण्यतीर्थं लोकेषु नृप पठ्यते
पृथ्वीवरील सर्व तीर्थांमध्ये हे तीर्थ श्रेष्ठ मानलं जातं. राजन, याहून पुण्यदायी तीर्थ जगात कुठेही नाही.
कार्तिक्यां तु विशेषेण पुण्या पापहरा शुभा। उदुंबरवनात्तस्मादागता च सरस्वती
कार्तिक महिन्यात हे विशेष पवित्र, शुभ आणि पाप नष्ट करणारं आहे. उदुंबर वनातून सरस्वती येथे आली आहे.
तया तत्पूरितं तीर्थं पुष्करं मुनिसेवितम्। दक्षिणे शिखरं भाति पर्वतस्याविदूरतः
सरस्वतीमुळे ते पुष्कर तीर्थ, जे ऋषींच्या सेवेत आहे, पावन झालं. पर्वताजवळील दक्षिणेकडील शिखर तिथे उजळून दिसतं.
नीलांजनचयप्रख्यं वर्णतो नीलशाद्वलम्। तया तच्छिखरं तस्य खस्थितं पुष्करं यथा
त्या शिखराचा रंग काळ्या काजळासारखा, निळ्या हिरव्या गवतासारखा दिसत होता. त्या रंगामुळे ते शिखर आकाशात जणू कमळासारखे भासत होते.
प्रावृट्काले वियत्पूर्णं घनवृंदमिवोच्छ्रितम्। कदंबपुष्पगंधाढ्यं कुटजार्जुनभूषितम्
पावसाळ्यात ते शिखर आकाशात उंच ढगांच्या गटासारखे दिसत होते. त्याभोवती कदंब फुलांचा सुगंध दरवळत होता आणि ते कुडज व अर्जुन झाडांनी सजलेले होते.
रथमार्गमिवारोढुं रवेस्तच्छिखरं स्थितम्। वृत्तैस्सपुलकैस्स्निग्धैः स्त्रीणामिव पयोधरैः
ते शिखर जणू सूर्याच्या रथाचा मार्ग चढण्यासाठी उभे आहे असे वाटत होते. ते गोलाकार, मऊ आणि गुळगुळीत होते, जणू स्त्रियांच्या उन्नत, मृदू उरोजांसारखे.
श्रीफलैः शिखरं भाति समन्तात्सुमनोहरैः। गुंजद्भिः षट्पदकुलैः समंतादुपशोभितम्
ते शिखर सर्व बाजूंनी सुंदर श्रीफळांनी चमकत होते आणि गूंजणाऱ्या मधमाशांच्या थव्यांनी ते अधिक शोभून दिसत होते.
कोकिलारावरुचिरं शिखि केका रवाकुलम्। शृंगे मनोहरे तस्मिन्नुद्गतासु मनोरमा
त्या रम्य शिखरावर कोकिळांचा गोड आवाज आणि मोरांच्या केकारवाने आसमंत भरून गेला होता. तिथे सुंदर पक्षीही उडत होते.
पुण्यापुण्यजलोपेता नदीयं ब्रह्मणस्सुता। वंशस्तंबात्सुविपुला प्रवृत्ता चोत्तरामुखी
ब्रह्मदेवाची कन्या असलेली ती नदी, पुण्य आणि पापमिश्रित पाण्याने भरलेली, एका मोठ्या वंशाच्या गटातून उगम पावून उत्तरेकडे वाहू लागली.
गत्वा ततो नातिदूरात्पुनर्याति पराङ्मुखी। ततः प्रभृति सा देवी प्रसन्ना प्रकटास्थिता
नदी फार लांब न जाता पुन्हा वळून दक्षिणेकडे वाहू लागली. त्या ठिकाणापासून ती देवी स्पष्टपणे आणि शांतपणे प्रकट राहिली.
अन्तर्धानं परित्यज्य प्राणिनामनुकम्पया। कनका सुप्रभा चैव नन्दा प्राची सरस्वती
सर्व जीवांवर दया म्हणून, लपून राहणे सोडून कनका, सुप्रभा, नंदा, प्राची आणि सरस्वती या सर्व प्रकट झाल्या.
पंचस्रोताः पुष्करेषु ब्रह्मणा परिभाषिता। तस्यास्तीरे सुरम्याणि तीर्थान्यायतनानि च
पुष्कर येथे ब्रह्मदेवाने तिला पाच प्रवाहांची म्हणून संबोधले. तिच्या काठी सुंदर तीर्थस्थळे आणि देवळे आहेत.
संसेवितानि मुनिभिः सिद्धैश्चापि समंततः। तेषु सर्वेषु भविता धर्महेतुः सरस्वती
तीर्थस्थळे सर्वत्र ऋषी आणि सिद्धांनी वावरलेली आहेत. त्या सर्व ठिकाणी सरस्वतीच धर्माचा मुख्य कारण ठरणार आहे.
हाटकक्षितिगौरीणां तत्तीर्थेषु महोदयम्। दानं दत्तं नरैः स्नातैर्जनयत्यक्षयं फलम्
त्या सुवर्णमय भूमीच्या तीर्थांमध्ये, स्नान केलेल्या लोकांनी दिलेले दान अमर फळ देणारे ठरते.
धान्यप्रदानं प्रवरं वदंति तिलप्रदानं च तथा मुनींद्राः । यैस्तेषु तीर्थेषु नरैः प्रदत्तं तद्धर्महेतु प्रवरं प्रदिष्टम्
महर्षी म्हणतात की, तिथे धान्य आणि तीळ दान करणे श्रेष्ठ आहे. त्या तीर्थांत जे काही लोक देतात, ते धर्माचे सर्वोच्च कारण मानले जाते.