तस्य बुद्धिरियं जाता तीर्थाभिगमनं प्रति। पुण्यैस्तीर्थजलैरेतत्क्लिन्नं कुर्यां कलेवरम्
त्याच्या मनात तीर्थयात्रेची इच्छा जागी झाली—'या पवित्र तीर्थांच्या पाण्याने हे शरीर पावन करावे.'
प्रयतः पुष्करे स्नात्वा भास्करस्योदयं प्रति। कृतजप्यनमस्कारोप्यद्ध्वानं प्रत्यपद्यत
त्याने शुद्ध मनाने पुष्करात सूर्य उगवताना स्नान केले, जप आणि नमस्कार करून आपली यात्रा सुरू केली.
अग्रतः पंचपुरुषानपश्यत्सोति भीषणान्। वने कंटकवृक्षाढ्ये निर्जने पक्षिवर्जिते
पुढे त्याला पाच भयंकर दिसणारे पुरुष दिसले, काटेरी झाडांनी भरलेल्या, निर्जन आणि पक्षी नसलेल्या जंगलात.
तान्दृष्ट्वा विकृताकारान्सुघोरान्पापदर्शनान्। ईषत्संत्रस्तहृदयो व्यतिष्ठन्निश्चलाकृतिः
त्यांना विकृत, अतिशय भयंकर आणि भीतीदायक पाहून त्याचे हृदय थोडेसे घाबरले, पण तो स्थिर उभा राहिला.
अवलंब्य ततो धैर्य्यं भयमुत्सृज्य दूरतः। पप्रच्छ मधुराभाषी के यूयं विकृताः कुतः
मग त्याने धैर्य धरून, भीती दूर सारून, गोड शब्दात विचारले—'तुम्ही कोण आहात, असे विकृत का दिसता आणि कुठून आलात?'
किं वा चैव कृतं कर्म ये नप्राप्ताश्च वैकृतम्। कथमेवंविधाः सर्वे प्रस्थिताः कुत्र चाध्वनि
'तुम्ही असे का झालात, कोणते कर्म केले की चांगली अवस्था मिळाली नाही? आणि तुम्ही सर्व असेच का आहात, आणि या वाटेवर कुठे चालला आहात?'
प्रेता ऊचुः। क्षुत्पिपासान्विता नित्यं महादुःखसमावृताः। हृतप्रज्ञा वयं सर्वे नष्टसञ्ज्ञाविचेतसः
प्रेतांनी सांगितले—'आम्ही नेहमी उपाशी आणि तहानलेले, मोठ्या दुःखांनी वेढलेले, आमचे भान हरपले, आणि शुद्धीही नाहीशी झाली आहे.'
न जानीमो दिशं चापि प्रदिशं चापि कां च न। नांतरिक्षं महीं चापि न जानीमो दिवं तथा
'आम्हाला कोणती दिशा माहीत नाही, कोणता प्रदेश माहीत नाही; आकाश, पृथ्वी किंवा स्वर्गसुद्धा आम्हाला माहीत नाही.'
यदेतद्दुःखमाख्यातमेतदेव सुखं भवेत्। प्रभातमिदमाभाति भास्करोदयदर्शनात्
'जे तुम्ही दुःख म्हणता, तेच आमच्यासाठी सुख आहे; आता सूर्य उगवताना आम्हाला सकाळ झाली असे वाटते.'
अहं पर्युषितो नाम सूचीमुखस्तथाऽपरः। शीघ्रगो रोहकश्चैव पंचमो लेखकस्तथा
'माझे नाव पर्युषित आहे; दुसरा सुईच्या टोकासारखा, तिसरा शीघ्रग, चौथा रोहक, आणि पाचवा लेखक आहे.'
ब्राह्मण उवाच। प्रेतानां कर्मजातानां नाम्ना वै संभवः कुतः। किं तत्कारणमुद्दिश्य यतो यूयं सनामकाः
ब्राह्मण म्हणाला—'प्रेतांना त्यांच्या कर्मामुळे जन्म मिळतो, मग त्यांची नावे कशी असतात? आणि ती नावे कशामुळे पडली?'
प्रेता ऊचुः। अहं स्वादु सदा भुंजे दद्यां पर्युषितं द्विजे। एतत्कारणमासाद्य नाम पर्युषितो मम
प्रेतांनी सांगितले—'मी नेहमी ताजे अन्न खातो, पण ब्राह्मणांना उरलेले अन्न देतो; म्हणून माझे नाव पर्युषित पडले.'
सूचिता बहवोऽनेन विप्राश्चान्नाद्यकांक्षिणः। एतत्कारणमुद्दिश्य सूचीमुखाभिधो मतः
'याने अनेक अन्नाची इच्छा असलेल्या ब्राह्मणांना टोचले; म्हणून याला सुईच्या टोकासारखा असे नाव पडले.'
शीघ्रं गतोऽस्मि विप्रेण याचितः क्षुधितेन च। एतत्कारणमुद्दिश्य शीघ्रगो द्विजसत्तम
'भुकेल्या ब्राह्मणाने मागितल्यावर मी पटकन निघून गेलो; म्हणून मला शीघ्रग असे नाव पडले, हे श्रेष्ठ ब्राह्मण.'
गृहोपरि सदा स्वादु भुंक्ते द्विजभयेन हि। उद्विग्नमानसस्तत्र तेनासौ रोहकः स्मृतः
तो नेहमी घराच्या छपरावरच स्वादिष्ट अन्न खातो, ब्राह्मणांचा भयं वाटून. तिथे त्याचे मन अस्वस्थ असते, म्हणून त्याला 'रोहक' म्हणतात.
मौने चापि स्थितो नित्यं याचितो विलिखन्महीम्। अस्माकमपि पापिष्ठो लेखको नाम नामतः
तो नेहमी शांत बसतो, मागितल्यावर जमिनीवर रेघोट्या ओढतो; आमच्यातला सगळ्यात पापी 'लेखक' नावाने ओळखला जातो.
कृच्छ्रेण लेखको याति रोहकस्तु अवाक्शिराः। शीघ्रगः पंगुतां प्राप्तः सूची सूचीमुखोऽभवत्
लेखक मोठ्या कष्टाने निघून जातो, रोहक डोकं खाली करून जातो; सुई वेगाने चालणारी आणि लंगडी झाली, तिचं तोंडही सुईसारखं झालं.
पर्युषितो लम्बग्रीवो लंबोदर उदाहृतः। बृहद्वृषणलंबोष्ठः पापादस्मादजायत
जुने, लोंबत्या मानेचे, 'लंबोदर' नावाने ओळखले जाणारे, मोठ्या अंडकोषांचे आणि जाड ओठांचे, असे हे पापामुळे जन्मले.
एतत्ते सर्वमाख्यातमात्मवृत्तं सहेतुकम्। पृच्छस्व यदि ते श्रद्धा पृष्टाश्च कथयामहे
हे सर्व माझ्या जीवनाचं आणि त्याच्या कारणांचं सांगितलं. तुला विश्वास असेल तर विचार, विचारल्यावर आम्ही सांगू.
ब्राह्मण उवाच। ये जीवा भुवि तिष्ठंति सर्वेप्याहारमूलकाः। युष्माकमपि चाहारं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः
ब्राह्मण म्हणाले: पृथ्वीवर राहणारे सर्व जीव अन्नावरच अवलंबून आहेत; तुमचं अन्न नेमकं काय आहे, तेही मला ऐकायचं आहे.
प्रेता ऊचुः। शृणुष्वाहारमस्माकं सर्वसत्वविगर्हितम्। यच्छ्रुत्वा निंदसे विप्र भूयोभूयश्च नित्यशः
प्रेतांनी सांगितलं: आमचं अन्न ऐक, जे सर्व सत्त्वांनी तुच्छ मानलं आहे; ते ऐकून, ब्राह्मण, तू पुन्हा पुन्हा आम्हाला दोष देशील.
श्लेष्ममूत्रपुरीषेण योषिदङ्गमलेन च। गृहाणि त्यक्तशौचानि प्रेता भुंजंति तत्र वै
ज्या घरांत स्वच्छता सोडली आहे, जिथे कफ, मूत्र, विष्ठा आणि स्त्रियांचं अंगाचं मल आहे, तिथे प्रेतं खातात.
स्त्रीभिर्दग्धानि कीर्णानि प्रकीर्णोच्छिष्टकानि च। मलेनापि जुगुप्स्यानि प्रेता भुंजंति तत्र वै
स्त्रियांनी जाळलेलं, विखुरलेलं, उष्टं आणि घाणेरडं असं अन्न प्रेतं खातात.
चित्तलज्जाविहीनानि होमहीनानि यानि च। व्रतैश्चैव विहीनानि प्रेता भुंजंति तत्र वै
ज्यांत मनाची शुद्धता आणि लाज नाही, यज्ञ नाहीत, आणि व्रत नाहीत, असं अन्न प्रेतं खातात.
गुरवो नैव पूज्यंते स्त्रीजितानि गृहाणि च। क्रोधलोभगृहीतानि प्रेता भुंजंति तत्र वै
ज्या घरांत वडीलधाऱ्यांचा सन्मान होत नाही, स्त्रियांनी वर्चस्व मिळवलं आहे, आणि राग व लोभ भरले आहेत, तिथे प्रेतं खातात.
त्रपा मे जायते तात कथ्यमाने स्वभोजने। अस्मात्परतरं चान्यन्न वक्तुमपि शक्यते
माझ्या अन्नाबद्दल सांगताना मला लाज वाटते, बाळा; याहून वाईट दुसरं काही सांगणं शक्य नाही.
निवृत्तिं प्रेतभावस्य पृच्छामस्त्वां दृढव्रत। यथा न भवति प्रेतस्तन्मे वद तपोधन
हे दृढव्रती, आम्ही तुला विचारतो — प्रेतावस्था कशी संपते? तपस्व्या, प्रेत न व्हायचं असेल तर काय करावं, ते सांग.
ब्राह्मण उवाच। एकरात्र द्विरात्रादि कृच्छ्रचांद्रायणदिभिः। व्रतैरन्यैः कृतैर्नित्यं न प्रेतो जायते नरः
ब्राह्मण म्हणाले: एकरात्र, द्विरात्र, कृच्छ्र, चांद्रायण अशी व्रतं आणि इतर व्रतं जो नेहमी करतो, तो माणूस प्रेत होत नाही.
त्रीनग्नीन्पञ्च चैकं वा योऽहन्यहनि सेवते। स वै भूतदयापन्नो न प्रेतो जायते नरः
जो दररोज तीन अग्नी, पाच किंवा एक अग्नीची सेवा करतो आणि सर्व जीवांवर दया करतो, तो माणूस प्रेत होत नाही.
तुल्यो मानेऽपमाने च तुल्यः कांचनलोष्टयोः। तुल्यः शत्रौ च मित्रे च न प्रेतो जायते नरः
जो सन्मान-अपमानात, सोनं-मातीमध्ये, शत्रू-मित्रामध्ये सारखा असतो, तो माणूस प्रेत होत नाही.