दष्ट्वा मंदांश्चमनुजान्कुर्युर्भस्मक्षणात्तु ते। तद्दर्शनाद्भवेन्नाशो मनुष्याणां नराधिप
हे नाग जेव्हा दुर्बल माणसांना चावतात, तेव्हा ते क्षणात राख होतात; फक्त त्यांना पाहिलं तरी माणसांचा नाश होतो, राजन.
अहन्यहनि जायेत क्षयः परमदारुणः। आत्मनस्तु क्षयं दृष्ट्वा प्रजास्सर्वास्समंततः
रोज रोज अत्यंत भयंकर नाश होत असे; स्वतःचा नाश बघून सर्व लोक सर्वत्र संपले.
जग्मुः शरण्यं शरणं ब्रह्माणं परमेश्वरं। इममेवार्थमुद्दिश्य प्रजाः सर्वा महीपते
राजा, सर्व प्रजांनी आश्रय घेण्यासाठी त्या परब्रह्म परमेश्वर ब्रह्मदेवांकडे जाऊन मदतीची विनंती केली.
ऊचुः कमलजं दृष्ट्वा पुराणं ब्रह्मसंज्ञकम्। प्रजा ऊचुः। देवदेवेश लोकानां प्रसूते परमेश्वर
कमळातून जन्मलेल्या, प्राचीन ब्रह्मदेवांना पाहून प्रजांनी म्हणाले, 'देवतांचे स्वामी, परमेश्वरा, तुम्हीच या सृष्टीचे जनक आहात.'
त्राहि नस्तीक्ष्णदंष्ट्राणां भुजगानां महात्मनाम्। दिनेदिने भयं देव पश्यामः कृपणा भृशम्
'प्रभो, तीक्ष्ण दात असलेल्या मोठ्या सर्पांपासून आम्हाला वाचवा; आम्ही दररोज फार भयभीत होतो, आम्ही दीन लोक आहोत.'
मनुष्यपशुपक्ष्यादि तत्सर्वं भस्मसाद्भवेत्। त्वया सृष्टिः कृता देव क्षीयते तु भुजंगमैः
'माणसं, जनावरं, पक्षी आणि बाकी सर्व प्राणी अग्नीप्रमाणे नष्ट होत आहेत; प्रभो, तुमची सृष्टी या सर्पांमुळे नष्ट होत आहे.'
एतज्ज्ञात्वा यदुचितं तत्कुरुष्व पितामह। ब्रह्मोवाच। अहं रक्षां विधास्यामि भवतीनां न संशयः
'हे सर्व जाणून, योग्य ते करा, आजोबा.' ब्रह्मदेव म्हणाले, 'मी नक्कीच तुमचं रक्षण करीन, यात शंका नाही.'
व्रजध्वं स्वनिकेतानि नीरुजो गतसाध्वसाः। एवमुक्ते प्रजाः सर्वा ब्रह्मणाऽव्यक्तमूर्तिना
'आता तुम्ही सगळे निरोगी आणि निर्भय होऊन आपल्या घरी जा.' ब्रह्मदेवांनी असं सांगितल्यावर—
आजग्मुः परमप्रीताः स्तुत्वा चैव स्वयंभुवम्। प्रयातासु प्रजास्वेवं तानाहूय भुजंगमान्
—सर्व प्रजा अत्यंत आनंदाने, ब्रह्मदेवांची स्तुती करून परत गेल्या. प्रजा गेल्यावर, ब्रह्मदेवांनी सर्पांना बोलावले.
शशाप परमक्रुद्धो वासुकिप्रमुखांस्तदा। ब्रह्मोवाच। अहन्यहनि भूतानि भक्ष्यंते वै दुरात्मभिः
तेव्हा ब्रह्मदेव अत्यंत रागावून वासुकी व इतर सर्पांना शाप दिला. ब्रह्मदेव म्हणाले, 'दुष्ट सर्पांमुळे दररोज अनेक जीव खाल्ले जातात.'
नश्यंति तूरगैर्दष्टा मनुष्याः पशवस्तथा। यस्मान्मत्प्रभवान्नित्यं क्षयं नयथ मानुषान्
'तुमच्या दंशामुळे माणसं आणि जनावरं पटकन मरतात; माझ्या शक्तीने तुम्ही नेहमीच माणसांचा नाश करता.'
अतोन्यस्मिन्भवे भूयान्ममकोपात्सुदारुणात्। भवतां हि क्षयो घोरो भावि वैवस्वतेंतरे
'म्हणूनच, या युगात माझ्या भयंकर रागामुळे, वैवस्वत मन्वंतरात तुमच्या वंशाचा मोठा नाश होईल.'
तथान्यः सोमवंशीयो राजा वै जनमेजयः। धक्ष्यते सर्पसत्रेण प्रदीप्ते हव्यवाहने
'तसेच, सोमवंशातील दुसरा राजा जनमेजय सर्पसत्रात, प्रज्वलित अग्नीत, तुम्हा सर्वांना जाळून टाकेल.'
मातृष्वसुश्च तनयांस्तार्क्ष्यो वो भक्षयिष्यति। एवं वो भविता नाशः सर्वेषां दुष्टचेतसाम्
'गरुड तुमच्या मुलांना आणि मावस भावांना खाऊन टाकेल; अशा प्रकारे, वाईट मनाच्या सर्व सर्पांचा नाश होईल.'
शप्त्वा कुलसहस्रं तु यावदेकं कुलं स्थितम्। एवमुक्ते तु वेपंतो ब्रह्मणा भुजगोत्तमाः
'हजारो सर्पकुळांना शाप देऊन, शेवटी एकच कुळ उरले. ब्रह्मदेवांनी असं सांगितल्यावर, श्रेष्ठ सर्प थरथर कापू लागले.'
निपत्य पादयोस्तस्य इदमूचुर्वचस्तदा। भगवन्कुटिला जातिरस्माकं भूतभावन
तेव्हा सर्पांनी ब्रह्मदेवांच्या पायांवर पडून म्हणाले, 'प्रभो, सर्व सृष्टीचे पालन करणारे, आमचं स्वभावच वाकडं आहे.'
विषोल्बणत्वं क्रूरत्वं दंदशूकत्वमेव च। संपादितं त्वया देव इदानीं शपसे कथं
'प्रभो, तुम्हीच आम्हाला विषारी, क्रूर आणि दंश करणारे केलं; मग आता आम्हाला का शाप देता?'
ब्रह्मोवाच। यदि नाम मया सृष्टा भवंतः कुटिलाशयाः। ततः किं बहुना नित्यं भक्षयध्वं गतव्यथाः
ब्रह्मदेव म्हणाले, 'हो, मी तुम्हाला वाकड्या मनाने निर्माण केलं, तरी काय? आता तुम्ही निर्भयपणे जीव खाऊ शकता.'
नागा ऊचुः। मर्यादां कुरु देवेश स्थानं चैव पृथक्पृथक्। मनुष्याणां तथास्माकं समयं देव कारय
सर्प म्हणाले, 'देवतांचे स्वामी, आमच्यासाठी आणि माणसांसाठी वेगवेगळ्या जागा आणि मर्यादा ठरवा; आमच्यात आणि माणसांत करार करा.'
शापो यो भवता दत्तो मनुष्यो जनमेजयः। नाशं नः सर्पसत्रेण उल्बणं च करिष्यति
'तुम्ही दिलेला शाप, म्हणजेच माणूस जनमेजय सर्पसत्रात आमचा नाश करेल, त्यामुळे आमचं पूर्णपणे सर्वनाश होईल.'
ब्रह्मोवाच। जरत्कारुरिति ख्यातो भविता ब्रह्मवित्तमः। जरत्कन्या तस्य देया तस्यामुत्पत्स्यते सुतः
ब्रह्मा म्हणाले, 'जरत्कारू' नावाचा एक ब्रह्मज्ञानात श्रेष्ठ असा पुरुष जन्माला येईल. त्याला जरत्कन्या दिली पाहिजे; तिच्या पोटी एक पुत्र जन्माला येईल.
रक्षां कर्ता स वो विप्रो भवतां कुलपावनः। तथा करोमि नागानां समयं मनुजैः सह
तो ब्राह्मण तुमच्या कुळाचा उद्धार करणारा आणि रक्षण करणारा होईल. अशा प्रकारे मी नाग आणि माणसांमध्ये एक करार ठरवतो.
तदेकमनसः सर्वे शृणुध्वं मम शासनम्। सुतलं वितलं चैव तृतीयं च तलातलम्
म्हणून, तुम्ही सर्वांनी एकचित्ताने माझ्या आज्ञेला लक्षपूर्वक ऐका — सुतल, वितल आणि तिसरे तलातल —
दत्तं च त्रिप्रकारं वो गृहं तत्र गमिष्यथ। तत्र भोगान्बहुविधान्भुंजाना मम शासनात्
ही तीन प्रकारची निवासस्थाने मी तुम्हाला दिली आहेत; तिथे तुम्ही जाल. तिथे माझ्या आज्ञेने तुम्ही अनेक प्रकारचे सुख उपभोगाल.
तिष्ठध्वं सप्तमं यावत्कालं तं तु पुनःपुनः। ततो वैवस्वतस्यादौ काश्यपेयो भविष्यति
सातवे काळ येईपर्यंत तिथेच राहा; मग पुन्हा वैवस्वताच्या युगाच्या सुरुवातीला कश्यपाचा वंशज जन्म घेईल.
दायादः सर्वदेवानां सुपर्णस्सर्पभक्षकः। तदा प्रसूतिः सर्पाणां दग्धा वै चित्रभानुना
तो सर्व देवांचा वारसदार, सर्पभक्षक सुपर्ण असेल. तेव्हा सर्पांची संतती तेजस्वी सूर्याने भस्म केली जाईल.
भवतां चैव सर्वेषां भविष्यति न संशयः। ये ये क्रूरा भोगिनो दुर्विनीतास्तेषामंतो भाविता नान्यथैतत्
हे सर्व तुमच्याबाबतीत नक्कीच घडेल — यात शंका नाही. जे सर्प क्रूर आणि दुष्ट वागणारे असतील, त्यांचा अंत होईल; हे वेगळे होणार नाही.
कालव्याप्तं भक्षयध्वं च सत्वं तथापकारे चकृते मनुष्यम्। मंत्रौषधैर्गारुडैश्चैव तंत्रैर्बंधैर्जुष्टा मानवा ये भवंति
काळानुसार आणि माणसांनी तुम्हाला त्रास दिला तरच तुम्ही प्राणी खा. जे माणसे मंत्र, औषधे, गरुडाचे उपाय आणि बांधणाऱ्या तंत्रांनी सुरक्षित असतील —
तेभ्यो भीतैर्वर्तितव्यं न चान्यच्चित्ते कार्यं चान्यथा वो विनाशः। इतीरिते ब्रह्मणा वै भुजंगा जग्मुः स्थानं सुतलाख्यं हि सर्वे
त्यांच्यापासून घाबरूनच राहा, आणि मन दुसरीकडे वळवू नका; नाहीतर तुमचा नाश होईल. ब्रह्मदेवाने असे सांगितल्यावर सर्व सर्प सुतल नावाच्या स्थळी गेले.
तस्थुर्भोगान्भुंजमानाश्च सर्वे रसातले लीलया संस्थितास्ते। एवं शापं तुते लब्ध्वाप्रसादं च चतुर्मुखात्
ते सर्वजण तिथे राहू लागले आणि रसायातलात विविध सुखांचा आनंद घेत खेळत राहिले. अशा रीतीने त्यांनी चतुर्मुख ब्रह्मदेवाकडून शाप आणि कृपा दोन्ही मिळवले.