करोमि कालयोगेन तत्तु कार्यं व्रतेन मे। निस्सृता सहसा वाणी वक्त्रमेवाभिसंस्थिता
मी माझ्या व्रतानुसार योग्य वेळी ते कृत्य करतो; पण अचानकच माझ्या तोंडातून शब्द बाहेर पडले.
येनेदं चिन्त्यते पूर्वं यन्न दृष्टं न च श्रुतम्। बंधं वै दनुमुख्यस्य कृतं कोपेन पश्य मे
पूर्वी ज्याचा विचार झाला, जे न पाहिलं, न ऐकलं—पाहा, रागाच्या भरात मी त्या दैत्यप्रमुखाला बांधून टाकलं.
कश्यपाय पुरा दत्तं धनं लावण्यमेव च। किमयं विगतोत्साहो वायवोथ समाकुलाः
कश्यपाला पूर्वी दिलेलं धन आणि सौंदर्य—हा वारा आता थकला आहे का, की वारेच अस्वस्थ झाले आहेत?
भ्रमतीव हि मे दृष्टिर्मैतद्रूपं प्रचिंतितम्। आविष्टा किमहं वच्मि केनाप्यसदृशं वचः
माझी दृष्टी भटकते आहे, जणू कल्पना सत्यात उतरली; मी काहीतरी अयोग्य बोललो, त्यामुळे मी काय सांगू?
विकल्पवशमापन्नाऽभीक्ष्णं हृदिममर्श सा। दधार दिव्यं वर्षाणां सहस्रं दिव्यमीश्वरम्
सतत शंका आणि अस्वस्थतेने भरलेली ती आपल्या हृदयात दिव्य परमेश्वराला हजार दिव्य वर्षे धरून राहिली.
ततः समभवत्तस्यां वामनो भूतवामनः। जातेन येन चक्षूंषि दानवानां हृतानि वै
मग तिच्या पोटी वामन, तो अद्भुत वामन जन्माला आला; त्याच्या जन्माने दानवांची दृष्टी हरपली.
जातमात्रे ततस्तस्मिन्देवदेवे जनार्दने। नद्यः स्वच्छांबुवाहिन्यो ववौ गंधवहोऽनिलः
देवतांचा देव जनार्दन जन्मताच, नद्या स्वच्छ पाण्याने वाहू लागल्या आणि सुगंधी वारा वाहू लागला.
कश्यपोपि सुखं लेभे तेन पुत्रेण भास्वता। सर्वेषां मानसोत्साहस्त्रैलोक्यांतरवासिनाम्
कश्यपालाही त्या तेजस्वी पुत्रामुळे आनंद मिळाला; त्रैलोक्यातील सर्व जीवांच्या मनात उत्साह संचारला.
संजातमात्रे तु ततो जनाधिपजनार्दने। स्वर्गलोके दुंदुभयो विनेदुस्तैश्च ताडिताः
जनार्दन, प्रजाधिपती जन्मताच, स्वर्गात दुंदुभी वाजू लागल्या आणि सर्वांनी त्या वाजवल्या.
अतिप्रहर्षात्तु जगत्त्रयस्य मोहश्च दुःखानि च नाशमीयुः। जगो च गन्धर्वगणोतिमात्रं भावस्वरैर्भर्तृविमिश्रिताश्च
अत्यानंदामुळे त्रैलोक्यातील मोह आणि दुःख नाहीसे झाले; गंधर्वांनी अत्यंत भक्तीने गाणी गायली आणि तेजस्वी आत्म्यांसोबत मिसळले.
सुराङ्गनाश्चापि च भावयुक्ता नृत्यंति तत्राप्सरसां समूहाः। तथैव विद्याधरसिद्धसंघा विमानयानैर्मुदिता भ्रमंति
देवांगना आणि अप्सरांच्या समूहांनी भावनेने भरून तिथे नृत्य केले; तसेच विद्याधर आणि सिद्धांच्या संघांनी आनंदाने आपल्या विमानांतून संचार केला.
वदंति सत्यानृतकार्यनिर्णयं तथाभिरंगं प्रतिदर्शयंति। गायंति गेयं विनिवृत्तरागा मुहुर्मुहुर्दुःखसुखप्रभूताः
ते सत्य-असत्याचा निर्णय सांगू लागले, विविध कलांनी आपली कला दाखवू लागले; त्यांची गाणी गात, मनातील वासना शांत झाल्या, आणि वारंवार दुःख-सुखाच्या भरात हरवले.
नृत्यंति वै स्वर्गगताश्च ते तु धर्मार्जितं स्वर्गमितो व्रजंति। इति विगतविषादे निर्मले जीवलोके तिमिरनिकरमुक्ता निर्वृतिं प्राप्तुकामाः
धर्माने स्वर्ग मिळवलेले तेथे नृत्य करू लागले, आणि तिथून पुन्हा स्वर्गात गेले; त्यामुळे शोकमुक्त, निर्मळ जीवसृष्टीत, अंधारातून मुक्त होऊन, ते सर्वजण आनंद मिळवण्याची इच्छा धरू लागले.
तत्रोचुः केचिदुर्व्यां जयजय भगवन्संप्रहृष्टाश्च केचित्। त्वेवं प्रोक्तप्रणादैरविरल मनसश्चानुवादैस्तथान्यैः। ध्यायंतेन्ये निगूढं जननभय जरामृत्युविच्छेदहेतो-। रित्येवं कृत्स्नमासीज्जगदिदमखिलं सर्वतः संपृहृष्टम्
तेथे काहींनी आकाशात 'जय जय भगवन्' असे उद्गार काढले, काही आनंदित झाले; सतत अशा घोषांनी आणि मनाच्या प्रतिध्वनींनी, इतरांनी जन्म, भीती, वार्धक्य आणि मृत्यू यांचा गूढ विचार केला—अशा प्रकारे सर्व विश्व आनंदाने भरून गेले.
परमासाद्य यं विष्णुं ब्रह्माह जगतः कृते। जातोयं भवतामर्थे वामनो यदपीश्वरः
परम विष्णूला भेटून ब्रह्मदेवाने जगाच्या कल्याणासाठी सांगितले—'हा वामन, जरी परमेश्वर असला, तरी तुझ्या हितासाठी जन्माला आला आहे.'
एष ब्रह्मा च विष्णुश्च एष एव महेश्वरः। एष वेदाश्च यज्ञाश्च स्वर्गश्चैष न संशयः
तोच ब्रह्मा, तोच विष्णू, तोच महेश्वर आहे; तोच वेद, यज्ञ आणि स्वर्ग आहे—याबद्दल काहीच शंका नाही.
विष्णुव्याप्तमिदं सर्वं जगत्स्थावरजंगमम्। एकः स तु पृथ्क्त्वेन स्वयंभूरिति विश्रुतः
हे संपूर्ण जग, स्थावर आणि जंगम, विष्णूने व्यापले आहे; तो एक असूनही, स्वतःच्या इच्छेने अनेक रूपांनी प्रकट होतो, म्हणून त्याला स्वयंभू म्हणतात.
यथार्थवर्णके स्थाने विचित्रः स्फाटिको मणिः। ततो गुणवशात्तस्य स्वयंभोरनुवर्त्तनम्
जसा रंगीत स्फटिकमणी आपल्या भोवतालच्या रंगांचे प्रतिबिंब दाखवतो, तसाच स्वयंभू आपल्या गुणांनुसार प्रकटतो.
यथा हि गार्हपत्योग्निरन्यसंज्ञां पुनर्व्रजेत्। लभेत संज्ञां भगवान्ब्राह्मादिषु तथा ह्यसौ
जसं गृहस्थाग्नि कधी दुसरं नाव घेतो आणि पुन्हा आपलं मूळ नाव मिळवतो, तसं भगवंत ब्राह्मणांमध्ये आणि इतरांमध्ये आपलं नाव पुन्हा प्राप्त करतो.
सर्वथा वामनो देवो देवकार्यं करिष्यति। एवं चिंतयतां तेषां भावितानां दिवौकसाम्
सर्व प्रकारे वामन देव देवांचं कार्य पूर्ण करील, असं त्या भक्त स्वर्गवासीयांनी मनाशी ठरवलं.
जगाम शक्रसहितो बाष्कलेश्च निवेशनम्। दूरादेव च तां दृष्ट्वा पुरीं तस्य समावृताम्
शक्रासह तो बाष्कलाच्या निवासस्थानी गेला; आणि दूरवरूनच त्या नगराकडे पाहिलं, जे सर्व बाजूंनी वेढलेलं होतं.
पांडुरैः खगमागम्यैः सर्वरत्नोपशोभितैः। शोभितां भवनैर्मुख्यैस्सुविभक्तमहापथैः
पांढऱ्या, उडता येणाऱ्या पक्ष्यांनी, सर्व प्रकारच्या रत्नांनी, भव्य महालांनी आणि नीट विभागलेल्या मोठ्या रस्त्यांनी ते नगर शोभून दिसत होतं.
नित्यप्रभिन्नैर्मातंगैरंजनाचलसन्निभैः। देवनागकुलोत्पन्नैः शतसंख्यैर्विराजिताम्
नेहमी मदोन्मत्त असलेल्या, अंजन पर्वतासारख्या काळ्या, देवांच्या वंशातील, शेकडो हत्तींच्या झुंडीमुळे ते नगर उजळून निघालं होतं.
निर्मांसगात्रैस्तुरगैरल्पकर्णैर्मनोजवैः। दीर्घग्रीवाक्षिकूटैश्च मनोज्ञैरुपशोभिताम्
कृश शरीराचे, लहान कानाचे, मनासारखी वेगवान, लांब मान आणि मोठं कपाळ असलेले, देखणे घोडे त्या नगराला शोभा देत होते.
पद्मगर्भसुवर्णाभाः पूर्णचंद्रनिभाननाः। संल्लापोल्लापकुशलास्तत्र वेश्याः सहस्रशः
कमळाच्या कुडीसारख्या सोन्यासारख्या, पूर्ण चंद्रासारख्या चेहऱ्यांच्या, हसत-खेळत गप्पा मारण्यात पटाईत अशा हजारो वेश्याही तिथे होत्या.
न तत्पुण्यं न सा विद्या न तच्छिल्पं न सा कला। बाष्कलेर्न पुरेऽस्याथ निवासं प्रतिगच्छति
बाष्कलाच्या या नगरीत अशी एकही पुण्य, विद्या, कला किंवा कौशल्य नाही, जेथे त्याला निवास मिळत नाही.
उद्यानशतसंबाधं समाजोत्सवमालिनि। अन्विते दनुमुख्यैश्च सर्वैरंतकवर्जितैः
शेकडो बागांनी भरलेलं, उत्सव आणि मेळ्यांनी सजलेलं, सर्व प्रमुख दानवांनी वसलेलं, फक्त त्यांच्या वंशाचा अंत करणारा वगळता, असं ते नगर होतं.
वीणावेणुमृदंगानां शब्दैः सर्वत्र नादिते। सदा प्रहृष्टा दनुजा बहुरत्नोपशोभिताः
सर्वत्र वीणा, बासरी आणि मृदंग यांच्या आवाजाने गूंजणारे, नेहमी आनंदी आणि अनेक रत्नांनी सजलेले दानव तिथे दिसतात.
क्रीडमानाः प्रदृश्यंते मेराविव यथामराः। ब्रह्मघोषो महांस्तत्र दनुवृद्धैरुदीरितः
ते दानव मेरू पर्वतावरच्या अमरांसारखे खेळताना दिसतात; तिथे मोठ्या दानव वडिलधाऱ्यांनी वेदपठणाचा गजर केला जातो.
साज्यधूमेन चाग्नीनां वायुना नष्टकिल्बिषे। सुगंधधूपविक्षेप सुरभीकृतमारुते
अग्न्यांच्या साजूक तुपाच्या धुराने, वाऱ्याने पापे नाहीशी झालेली, आणि सुगंधी धूपाच्या उधळणीमुळे दरवळणारा वारा तिथे आहे.