वज्रपाणिनमायांतमैरावणशिरोगतम्। संग्रामभूमौ दृष्ट्वा त्वां सर्वे नश्यंति दानवाः
वज्र घेऊन ऐरावताच्या मस्तकावर आरूढ झालेला तू युद्धभूमीत दिसताच, सर्व दानव नष्ट होतात.
ये त्वया विजिताः पूर्वं दानवा बलवत्तराः। सहस्रांशेन तत्तुल्यो न भवामि कथंचन
तू पूर्वी ज्या बलवान दानवांना जिंकलेस, त्यांच्या हजाराव्या भागाइतकीही शक्ती माझ्यात नाही.
एवंविधोऽसि देवेंद्र मम का गणना भवेत्। मां समुद्धर्तुकामेन त्वयैवागमनं कृतम्
असा तू असताना, माझी काय गणना? मला वाचविण्यासाठीच तू इथे आलास.
करिष्यामि न संदेहो दास्ये प्राणानपि ध्रुवम्। किमर्थं देवराजोक्ता भूमिरेषा त्वया हि मे
मी नक्कीच करीन, यात शंका नाही; माझे प्राणसुद्धा देईन. पण देवराज, तू मला ही भूमी का सांगितलीस, हे समजावून सांग.
इमे दाराः सुता गावो यच्चान्यद्विद्यते वसु। त्रैलोक्यराज्यमखिलं विप्रस्यास्य प्रदीयताम्
हे सर्व पत्नी, मुले, गायी आणि इतर जे काही धन आहे, तसेच हे संपूर्ण त्रैलोक्याचे राज्य — हे सर्व या ब्राह्मणाला द्यावे.
अपकीर्तिर्भवेन्मह्यं पूर्वेषां च न संशयः। गृहायातस्य शक्रस्य दत्तं बाष्कलिना न तु
शक्र माझ्या घरी आला असता, जर बाष्कळीने त्याला काही दिले नाही, तर मला आणि माझ्या पूर्वजांना नक्कीच अपकीर्ती येईल.
अन्योपि योर्थी मे प्राप्तः समे प्रियतरः सदा। भवानत्र विशेषेण विचारं मा कृथाः क्वचित्
इतर कोणताही याचक आला तरी तो मला नेहमीच प्रिय असतो; पण विशेषतः तुम्ही, इथे कधीही संकोच करू नका.
बृहत्त्रपा मे देवेंद्र यद्भूमेस्तु पदत्रयम्। ब्राह्मणस्य विशेषेण प्रार्थितं तु त्वया विभो
देवेन्द्रा, या तीन पावलांच्या भूमीसाठी मला मोठी लाज वाटते; विशेषतः ब्राह्मणासाठी तूच हे मागितलेस.
दास्ये ग्रामवरानस्य भवतस्तु त्रिविष्टपम्। अश्वान्गजान्भूमिधनं स्त्रियश्चोद्भिन्नचूचुकाः
मी उत्तम गावे देईन, तुझ्यासाठी स्वर्गही देईन; घोडे, हत्ती, जमीन, धन आणि उन्नत उरोज असलेल्या स्त्रियाही देईन.
यासां दर्शनमात्रेण वृद्धोपि तरुणायते। ताः स्त्रियो वसुधां चैतां वामनस्य प्रतिग्रहम्
ज्यांच्या केवळ दर्शनाने म्हातारेही तरुण होतात, अशा या स्त्रिया आणि ही भूमी वामनाला दान म्हणून देतो.
प्रतिदास्यामि देवेन्द्र प्रसादः क्रियतां हि मे। एतावदुक्ते वचने तदा बाष्कलिना नृप
देवेंद्रा, मी ते परत देईन; फक्त तुझी कृपा माझ्यावर राहू दे. बाष्कळीने हे शब्द बोलल्यावर, राजन,
पुरोधास्तूशना प्राह दानवेंद्रं तदा वचः। भवान्राजा दानवेंद्र ऐश्वर्येष्टविधे स्थितः
तेव्हा पुरोहित उशनाने दानवांच्या राजाला असे सांगितले: 'दानवराजा, तूच राजा आहेस आणि राजसत्तेच्या विधीत स्थिर आहेस.'
युक्तायुक्तं न जानासि देयं कस्य मया क्वचित्। मंत्रिभिः सुसमालोच्य युक्तायुक्तं परीक्ष्य च 1.30.
काय योग्य आणि काय अयोग्य, हे तुला माहीत नाही; मी कोणाला, कधी, काय द्यावं हेही तुला ठाऊक नाही. मंत्र्यांशी नीट विचार करून, योग्य-अयोग्य तपासूनच निर्णय घ्यावा लागतो.
प्राप्तं त्रैलोक्यराज्यत्वं जित्वा देवान्सवासवान्। वाक्यस्यास्यावसानेव भवान्प्राप्स्यति बंधनं
तू देवांना आणि इंद्रासकट सर्वांना जिंकून त्रैलोक्याचं राज्य मिळवलं आहेस. पण या बोलण्याच्या शेवटीच, तू बंदिवान होशील.
य एष वामनो राजन्विष्णुरेव सनातनः। नास्य वै भवता देयं पिता ते घातितः स्वयं
राजन, हा जो वामन आहे, तोच खरा आणि सनातन विष्णू आहे. त्याला काहीच देऊ नकोस; कारण त्यानेच तुझ्या वडिलांचा वध केला होता.
अयं ते पितृहा प्राप्तो मातृहा बंधुघातकः। वंशोच्छेदकरस्तुभ्यं भूतश्चैव भविष्यति
हा समोर आलेला तुझ्या वडिलांचा, आईचा आणि नातलगांचा संहार करणारा आहे; तुझ्या वंशाचा नाश करणारा तो पूर्वीही होता आणि पुढेही राहणार आहे.
न चैष धर्मं जानाति शक्रादीनां हिते रतः। मायाविना दानवा ये मायया येन निर्जिताः
हा धर्म काय आहे हे जाणत नाही, कारण तो इंद्रादी देवांच्या हितासाठीच काम करतो. हा मायावी आहे; त्याच्या मायेमुळेच दानवांचा पराभव झाला आहे.
मायया ब्राह्मणं रूपं वामनं च प्रदर्शितम्। अत्र किं बहुनोक्तेन नास्य देयं तु किंचन
त्याने आपल्या मायेमुळे ब्राह्मणाचं आणि वामनाचं रूप घेतलं आहे. यापेक्षा जास्त सांगण्याची गरज नाही; त्याला काहीच देऊ नये.
मक्षिकापादमात्रं तु भूमिरस्य प्रतिग्रहः। विनाशमेष्यसि क्षिप्रं सत्यंसत्यं मया श्रुतम्
माशीच्या पावलाएवढीही जमीन त्याला दिलीस तरी, तू लगेचच नष्ट होशील—हे मी खरेखुरे ऐकले आहे.
गुरुणाप्येवमुक्तस्तु भूयो वाक्यमथाब्रवीत्। धर्मार्थिना मया सर्वं प्रतिज्ञातं गुरो त्विदम्
गुरूंनी असं सांगितल्यावरही त्याने पुन्हा असेच उत्तर दिलं: 'गुरुजी, धर्मासाठी मी हे सर्व वचन दिलं आहे.'
प्रतिज्ञापालनं कार्यं सतां धर्मः सनातनः। यद्येष भगवान्विष्णुर्नास्ति धन्यतरो मया
प्रतिज्ञा पाळणं हेच सत्पुरुषांचं सनातन कर्तव्य आहे. आणि जर हा खरोखर भगवंत विष्णू असेल, तर माझ्यासारखा भाग्यवान दुसरा कोणीच नाही.
गृह्य प्रतिग्रहं मत्तो यदि देवान्बुभूषति। भूयोपि धन्यतां नीतो देवेनानेन वै गुरो
तो माझ्याकडून काही घेऊ इच्छित असेल, देवांसाठीच ते घेत असेल, तर मी या देवामुळे आणखी भाग्यवान झालो, गुरुजी.
यं योगिनो ध्यानयुक्ता ध्यायमाना हि दर्शनम्। न लभंते तथा विप्रास्सोयं दृष्टो मयाद्य वै
ज्याचं ध्यान योगी आणि ज्ञानी लोक करतात, पण ज्यांचं दर्शन त्यांना मिळत नाही, तोच मी आज प्रत्यक्ष पाहिला आहे.
दानानि ये प्रयच्छंति सकुशोदकपाणिना। प्रीयतां भगवान्विष्णुः परमात्मा सनातनः
जे लोक कुश आणि पाणी हातात घेऊन दान देतात, त्यांच्यावर भगवंत विष्णू, परमात्मा आणि सनातन देव प्रसन्न होवो.
एवमुक्ते तु वचने अपवर्गस्य भागिनः। यदत्र कार्यकरणे विकल्पो मे बभूव ह
ही वचने बोलल्यावर, मोक्ष मिळवणाऱ्यांमध्ये मी काय करावं याबद्दल मनात शंका निर्माण झाली.
उपदिष्टोस्मि भवता बालत्वे चावधारितम्। शत्रावपि गृहायाते मास्त्वदेयं तु किंचन
तुम्ही मला लहानपणापासून शिकवलं आहे, गुरुजी, की शत्रू जरी घरी आला तरी त्याला काहीही नाकारू नये.
एतदेव विचिंत्याहं प्राणानपि स्वकान्गुरो। वामनस्य प्रदास्यामि शक्रस्यापि त्रिविष्टपम्
हेच विचार करून मी सांगतो, गुरुजी, की मी माझे प्राणसुद्धा देईन; वामनाला मी इंद्राचं स्वर्गही देईन.
अपीडाकारि यद्दानं तद्दानमिह दीयते। पीडाकारि च यद्दानं तद्दानं समलं स्मृतम्
जे दान इतरांना त्रास न देता दिलं जातं, तेच खरे दान असतं; पण जे दान इतरांना त्रास देतं, ते अपवित्र मानलं जातं.
एतच्छ्रुत्वा गुरुस्तत्र त्रपयाधोमुखः स्थितः। बाष्कलिरुवाच। अर्थिता भवतो देव देया सर्वा धरा मया
हे ऐकून गुरु तिथे लाजेने खाली मान घालून उभा राहिला. बाष्कळी म्हणाला, "देवा, तुम्ही मागितले म्हणून मी सर्व पृथ्वी देतो."
त्रपाकरं भवेन्मह्यं यदस्य भूपदत्रयम्। इंद्र उवाच। सत्यमेतद्दानवेन्द्र यदुक्तं भवता हि मे
"माझ्यासाठी फक्त तीन पावलांची भूमी देणे हे मला लाजेचे वाटेल." इंद्र म्हणाला, "दानवाधिपती, तुम्ही जे काही सांगितले ते अगदी खरे आहे."