अब्रवीज्जगतः कार्यं प्राप्तामापदमुत्तमाम्। किं न जानासि वै देव यतो नो भयमागतम्
त्याने जगाच्या संकटाची, आलेल्या मोठ्या आपत्तीची गोष्ट सांगितली: 'हे देव, तुला आमच्या भीतीचे कारण माहीत नाही का?'
दैत्यैर्यदाहृतं सर्वं वरदानाच्च ते प्रभो। कथितं वै मया सर्वं बाष्कलेश्च दुरात्मनः
हे प्रभो, तुझ्या वरामुळे दैत्यांनी सर्व काही घेतले आहे; मी तुला सर्व सांगितले, त्या दुष्ट बाष्कलीबद्दलही.
क्रियतां चाविलंबेन पिता त्वं नः पितामहः। तत्त्वं चिंतय देवेश शांत्यर्थं जगतस्त्विह
लवकरात लवकर काहीतरी कर, हे वडिल, आमचे पितामह; हे देवेश, जगाच्या शांततेसाठी काय करावे ते येथे विचार.
तेषां च पश्यतां किंचिच्छ्रौतस्मार्तादिकाः क्रियाः। न प्रावर्तन्त हानिस्तु तैरस्माकं दिनेदिने
त्यांच्या समोर असताना, श्रौत, स्मार्त आणि इतर विधी होत नव्हते; त्यामुळे आमची हानी दिवसेंदिवस वाढत गेली.
यथा हि प्राकृतः कश्चित्स्वार्थमुद्दिश्य भाषते। विज्ञाप्यसे तथास्माभिर्निरस्तोपकृतैः सदा
जसा एखादा साधा माणूस आपला स्वार्थ पाहून बोलतो, तसंच आम्हीही नेहमी कुठलाही हेतू न ठेवता तुला सांगितलं आहे.
यद्येनोपकृतं यस्य सहस्रगुणितं पुनः। यो न तस्योपकाराय तत्करोति वृथा मतिः
ज्याला कुणी उपकार केला, त्याने तो उपकार हजारपट फेडला नाही, तर त्याची समजूत वाया जाते.
तस्योपकारदग्धस्य निस्त्रपस्यासतः पुनः। नरकेष्वपि संवासस्तस्य दुष्कृतकारिणः
ज्याच्यावर उपकार झाले, तरी जो निर्लज्ज आणि खोटा राहून पुन्हा वाईट वागतो, त्याला नरकात राहावं लागतं.
नैतावतैव साधुत्वं कृते यातु प्रतिक्रिया। स्वार्थैकनिष्ठबुद्धीनामेतन्नापि प्रवर्तते
फक्त परतफेड केल्यानेच चांगुलपणा मिळत नाही; ज्यांची बुद्धी फक्त आपल्या फायद्यात गुंतलेली असते, ते असं वागत नाहीत.
यद्यस्य नाभवत्स्थानं जगतो ह्यत्र दुःखदं। शतधा हृदयं दीर्णं तन्न तृप्तिमुपागतम्
ज्याला या दुःख देणाऱ्या जगात कुठेच ठिकाण मिळालं नाही, त्याचं हृदय शंभरदा फाटलं तरी त्याला समाधान मिळत नाही.
तत्र वा यत्र गंतास्मि निमग्नानुद्धरस्व नः। उपायकथनेनास्य येन तेजः प्रवर्तते
मी जिथे कुठे जाणार असेन, तिथून आम्हाला या अडचणीतून बाहेर काढ. त्याचं तेज कसं जागृत होईल, हे सांग.
यथाख्यातं मया दृष्टं जगत्तत्स्थमवेक्ष्य ताम्। निःस्वाध्यायवषट्कारं निवृत्तोत्सवमंगलम्
मी जसं पाहिलं आणि सांगितलं, तसं हे जग बघितलं—इथे वाचन नाही, यज्ञमंत्र नाहीत, सण-समारंभ थांबले आहेत.
त्यक्ताध्ययनसंयोगं मुक्तवार्ता परिग्रहम्। दंडनीत्या परित्यक्तं श्वासमात्रावशेषितम्
शिकण्याचा संबंध सोडून, व्यवहार टाकून दिला आहे, कायद्याचं पालन नाही, फक्त श्वास उरला आहे.
जगदार्तिमपि प्राप्तं पुनः कष्टतरां दशां। एतावता हि कालेन वयं ग्लानिमुपागताः
जगाला दुःख आलं आणि पुन्हा आणखी वाईट अवस्था आली; या काळात आम्ही अगदी थकून गेलो आहोत.
ब्रह्मोवाच। जानामि बाष्कलिं तं तु वरदानाच्च गर्वितम्। अजेयं भवतां मन्ये विष्णुसाध्यो भविष्यति
ब्रह्मा म्हणाले: मला तो बाष्कळी माहित आहे, त्याला वर मिळाल्यामुळे गर्व आला आहे; तो तुमच्यासाठी अजिंक्य आहे, फक्त विष्णूच त्याला जिंकू शकतो असं मला वाटतं.
निरुध्य संस्थितो ब्रह्मा भावं तत्वमयं तदा। समाधिस्थस्य तस्यैव ध्यानमात्राच्चतुर्भुजः
तेव्हा ब्रह्मा स्वतःला आवरून ध्यानात गेले आणि त्यांच्या ध्यानातूनच चार हात असलेला तो प्रकट झाला.
स्तोकेनैव हि कालेन चिंत्यमानः स्वयंभुवा। आजगाम मुहूर्तेन सर्वेषामेव पश्यताम्
स्वयंभू ब्रह्मा त्याचा विचार करत असताना, थोड्याच वेळात, सर्वांच्या समोर तो क्षणात आला.
विष्णुरुवाच। भो भो ब्रह्मन्निवर्त्तस्व ध्यानादस्मान्निवारितः। यदर्थमिष्यते ध्यानं सोहं त्वां समुपागतः
विष्णू म्हणाले: अरे ब्रह्मा, आता ध्यान सोड, कारण तुझ्या ध्यानामुळे मी इथे आलो आहे; तू ज्या हेतूने ध्यान केलंस, त्यासाठी मी तुझ्याकडे आलो आहे.
ब्रह्मोवाच। महाप्रसाद एषोऽत्र स्वामिनो हि प्रदर्शनम्। कस्यान्यस्य भवेच्चैषा चिन्ता या जगतः प्रभो
ब्रह्मा म्हणाले: हे मोठं भाग्य आहे की, प्रभू स्वतः इथे प्रकट झाले; जगाची अशी चिंता दुसऱ्या कुणाला होईल का, प्रभो?
ममैव तावदुत्पत्तिर्जगदर्थे विनिर्मिता। जगदेतत्त्वदर्थीयं तत्त्वतो नास्ति विस्मयः
माझं निर्माणही या जगाच्या भल्यासाठीच झालं; हे जग खरं तर तुझंच आहे, त्यामुळे काहीच आश्चर्य नाही.
भवता पालनं कार्यं संहरेद्रुद्र एव तु। एवंभूते जगत्यस्मिन्शक्रस्यास्य महात्मनः
हे जग तुझ्या हातून सांभाळलं पाहिजे; संहार फक्त रुद्र करतो. अशा या जगात या महात्मा इंद्राचं—
हृतं राज्यं बाष्कलिना त्रैलोक्यं सचराचरम्। भृत्यस्य क्रियतां साह्यं मंत्रदानेन केशव
बाष्कळीने तीनही लोकांचं, सगळ्या चल-अचलांचं राज्य हिरावून घेतलं आहे; केशवा, आपल्या सेवकाला मंत्र देऊन मदत कर.
वासुदेव उवाच। भवतो वरदानेन अवध्यः स तु सांप्रतम्। बुद्धिसाध्यः स वै कार्यो बंधनादिह दानवः
वासुदेव म्हणाले: तुझ्या वरामुळे तो आता मारता येत नाही; पण त्याला बुद्धीने जिंकावं लागेल—हा दैत्य इथे बांधला गेला पाहिजे.
वामनोहं भविष्यामि दानवानां विनाशकः। मया सह व्रजत्वेष बाष्कलेस्तु निवेशनम्
मी वामन होईल, दानवांचा नाश करणारा. हा माझ्यासोबत बाष्कलाच्या निवासस्थानी जाऊ दे.
तत्र गत्वा वरं त्वेष मदर्थे याचतामिमम्। वामनस्यास्य विप्रस्य भूमे राजन्पदत्रयम्
तेथे गेल्यावर, हा माझ्या वतीने या वामन ब्राह्मणाकडून तीन पावलांची जमीन मागो, राजन.
प्रयच्छस्व महाभाग याच्ञैषा तु मया कृता। शक्रेणोक्तो दानवेंद्रो दद्यात्स्वमपि जीवितम्
हे भाग्यवान, हे मागणे मीच केले आहे, म्हणून तू ते पूर्ण कर. इंद्र म्हणाला की, दानवांचा राजा आपले प्राणही देईल.
गृह्य प्रतिग्रहं तस्य दानवस्य पितामह। तं बध्वा च ततो यत्नात्कृत्वा पातालवासिनम्
त्या दानवाकडून भेट घेतल्यावर, पितामह, त्याला बांधून पाताळात ठेव.
सौकरं रूपमास्थाय वधार्थं च दुरात्मनः। भविष्यामि न संदेहो व्रज शक्र त्वरान्वितः
मी वराह रूप धारण करून त्या दुष्टाचा नाश करण्यासाठी येईल, यात शंका नाही. इंद्रा, तू लवकर जा.
विरराम तमुक्त्वैवमंतर्द्धानं गतश्च वै। अथ कालांतरे विष्णावदितेर्गर्भतां गते
असं म्हणून तो थांबला आणि अदृश्य झाला. काही काळानंतर विष्णू अदितीच्या गर्भात गेला.
निमित्तान्यतिघोराणि प्रादुर्भूतान्यनेकशः। समस्तजगदाधारे विष्णौ गर्भत्वमागते
संपूर्ण जगाचा आधार असलेल्या विष्णूने गर्भात प्रवेश केला तेव्हा अनेक भयंकर अपशकुन दिसू लागले.
शोभनं हि तदा जातं निमित्तं चैवमूर्जितम्। मालतीकुसुमानां तु सुगंधः सुरभिर्ववौ
त्या वेळी एक शुभ आणि बलवान शकुन घडला—माळतीच्या फुलांचा सुगंधी वारा वाहू लागला.