तत्त्वतस्त्वं हि तत्सर्वं यथाभूतं तथा वद। पापक्षयकरं ह्येतच्छ्रोतव्यं भूतिमिच्छता
तू हे सर्व खऱ्या स्वरूपात जाणतोस; म्हणून जसं घडलं तसं सांग. हे ऐकलं की पापांचा नाश होतो आणि ज्याला संपत्ती हवी आहे त्याने हे ऐकावं.
पुलस्त्य उवाच। प्रश्नभारस्त्वया राजन्कौतुकादेव कीर्तितः। कथयामि हि तत्सर्वं यथाभूतं नृपोत्तम
पुलस्त्य म्हणाले — राजन, तू केवळ कुतूहलाने हे प्रश्न विचारलेस; मी तुला हे सर्व जसं घडलं तसं सांगतो, हे राजांमध्ये श्रेष्ठ.
विष्णोः पदानुषंगेण बंधनं बाष्कलेरिह। श्रुतं तद्भवता सर्वं मया ते परिकीर्तितं
इथे बाष्कलाचा बंद विष्णूच्या पावलामुळे झाला; हे सर्व तू ऐकलं आहेस आणि मी तुला सांगितलं आहे.
भूयोपि विष्णुना भीष्म प्राप्ते वैवस्वतेंतरे। त्रैलोक्यं बलिनाक्रांतं विष्णुना प्रभविष्णुना
पुन्हा, भीष्मा, वैवस्वत युग आलं तेव्हा बलीने तिन्ही लोक जिंकले आणि विष्णूंनी, सर्वशक्तिमान देवाने, त्याला पराभूत केलं.
गत्वा त्वेकाकिना यज्ञे तथा संयमितो बलि। भूयोपि देवदेवेन भूमेः प्रक्रमणं कृतम्
विष्णू एकटेच यज्ञात गेले आणि तिथे बलीला बांधलं; पुन्हा देवाधिदेवाने पृथ्वीवर पाऊल टाकलं.
प्रादुर्भावो वामनस्य तथाभूतो नराधिप। पुनस्त्रिविक्रमो भूत्वा वामनो भूदवामनः
राजा, वामनाचा अवतार असाच झाला; पुन्हा त्रिविक्रम होऊन वामन पुन्हा बटू झाला.
उत्पत्तिरेषा ते सर्वा कथिता कुरुनंदन। नागानां तु यथा तीर्थं तच्छृणुष्व महाव्रत
कुरुनंदना, ही सर्व उत्पत्ती मी तुला सांगितली; आता नागांच्या तीर्थाबद्दल ऐक, हे महाव्रती.
अनंतो वासुकिश्चैव तक्षकश्च महाबलः। कर्कोटकश्च नागेंद्रः पद्मश्चान्यः सरीसृपः
अनंत, वासुकी, बलवान तक्षक, नागांचा राजा कर्कोटक आणि दुसरा सर्प पद्म —
महापद्मस्तथा शंखः कुलिकश्चापराजितः। एते कश्यपदायादा एतैरापूरितं जगत्
महापद्म, शंख, कुलिक आणि अपराजित — हे सर्व कश्यपांचे वंशज आहेत आणि त्यांच्यामुळे जग भरून गेलं.
एतेषां तु प्रसूत्या तु इदमापूरितं जगत्। कुटिलाभीमकर्माणस्तीक्ष्णास्याश्च विषोल्बणाः
त्यांच्या संततीमुळे हे जग भरलं; हे नाग वाकडे, भयंकर कृत्य करणारे, तीक्ष्ण तोंडाचे आणि विषाने भरलेले आहेत.
दष्ट्वा मंदांश्चमनुजान्कुर्युर्भस्मक्षणात्तु ते। तद्दर्शनाद्भवेन्नाशो मनुष्याणां नराधिप
हे नाग जेव्हा दुर्बल माणसांना चावतात, तेव्हा ते क्षणात राख होतात; फक्त त्यांना पाहिलं तरी माणसांचा नाश होतो, राजन.
अहन्यहनि जायेत क्षयः परमदारुणः। आत्मनस्तु क्षयं दृष्ट्वा प्रजास्सर्वास्समंततः
रोज रोज अत्यंत भयंकर नाश होत असे; स्वतःचा नाश बघून सर्व लोक सर्वत्र संपले.
जग्मुः शरण्यं शरणं ब्रह्माणं परमेश्वरं। इममेवार्थमुद्दिश्य प्रजाः सर्वा महीपते
राजा, सर्व प्रजांनी आश्रय घेण्यासाठी त्या परब्रह्म परमेश्वर ब्रह्मदेवांकडे जाऊन मदतीची विनंती केली.
ऊचुः कमलजं दृष्ट्वा पुराणं ब्रह्मसंज्ञकम्। प्रजा ऊचुः। देवदेवेश लोकानां प्रसूते परमेश्वर
कमळातून जन्मलेल्या, प्राचीन ब्रह्मदेवांना पाहून प्रजांनी म्हणाले, 'देवतांचे स्वामी, परमेश्वरा, तुम्हीच या सृष्टीचे जनक आहात.'
त्राहि नस्तीक्ष्णदंष्ट्राणां भुजगानां महात्मनाम्। दिनेदिने भयं देव पश्यामः कृपणा भृशम्
'प्रभो, तीक्ष्ण दात असलेल्या मोठ्या सर्पांपासून आम्हाला वाचवा; आम्ही दररोज फार भयभीत होतो, आम्ही दीन लोक आहोत.'
मनुष्यपशुपक्ष्यादि तत्सर्वं भस्मसाद्भवेत्। त्वया सृष्टिः कृता देव क्षीयते तु भुजंगमैः
'माणसं, जनावरं, पक्षी आणि बाकी सर्व प्राणी अग्नीप्रमाणे नष्ट होत आहेत; प्रभो, तुमची सृष्टी या सर्पांमुळे नष्ट होत आहे.'
एतज्ज्ञात्वा यदुचितं तत्कुरुष्व पितामह। ब्रह्मोवाच। अहं रक्षां विधास्यामि भवतीनां न संशयः
'हे सर्व जाणून, योग्य ते करा, आजोबा.' ब्रह्मदेव म्हणाले, 'मी नक्कीच तुमचं रक्षण करीन, यात शंका नाही.'
व्रजध्वं स्वनिकेतानि नीरुजो गतसाध्वसाः। एवमुक्ते प्रजाः सर्वा ब्रह्मणाऽव्यक्तमूर्तिना
'आता तुम्ही सगळे निरोगी आणि निर्भय होऊन आपल्या घरी जा.' ब्रह्मदेवांनी असं सांगितल्यावर—
आजग्मुः परमप्रीताः स्तुत्वा चैव स्वयंभुवम्। प्रयातासु प्रजास्वेवं तानाहूय भुजंगमान्
—सर्व प्रजा अत्यंत आनंदाने, ब्रह्मदेवांची स्तुती करून परत गेल्या. प्रजा गेल्यावर, ब्रह्मदेवांनी सर्पांना बोलावले.
शशाप परमक्रुद्धो वासुकिप्रमुखांस्तदा। ब्रह्मोवाच। अहन्यहनि भूतानि भक्ष्यंते वै दुरात्मभिः
तेव्हा ब्रह्मदेव अत्यंत रागावून वासुकी व इतर सर्पांना शाप दिला. ब्रह्मदेव म्हणाले, 'दुष्ट सर्पांमुळे दररोज अनेक जीव खाल्ले जातात.'
नश्यंति तूरगैर्दष्टा मनुष्याः पशवस्तथा। यस्मान्मत्प्रभवान्नित्यं क्षयं नयथ मानुषान्
'तुमच्या दंशामुळे माणसं आणि जनावरं पटकन मरतात; माझ्या शक्तीने तुम्ही नेहमीच माणसांचा नाश करता.'
अतोन्यस्मिन्भवे भूयान्ममकोपात्सुदारुणात्। भवतां हि क्षयो घोरो भावि वैवस्वतेंतरे
'म्हणूनच, या युगात माझ्या भयंकर रागामुळे, वैवस्वत मन्वंतरात तुमच्या वंशाचा मोठा नाश होईल.'
तथान्यः सोमवंशीयो राजा वै जनमेजयः। धक्ष्यते सर्पसत्रेण प्रदीप्ते हव्यवाहने
'तसेच, सोमवंशातील दुसरा राजा जनमेजय सर्पसत्रात, प्रज्वलित अग्नीत, तुम्हा सर्वांना जाळून टाकेल.'
मातृष्वसुश्च तनयांस्तार्क्ष्यो वो भक्षयिष्यति। एवं वो भविता नाशः सर्वेषां दुष्टचेतसाम्
'गरुड तुमच्या मुलांना आणि मावस भावांना खाऊन टाकेल; अशा प्रकारे, वाईट मनाच्या सर्व सर्पांचा नाश होईल.'
शप्त्वा कुलसहस्रं तु यावदेकं कुलं स्थितम्। एवमुक्ते तु वेपंतो ब्रह्मणा भुजगोत्तमाः
'हजारो सर्पकुळांना शाप देऊन, शेवटी एकच कुळ उरले. ब्रह्मदेवांनी असं सांगितल्यावर, श्रेष्ठ सर्प थरथर कापू लागले.'
निपत्य पादयोस्तस्य इदमूचुर्वचस्तदा। भगवन्कुटिला जातिरस्माकं भूतभावन
तेव्हा सर्पांनी ब्रह्मदेवांच्या पायांवर पडून म्हणाले, 'प्रभो, सर्व सृष्टीचे पालन करणारे, आमचं स्वभावच वाकडं आहे.'
विषोल्बणत्वं क्रूरत्वं दंदशूकत्वमेव च। संपादितं त्वया देव इदानीं शपसे कथं
'प्रभो, तुम्हीच आम्हाला विषारी, क्रूर आणि दंश करणारे केलं; मग आता आम्हाला का शाप देता?'
ब्रह्मोवाच। यदि नाम मया सृष्टा भवंतः कुटिलाशयाः। ततः किं बहुना नित्यं भक्षयध्वं गतव्यथाः
ब्रह्मदेव म्हणाले, 'हो, मी तुम्हाला वाकड्या मनाने निर्माण केलं, तरी काय? आता तुम्ही निर्भयपणे जीव खाऊ शकता.'
नागा ऊचुः। मर्यादां कुरु देवेश स्थानं चैव पृथक्पृथक्। मनुष्याणां तथास्माकं समयं देव कारय
सर्प म्हणाले, 'देवतांचे स्वामी, आमच्यासाठी आणि माणसांसाठी वेगवेगळ्या जागा आणि मर्यादा ठरवा; आमच्यात आणि माणसांत करार करा.'
शापो यो भवता दत्तो मनुष्यो जनमेजयः। नाशं नः सर्पसत्रेण उल्बणं च करिष्यति
'तुम्ही दिलेला शाप, म्हणजेच माणूस जनमेजय सर्पसत्रात आमचा नाश करेल, त्यामुळे आमचं पूर्णपणे सर्वनाश होईल.'