अथ विहितविधानं कालमासाद्य देवस्त्रिदशगणहितार्थं सर्वभूतानुकंपी। विमल विरल केशश्चंद्रशंखोदयश्रीरदितितनयभावं देवदेवश्चकार
नियमानुसार योग्य वेळ आली तेव्हा, सर्व जीवांवर दया करणारा आणि देवांच्या कल्याणासाठी, निर्मळ आणि विरळ केस असलेला, चंद्र आणि शंखासारखा तेजस्वी देवांचा देव अदितीचा पुत्र म्हणून जन्माला आला.
अवतरति च विष्णौ सिद्धदेवासुराणामनिमिषनयनानां विप्रसेदुर्मुखानि। अतिविरतरजोभिर्वायुभिः संवहद्भिर्दिनमपि च तदासीज्जन्म विष्णोः सुगर्भे
विष्णू अवतार घेत असताना, सिद्ध, देव आणि असुर यांच्या डोळ्यांत तेज पसरले; वाऱ्यामुळे धूळ कमी झाली आणि त्या दिवशी, विष्णूच्या गर्भप्रवेशामुळे, दिवसही उजळ झाला.
अदितिरजनगर्भा सापि देवी प्रयांती नतजघनभरार्त्ता मंदसंचाररम्या। अलसवदनखेदं पांडुभावं वहंती गुरुतरमवगाढं गर्भमेवोद्वहंती1.30.
अदिती राणी, गर्भात देवशिशु घेऊन, ओझ्याने वाकली होती, तिची चाल मंद आणि सुंदर, चेहरा थकलेला आणि फिकट, आणि ती गडद, खोल गर्भ वहात होती.
ततः प्रविष्टे खलु गर्भवासं नारायणे भूतभविष्ययोगात्। विनापदं प्राप्तमनोरथानि भूतानि सर्वाणि तदा बभूवुः
जेव्हा नारायण खरोखरच गर्भात गेला, तेव्हा भूतकाळ आणि भविष्य यांचा संगम होऊन, त्या वेळी सर्व जीवांची अपूर्ण इच्छा सहज पूर्ण झाली.
समीरणो वाति च मंदमंदं पतत्सु वर्षेषु नगोद्भवेषु। विविक्तमार्गेषु दिगंतरेषु जनेषु वै सत्यमुपागतेषु
पाऊस पडत असताना आणि पर्वत उगवत असताना, वारा मंदपणे वाहू लागला; एकाकी वाटांवर, दूर दिशांना, लोकांमध्ये सत्य प्रकट झाले.
विमुच्यमाने गगने रजोभिः शनैश्शनैर्नश्यति चांधकारे। उदरांतर्गते विष्णौ द्रोहबुद्धिस्तदाभवत्
आकाशात धूळ सुटल्यावर, हळूहळू अंधार नाहीसा झाला; विष्णू गर्भात असताना, तेव्हा शत्रुत्वाची भावना निर्माण झाली.
तां निशामय राजेंद्र देवमातुर्यथाक्रमम्। किमनुक्रमणेनैव लंघयामि त्रिविष्टपम्
राजेंद्र, देवमातेच्या या क्रमाचा विचार कर. मी तो सर्व तपशील सांगत बसणार नाही, मी तिन्ही लोक पार करीन.
बाष्कलिं दानवेंद्रं तं कुर्यां पातालवासिनम्। शक्रस्य तु मया दत्तं धनं लावण्यमेव च
मी त्या बाष्कली दानवराजाला पाताळात ठेवीन; इंद्राला मी धन आणि सौंदर्य दिले आहे.
दानवानां विनाशाय एकैव प्रभवाम्यहम्। क्षिपामि शरजालानि चक्रयानान्यनेकशः
दानवांच्या नाशासाठी मी एकटाच समर्थ आहे; मी बाणांचा वर्षाव आणि अनेक रथचक्रे फेकीन.
गदाव्रातांश्च विविधान्दानवानां विनाशने। विबुधान्देवलोकस्थानधोभूमेस्तु दानवान्
मी दानवांच्या नाशासाठी विविध गदांचा समूह उगारीन; स्वर्गातील देव आणि अधोलोकातील दानव यांच्यावर मी प्रहार करीन.
करोमि कालयोगेन तत्तु कार्यं व्रतेन मे। निस्सृता सहसा वाणी वक्त्रमेवाभिसंस्थिता
मी माझ्या व्रतानुसार योग्य वेळी ते कृत्य करतो; पण अचानकच माझ्या तोंडातून शब्द बाहेर पडले.
येनेदं चिन्त्यते पूर्वं यन्न दृष्टं न च श्रुतम्। बंधं वै दनुमुख्यस्य कृतं कोपेन पश्य मे
पूर्वी ज्याचा विचार झाला, जे न पाहिलं, न ऐकलं—पाहा, रागाच्या भरात मी त्या दैत्यप्रमुखाला बांधून टाकलं.
कश्यपाय पुरा दत्तं धनं लावण्यमेव च। किमयं विगतोत्साहो वायवोथ समाकुलाः
कश्यपाला पूर्वी दिलेलं धन आणि सौंदर्य—हा वारा आता थकला आहे का, की वारेच अस्वस्थ झाले आहेत?
भ्रमतीव हि मे दृष्टिर्मैतद्रूपं प्रचिंतितम्। आविष्टा किमहं वच्मि केनाप्यसदृशं वचः
माझी दृष्टी भटकते आहे, जणू कल्पना सत्यात उतरली; मी काहीतरी अयोग्य बोललो, त्यामुळे मी काय सांगू?
विकल्पवशमापन्नाऽभीक्ष्णं हृदिममर्श सा। दधार दिव्यं वर्षाणां सहस्रं दिव्यमीश्वरम्
सतत शंका आणि अस्वस्थतेने भरलेली ती आपल्या हृदयात दिव्य परमेश्वराला हजार दिव्य वर्षे धरून राहिली.
ततः समभवत्तस्यां वामनो भूतवामनः। जातेन येन चक्षूंषि दानवानां हृतानि वै
मग तिच्या पोटी वामन, तो अद्भुत वामन जन्माला आला; त्याच्या जन्माने दानवांची दृष्टी हरपली.
जातमात्रे ततस्तस्मिन्देवदेवे जनार्दने। नद्यः स्वच्छांबुवाहिन्यो ववौ गंधवहोऽनिलः
देवतांचा देव जनार्दन जन्मताच, नद्या स्वच्छ पाण्याने वाहू लागल्या आणि सुगंधी वारा वाहू लागला.
कश्यपोपि सुखं लेभे तेन पुत्रेण भास्वता। सर्वेषां मानसोत्साहस्त्रैलोक्यांतरवासिनाम्
कश्यपालाही त्या तेजस्वी पुत्रामुळे आनंद मिळाला; त्रैलोक्यातील सर्व जीवांच्या मनात उत्साह संचारला.
संजातमात्रे तु ततो जनाधिपजनार्दने। स्वर्गलोके दुंदुभयो विनेदुस्तैश्च ताडिताः
जनार्दन, प्रजाधिपती जन्मताच, स्वर्गात दुंदुभी वाजू लागल्या आणि सर्वांनी त्या वाजवल्या.
अतिप्रहर्षात्तु जगत्त्रयस्य मोहश्च दुःखानि च नाशमीयुः। जगो च गन्धर्वगणोतिमात्रं भावस्वरैर्भर्तृविमिश्रिताश्च
अत्यानंदामुळे त्रैलोक्यातील मोह आणि दुःख नाहीसे झाले; गंधर्वांनी अत्यंत भक्तीने गाणी गायली आणि तेजस्वी आत्म्यांसोबत मिसळले.
सुराङ्गनाश्चापि च भावयुक्ता नृत्यंति तत्राप्सरसां समूहाः। तथैव विद्याधरसिद्धसंघा विमानयानैर्मुदिता भ्रमंति
देवांगना आणि अप्सरांच्या समूहांनी भावनेने भरून तिथे नृत्य केले; तसेच विद्याधर आणि सिद्धांच्या संघांनी आनंदाने आपल्या विमानांतून संचार केला.
वदंति सत्यानृतकार्यनिर्णयं तथाभिरंगं प्रतिदर्शयंति। गायंति गेयं विनिवृत्तरागा मुहुर्मुहुर्दुःखसुखप्रभूताः
ते सत्य-असत्याचा निर्णय सांगू लागले, विविध कलांनी आपली कला दाखवू लागले; त्यांची गाणी गात, मनातील वासना शांत झाल्या, आणि वारंवार दुःख-सुखाच्या भरात हरवले.
नृत्यंति वै स्वर्गगताश्च ते तु धर्मार्जितं स्वर्गमितो व्रजंति। इति विगतविषादे निर्मले जीवलोके तिमिरनिकरमुक्ता निर्वृतिं प्राप्तुकामाः
धर्माने स्वर्ग मिळवलेले तेथे नृत्य करू लागले, आणि तिथून पुन्हा स्वर्गात गेले; त्यामुळे शोकमुक्त, निर्मळ जीवसृष्टीत, अंधारातून मुक्त होऊन, ते सर्वजण आनंद मिळवण्याची इच्छा धरू लागले.
तत्रोचुः केचिदुर्व्यां जयजय भगवन्संप्रहृष्टाश्च केचित्। त्वेवं प्रोक्तप्रणादैरविरल मनसश्चानुवादैस्तथान्यैः। ध्यायंतेन्ये निगूढं जननभय जरामृत्युविच्छेदहेतो-। रित्येवं कृत्स्नमासीज्जगदिदमखिलं सर्वतः संपृहृष्टम्
तेथे काहींनी आकाशात 'जय जय भगवन्' असे उद्गार काढले, काही आनंदित झाले; सतत अशा घोषांनी आणि मनाच्या प्रतिध्वनींनी, इतरांनी जन्म, भीती, वार्धक्य आणि मृत्यू यांचा गूढ विचार केला—अशा प्रकारे सर्व विश्व आनंदाने भरून गेले.
परमासाद्य यं विष्णुं ब्रह्माह जगतः कृते। जातोयं भवतामर्थे वामनो यदपीश्वरः
परम विष्णूला भेटून ब्रह्मदेवाने जगाच्या कल्याणासाठी सांगितले—'हा वामन, जरी परमेश्वर असला, तरी तुझ्या हितासाठी जन्माला आला आहे.'
एष ब्रह्मा च विष्णुश्च एष एव महेश्वरः। एष वेदाश्च यज्ञाश्च स्वर्गश्चैष न संशयः
तोच ब्रह्मा, तोच विष्णू, तोच महेश्वर आहे; तोच वेद, यज्ञ आणि स्वर्ग आहे—याबद्दल काहीच शंका नाही.
विष्णुव्याप्तमिदं सर्वं जगत्स्थावरजंगमम्। एकः स तु पृथ्क्त्वेन स्वयंभूरिति विश्रुतः
हे संपूर्ण जग, स्थावर आणि जंगम, विष्णूने व्यापले आहे; तो एक असूनही, स्वतःच्या इच्छेने अनेक रूपांनी प्रकट होतो, म्हणून त्याला स्वयंभू म्हणतात.
यथार्थवर्णके स्थाने विचित्रः स्फाटिको मणिः। ततो गुणवशात्तस्य स्वयंभोरनुवर्त्तनम्
जसा रंगीत स्फटिकमणी आपल्या भोवतालच्या रंगांचे प्रतिबिंब दाखवतो, तसाच स्वयंभू आपल्या गुणांनुसार प्रकटतो.
यथा हि गार्हपत्योग्निरन्यसंज्ञां पुनर्व्रजेत्। लभेत संज्ञां भगवान्ब्राह्मादिषु तथा ह्यसौ
जसं गृहस्थाग्नि कधी दुसरं नाव घेतो आणि पुन्हा आपलं मूळ नाव मिळवतो, तसं भगवंत ब्राह्मणांमध्ये आणि इतरांमध्ये आपलं नाव पुन्हा प्राप्त करतो.
सर्वथा वामनो देवो देवकार्यं करिष्यति। एवं चिंतयतां तेषां भावितानां दिवौकसाम्
सर्व प्रकारे वामन देव देवांचं कार्य पूर्ण करील, असं त्या भक्त स्वर्गवासीयांनी मनाशी ठरवलं.