नश्यंति तूरगैर्दष्टा मनुष्याः पशवस्तथा। यस्मान्मत्प्रभवान्नित्यं क्षयं नयथ मानुषान्
'तुमच्या दंशामुळे माणसं आणि जनावरं पटकन मरतात; माझ्या शक्तीने तुम्ही नेहमीच माणसांचा नाश करता.'
अतोन्यस्मिन्भवे भूयान्ममकोपात्सुदारुणात्। भवतां हि क्षयो घोरो भावि वैवस्वतेंतरे
'म्हणूनच, या युगात माझ्या भयंकर रागामुळे, वैवस्वत मन्वंतरात तुमच्या वंशाचा मोठा नाश होईल.'
तथान्यः सोमवंशीयो राजा वै जनमेजयः। धक्ष्यते सर्पसत्रेण प्रदीप्ते हव्यवाहने
'तसेच, सोमवंशातील दुसरा राजा जनमेजय सर्पसत्रात, प्रज्वलित अग्नीत, तुम्हा सर्वांना जाळून टाकेल.'
मातृष्वसुश्च तनयांस्तार्क्ष्यो वो भक्षयिष्यति। एवं वो भविता नाशः सर्वेषां दुष्टचेतसाम्
'गरुड तुमच्या मुलांना आणि मावस भावांना खाऊन टाकेल; अशा प्रकारे, वाईट मनाच्या सर्व सर्पांचा नाश होईल.'
शप्त्वा कुलसहस्रं तु यावदेकं कुलं स्थितम्। एवमुक्ते तु वेपंतो ब्रह्मणा भुजगोत्तमाः
'हजारो सर्पकुळांना शाप देऊन, शेवटी एकच कुळ उरले. ब्रह्मदेवांनी असं सांगितल्यावर, श्रेष्ठ सर्प थरथर कापू लागले.'
निपत्य पादयोस्तस्य इदमूचुर्वचस्तदा। भगवन्कुटिला जातिरस्माकं भूतभावन
तेव्हा सर्पांनी ब्रह्मदेवांच्या पायांवर पडून म्हणाले, 'प्रभो, सर्व सृष्टीचे पालन करणारे, आमचं स्वभावच वाकडं आहे.'
विषोल्बणत्वं क्रूरत्वं दंदशूकत्वमेव च। संपादितं त्वया देव इदानीं शपसे कथं
'प्रभो, तुम्हीच आम्हाला विषारी, क्रूर आणि दंश करणारे केलं; मग आता आम्हाला का शाप देता?'
ब्रह्मोवाच। यदि नाम मया सृष्टा भवंतः कुटिलाशयाः। ततः किं बहुना नित्यं भक्षयध्वं गतव्यथाः
ब्रह्मदेव म्हणाले, 'हो, मी तुम्हाला वाकड्या मनाने निर्माण केलं, तरी काय? आता तुम्ही निर्भयपणे जीव खाऊ शकता.'
नागा ऊचुः। मर्यादां कुरु देवेश स्थानं चैव पृथक्पृथक्। मनुष्याणां तथास्माकं समयं देव कारय
सर्प म्हणाले, 'देवतांचे स्वामी, आमच्यासाठी आणि माणसांसाठी वेगवेगळ्या जागा आणि मर्यादा ठरवा; आमच्यात आणि माणसांत करार करा.'
शापो यो भवता दत्तो मनुष्यो जनमेजयः। नाशं नः सर्पसत्रेण उल्बणं च करिष्यति
'तुम्ही दिलेला शाप, म्हणजेच माणूस जनमेजय सर्पसत्रात आमचा नाश करेल, त्यामुळे आमचं पूर्णपणे सर्वनाश होईल.'
ब्रह्मोवाच। जरत्कारुरिति ख्यातो भविता ब्रह्मवित्तमः। जरत्कन्या तस्य देया तस्यामुत्पत्स्यते सुतः
ब्रह्मा म्हणाले, 'जरत्कारू' नावाचा एक ब्रह्मज्ञानात श्रेष्ठ असा पुरुष जन्माला येईल. त्याला जरत्कन्या दिली पाहिजे; तिच्या पोटी एक पुत्र जन्माला येईल.
रक्षां कर्ता स वो विप्रो भवतां कुलपावनः। तथा करोमि नागानां समयं मनुजैः सह
तो ब्राह्मण तुमच्या कुळाचा उद्धार करणारा आणि रक्षण करणारा होईल. अशा प्रकारे मी नाग आणि माणसांमध्ये एक करार ठरवतो.
तदेकमनसः सर्वे शृणुध्वं मम शासनम्। सुतलं वितलं चैव तृतीयं च तलातलम्
म्हणून, तुम्ही सर्वांनी एकचित्ताने माझ्या आज्ञेला लक्षपूर्वक ऐका — सुतल, वितल आणि तिसरे तलातल —
दत्तं च त्रिप्रकारं वो गृहं तत्र गमिष्यथ। तत्र भोगान्बहुविधान्भुंजाना मम शासनात्
ही तीन प्रकारची निवासस्थाने मी तुम्हाला दिली आहेत; तिथे तुम्ही जाल. तिथे माझ्या आज्ञेने तुम्ही अनेक प्रकारचे सुख उपभोगाल.
तिष्ठध्वं सप्तमं यावत्कालं तं तु पुनःपुनः। ततो वैवस्वतस्यादौ काश्यपेयो भविष्यति
सातवे काळ येईपर्यंत तिथेच राहा; मग पुन्हा वैवस्वताच्या युगाच्या सुरुवातीला कश्यपाचा वंशज जन्म घेईल.
दायादः सर्वदेवानां सुपर्णस्सर्पभक्षकः। तदा प्रसूतिः सर्पाणां दग्धा वै चित्रभानुना
तो सर्व देवांचा वारसदार, सर्पभक्षक सुपर्ण असेल. तेव्हा सर्पांची संतती तेजस्वी सूर्याने भस्म केली जाईल.
भवतां चैव सर्वेषां भविष्यति न संशयः। ये ये क्रूरा भोगिनो दुर्विनीतास्तेषामंतो भाविता नान्यथैतत्
हे सर्व तुमच्याबाबतीत नक्कीच घडेल — यात शंका नाही. जे सर्प क्रूर आणि दुष्ट वागणारे असतील, त्यांचा अंत होईल; हे वेगळे होणार नाही.
कालव्याप्तं भक्षयध्वं च सत्वं तथापकारे चकृते मनुष्यम्। मंत्रौषधैर्गारुडैश्चैव तंत्रैर्बंधैर्जुष्टा मानवा ये भवंति
काळानुसार आणि माणसांनी तुम्हाला त्रास दिला तरच तुम्ही प्राणी खा. जे माणसे मंत्र, औषधे, गरुडाचे उपाय आणि बांधणाऱ्या तंत्रांनी सुरक्षित असतील —
तेभ्यो भीतैर्वर्तितव्यं न चान्यच्चित्ते कार्यं चान्यथा वो विनाशः। इतीरिते ब्रह्मणा वै भुजंगा जग्मुः स्थानं सुतलाख्यं हि सर्वे
त्यांच्यापासून घाबरूनच राहा, आणि मन दुसरीकडे वळवू नका; नाहीतर तुमचा नाश होईल. ब्रह्मदेवाने असे सांगितल्यावर सर्व सर्प सुतल नावाच्या स्थळी गेले.
तस्थुर्भोगान्भुंजमानाश्च सर्वे रसातले लीलया संस्थितास्ते। एवं शापं तुते लब्ध्वाप्रसादं च चतुर्मुखात्
ते सर्वजण तिथे राहू लागले आणि रसायातलात विविध सुखांचा आनंद घेत खेळत राहिले. अशा रीतीने त्यांनी चतुर्मुख ब्रह्मदेवाकडून शाप आणि कृपा दोन्ही मिळवले.
तस्थुः पातालनिलये मुदितेनांतरात्मना। ततः कालांत रेभूते पुनरेवं व्यचिंतयन्
ते पाताळातील निवासात राहू लागले आणि अंतःकरणाने आनंदी होते. नंतर काळ जाऊ लागला आणि पुन्हा त्यांनी असे विचार करू लागले —
भविता भरतो राजा पांडवेयो महायशाः। अस्माकं तु क्षयकरो दैवयोगेन केनचित्
पांडव वंशातील 'भरत' नावाचा, मोठ्या कीर्तीचा राजा जन्म घेईल; कोणत्यातरी दैवी नियोजनामुळे तो आमचा नाश घडवेल.
कथं त्रिभुवने नाथः सर्वेषां च पितामहः। सृष्टिकर्ता जगद्वंद्यः शापमस्मासु दत्तवान्
तीनही लोकांचा स्वामी, सर्वांचा पितामह, सृष्टीचा कर्ता आणि जगाचा वंदनीय — अशा देवाने आमच्यावर शाप कसा दिला?
देवं विरंचिनं त्यक्त्वा गतिरन्या न विद्यते। वैराजे भवनश्रेष्ठे तत्र देवः स तिष्ठति
विरंची देव सोडून दुसरा कोणताही आधार नाही. वैराज नावाच्या सुंदर महालात तो देव वास करतो.
स देवः पुष्करस्थो वै यज्ञं यजति सांप्रतम्। गत्वा प्रसादयामस्तं वरं तुष्टः प्रदास्यति1.31.
तो देव सध्या पुष्कर येथे यज्ञ करतो आहे. चला, आपण त्याची प्रार्थना करू; तो प्रसन्न झाला तर आपल्याला वर देईल.
एवं विचिंत्य ते सर्वे नागा गत्वा च पुष्करम्। यज्ञपर्वतमासाद्य शैलभित्तिमुपाश्रिताः
असे ठरवून सर्व नाग पुष्करला गेले. यज्ञ पर्वतावर पोहोचून, ते सर्व डोंगराच्या कडेला आसरा घेऊन थांबले.
दृष्ट्वा नागांस्तथा श्रान्तान्वारिधाराश्च शीतलाः। उदङ्मुखा वै निष्क्रांतास्सर्वेषां तु सुखप्रदाः
नागांना अशा थकलेल्या अवस्थेत पाहून, थंडगार पाण्याचे झरे उत्तर दिशेला वाहू लागले आणि सर्वांना सुख मिळाले.
नागतीर्थं ततो जातं पृथिव्यां भरतर्षभ। नागकुंडं च वै केचित्सरितं चापरेऽब्रुवन्
त्या प्रसंगामुळे, हे भरतश्रेष्ठा, पृथ्वीवर नागतीर्थ निर्माण झाले. काहींनी त्याला नागकुंड म्हटले, तर काहींनी त्याला नदी असेही संबोधले.
पुण्यं तत्सर्वतीर्थानां सर्पाणां विषनाशनम्। मज्जन्ति तत्र ये मर्त्या अधिश्रावण पंचमि
सर्व तीर्थांचं ते पुण्यस्थान सर्पांच्या विषाचं नाश करणारं आहे. शुक्ल पक्षातील पंचमीला जे माणसं तिथे स्नान करतात,
न तेषां तु कुले सर्पाः पीडां कुर्वन्ति कर्हिचित्। श्राद्धं पितॄणां ये तत्र करिष्यंति नरा भुवि
त्यांच्या कुळात कधीच सर्प त्रास देत नाहीत. जे पुरुष तिथे पृथ्वीवर आपल्या पितरांसाठी श्राद्ध करतात,