पुलस्त्य उवाच। अहं ते कथयिष्यामि सर्वमेतदशेषतः। यच्छ्रुत्वा न पुनर्मोहं यास्यते नृपसत्तम
पुलस्त्य म्हणाले — मी तुला हे सर्व पूर्णपणे सांगतो. हे राजश्रेष्ठ, हे ऐकल्यावर तुला पुन्हा कधीच मोह येणार नाही.
येन जायेत प्रेतत्वं येन चास्मात्प्रमुच्यते। प्राप्नोति नरकं घोरं दुस्तरं त्रिदशैरपि
कोणत्या कारणाने प्रेतयोनी मिळते आणि कशामुळे त्यातून मुक्ती होते — तो मनुष्य भयंकर आणि देवांनाही कठीण असलेल्या नरकात पडतो.
सतां संभाषणे चैव पुण्यतीर्थानुकीर्त्तने। मानवास्तु प्रमुच्यंत आपन्नाः प्रेतयोनिषु
सज्जनांशी संवाद साधल्याने आणि पुण्यतीर्थांची कथा ऐकल्याने, प्रेतयोनीत पडलेले लोक मुक्त होतात.
श्रूयते हि पुरा भीष्म ब्राह्मणः संशितव्रतः। पृथुस्सर्वत्र विख्यातः संतोषे च सदा स्थितः
हे भीष्मा, पूर्वी एक ब्राह्मण होता, जो कठोर व्रतांचा पालन करणारा, सर्वत्र प्रसिद्ध आणि नेहमी समाधानात राहणारा होता.
स्वाध्याययुक्तो गेहेषु नित्ययोगश्च योगवित्। जपयज्ञविधानेन युक्तं कालं क्षिपेच्च सः
तो आपल्या घरी नेहमी स्वाध्याय करणारा, योगाभ्यासात निपुण आणि जप-यज्ञाच्या विधीने आपला काळ घालवणारा होता.
युक्तः क्षमादयाभ्यां च क्षांत्यायुक्तश्च तत्त्ववित्। अहिंसाहितचित्तश्च मार्द्दवे च तथास्थितः
तो क्षमा आणि दयेमध्ये स्थित, क्षमाशील आणि तत्त्वज्ञानी, अहिंसा आणि सौम्यतेमध्ये मन लावणारा होता.
ब्रह्मचर्यसमायुक्तस्तपोयोगसमन्वितः। युक्तः स पितृकार्येषु युक्तो वैदिककर्मसु
तो ब्रह्मचर्याचे पालन करणारा, तपश्चर्येला आणि योगाला वाहिलेला, पितरांसाठीच्या कृत्यांमध्ये दक्ष, आणि वैदिक कर्मांमध्येही मन लावून असतो.
परलोकभयेयुक्तो युक्तस्सत्यवचः प्रति। युक्तो मधुरवाक्येषु युक्तश्चातिथिपूजने
परलोकाचा भयं मनात ठेवणारा, नेहमी सत्य बोलणारा, गोड बोलणारा आणि पाहुण्यांचा सन्मान करणारा असतो.
इष्टापूर्तसमायुक्तो युक्तो द्वंद्वविवर्जने। स्वकर्मविधिसंयुक्तो युक्तः स्वाध्यायकर्मसु
दान आणि यज्ञ यामध्ये रमणारा, द्वंद्वांपासून मुक्त, स्वतःच्या कर्तव्यात निष्ठावान आणि स्वाध्यायातही मन लावणारा असतो.
एवं कर्माणि कुर्वंतस्संसारविजिगीषया। बहून्यब्दान्यतीतानि ब्राह्मणस्य गृहे सतः
अशा रीतीने संसारातून मुक्त व्हावे या इच्छेने तो कृत्ये करत राहिला आणि ब्राह्मण म्हणून घरात राहता राहता अनेक वर्षे गेली.
तस्य बुद्धिरियं जाता तीर्थाभिगमनं प्रति। पुण्यैस्तीर्थजलैरेतत्क्लिन्नं कुर्यां कलेवरम्
त्याच्या मनात तीर्थयात्रेची इच्छा जागी झाली—'या पवित्र तीर्थांच्या पाण्याने हे शरीर पावन करावे.'
प्रयतः पुष्करे स्नात्वा भास्करस्योदयं प्रति। कृतजप्यनमस्कारोप्यद्ध्वानं प्रत्यपद्यत
त्याने शुद्ध मनाने पुष्करात सूर्य उगवताना स्नान केले, जप आणि नमस्कार करून आपली यात्रा सुरू केली.
अग्रतः पंचपुरुषानपश्यत्सोति भीषणान्। वने कंटकवृक्षाढ्ये निर्जने पक्षिवर्जिते
पुढे त्याला पाच भयंकर दिसणारे पुरुष दिसले, काटेरी झाडांनी भरलेल्या, निर्जन आणि पक्षी नसलेल्या जंगलात.
तान्दृष्ट्वा विकृताकारान्सुघोरान्पापदर्शनान्। ईषत्संत्रस्तहृदयो व्यतिष्ठन्निश्चलाकृतिः
त्यांना विकृत, अतिशय भयंकर आणि भीतीदायक पाहून त्याचे हृदय थोडेसे घाबरले, पण तो स्थिर उभा राहिला.
अवलंब्य ततो धैर्य्यं भयमुत्सृज्य दूरतः। पप्रच्छ मधुराभाषी के यूयं विकृताः कुतः
मग त्याने धैर्य धरून, भीती दूर सारून, गोड शब्दात विचारले—'तुम्ही कोण आहात, असे विकृत का दिसता आणि कुठून आलात?'
किं वा चैव कृतं कर्म ये नप्राप्ताश्च वैकृतम्। कथमेवंविधाः सर्वे प्रस्थिताः कुत्र चाध्वनि
'तुम्ही असे का झालात, कोणते कर्म केले की चांगली अवस्था मिळाली नाही? आणि तुम्ही सर्व असेच का आहात, आणि या वाटेवर कुठे चालला आहात?'
प्रेता ऊचुः। क्षुत्पिपासान्विता नित्यं महादुःखसमावृताः। हृतप्रज्ञा वयं सर्वे नष्टसञ्ज्ञाविचेतसः
प्रेतांनी सांगितले—'आम्ही नेहमी उपाशी आणि तहानलेले, मोठ्या दुःखांनी वेढलेले, आमचे भान हरपले, आणि शुद्धीही नाहीशी झाली आहे.'
न जानीमो दिशं चापि प्रदिशं चापि कां च न। नांतरिक्षं महीं चापि न जानीमो दिवं तथा
'आम्हाला कोणती दिशा माहीत नाही, कोणता प्रदेश माहीत नाही; आकाश, पृथ्वी किंवा स्वर्गसुद्धा आम्हाला माहीत नाही.'
यदेतद्दुःखमाख्यातमेतदेव सुखं भवेत्। प्रभातमिदमाभाति भास्करोदयदर्शनात्
'जे तुम्ही दुःख म्हणता, तेच आमच्यासाठी सुख आहे; आता सूर्य उगवताना आम्हाला सकाळ झाली असे वाटते.'
अहं पर्युषितो नाम सूचीमुखस्तथाऽपरः। शीघ्रगो रोहकश्चैव पंचमो लेखकस्तथा
'माझे नाव पर्युषित आहे; दुसरा सुईच्या टोकासारखा, तिसरा शीघ्रग, चौथा रोहक, आणि पाचवा लेखक आहे.'
ब्राह्मण उवाच। प्रेतानां कर्मजातानां नाम्ना वै संभवः कुतः। किं तत्कारणमुद्दिश्य यतो यूयं सनामकाः
ब्राह्मण म्हणाला—'प्रेतांना त्यांच्या कर्मामुळे जन्म मिळतो, मग त्यांची नावे कशी असतात? आणि ती नावे कशामुळे पडली?'
प्रेता ऊचुः। अहं स्वादु सदा भुंजे दद्यां पर्युषितं द्विजे। एतत्कारणमासाद्य नाम पर्युषितो मम
प्रेतांनी सांगितले—'मी नेहमी ताजे अन्न खातो, पण ब्राह्मणांना उरलेले अन्न देतो; म्हणून माझे नाव पर्युषित पडले.'
सूचिता बहवोऽनेन विप्राश्चान्नाद्यकांक्षिणः। एतत्कारणमुद्दिश्य सूचीमुखाभिधो मतः
'याने अनेक अन्नाची इच्छा असलेल्या ब्राह्मणांना टोचले; म्हणून याला सुईच्या टोकासारखा असे नाव पडले.'
शीघ्रं गतोऽस्मि विप्रेण याचितः क्षुधितेन च। एतत्कारणमुद्दिश्य शीघ्रगो द्विजसत्तम
'भुकेल्या ब्राह्मणाने मागितल्यावर मी पटकन निघून गेलो; म्हणून मला शीघ्रग असे नाव पडले, हे श्रेष्ठ ब्राह्मण.'
गृहोपरि सदा स्वादु भुंक्ते द्विजभयेन हि। उद्विग्नमानसस्तत्र तेनासौ रोहकः स्मृतः
तो नेहमी घराच्या छपरावरच स्वादिष्ट अन्न खातो, ब्राह्मणांचा भयं वाटून. तिथे त्याचे मन अस्वस्थ असते, म्हणून त्याला 'रोहक' म्हणतात.
मौने चापि स्थितो नित्यं याचितो विलिखन्महीम्। अस्माकमपि पापिष्ठो लेखको नाम नामतः
तो नेहमी शांत बसतो, मागितल्यावर जमिनीवर रेघोट्या ओढतो; आमच्यातला सगळ्यात पापी 'लेखक' नावाने ओळखला जातो.
कृच्छ्रेण लेखको याति रोहकस्तु अवाक्शिराः। शीघ्रगः पंगुतां प्राप्तः सूची सूचीमुखोऽभवत्
लेखक मोठ्या कष्टाने निघून जातो, रोहक डोकं खाली करून जातो; सुई वेगाने चालणारी आणि लंगडी झाली, तिचं तोंडही सुईसारखं झालं.
पर्युषितो लम्बग्रीवो लंबोदर उदाहृतः। बृहद्वृषणलंबोष्ठः पापादस्मादजायत
जुने, लोंबत्या मानेचे, 'लंबोदर' नावाने ओळखले जाणारे, मोठ्या अंडकोषांचे आणि जाड ओठांचे, असे हे पापामुळे जन्मले.
एतत्ते सर्वमाख्यातमात्मवृत्तं सहेतुकम्। पृच्छस्व यदि ते श्रद्धा पृष्टाश्च कथयामहे
हे सर्व माझ्या जीवनाचं आणि त्याच्या कारणांचं सांगितलं. तुला विश्वास असेल तर विचार, विचारल्यावर आम्ही सांगू.
ब्राह्मण उवाच। ये जीवा भुवि तिष्ठंति सर्वेप्याहारमूलकाः। युष्माकमपि चाहारं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः
ब्राह्मण म्हणाले: पृथ्वीवर राहणारे सर्व जीव अन्नावरच अवलंबून आहेत; तुमचं अन्न नेमकं काय आहे, तेही मला ऐकायचं आहे.