पदानि कृतवान्ब्रह्मन्विस्तरान्मम कीर्तय। श्रुतेन सर्वपापस्य नाशो वै भविता ध्रुवम्
हे ब्राह्मण, त्याने येथे कशी पावले ठेवली हे मला सविस्तर सांग. हे ऐकल्याने सर्व पापांचा नाश निश्चितच होईल.
पुलस्त्य उवाच। सम्यक्पृच्छसि भोस्त्वं यत्संशृणु त्वं समाहितः। यथापूर्वं पदन्यासः कृतो देवेन विष्णुना
पुलस्त्य म्हणाले: तू फार चांगला प्रश्न विचारलास. आता लक्ष देऊन ऐक, पूर्वी विष्णूंनी कसे पावले ठेवली ते मी सांगतो.
यज्ञपर्वतमासाद्य शिलापर्वतरोधसि। पुरा कृतयुगे भीष्म देवकार्यार्थसिद्धये
कृतयुगात, पूर्वी, देवकार्य साध्य करण्यासाठी, विष्णूंनी यज्ञपर्वतावर, त्या दगडी पर्वताच्या उतारावर, प्रवेश केला.
विष्णुना च कृतं पूर्वं पृथिव्यर्थे परंतप। त्रिदिवं सर्वमानीतं दानवैर्बलवत्तरैः
हे शत्रूंना जाळणारा, पूर्वी विष्णूंनी पृथ्वीच्या कल्याणासाठी असे केले, कारण बलाढ्य दानवांनी सर्व स्वर्ग ताब्यात घेतला होता.
त्रैलोक्यं वशमानीय जित्वा देवान्सवासवान्। दानवा यज्ञभोक्तारस्तत्रासन्बलवत्तराः
दानवांनी इंद्रासह सर्व देवांना जिंकून, त्रैलोक्य आपल्या अधीन केले; आणि तेथे बलाढ्य दानवच यज्ञाचे फळ भोगू लागले.
कृता बाष्कलिना सर्वे दानवेन बलीयसा। एवंभूते तदा लोके त्रैलोक्ये सचराचरे
हे सर्व बाष्कली या बलाढ्य दानवाने केले; अशा प्रकारे त्या काळी, त्रैलोक्यात, सर्व चराचर सृष्टीत—
परमार्तिं ययौ शक्रो निराशो जीविते कृतः। स बाष्कलिर्दानवेंद्रोऽवध्योयं मम संयुगे
इंद्र अत्यंत दुःखात पडला, त्याला जगण्याची आशा उरली नाही: 'हा बाष्कली, दानवांचा राजा, माझ्यासाठी युद्धात अजिंक्य आहे.'
ब्रह्मणो वरदानेन सर्वेषां तु दिवौकसाम्। तदहं ब्रह्मणो लोके वृतः सर्वैर्दिवौकसैः
ब्रह्मदेवाने सर्व देवांना दिलेल्या वरामुळे, आता मी ब्रह्मदेवाच्या लोकात सर्व देवांनी वेढला गेलो आहे.
व्रजामि शरणं देवं गतिरन्या न विद्यते। एवं विचिंत्य देवेंद्रो वृतः सर्वैर्दिवौकसैः
मी त्या देवाकडे शरण जातो; दुसरा कोणताही उपाय नाही. असे ठरवून, देवांचा राजा सर्व अमरांसह—
जगाम त्वरितो भीष्म यत्र देवः पितामहः। ब्रह्मणः स पदं प्राप्य वृतस्तैश्च दिवौकसैः
तो त्वरेने, हे भीष्मा, जिथे देव, पितामह आहेत, तिथे गेला; ब्रह्मदेवाचे स्थान गाठले, त्या अमरांसह—
अब्रवीज्जगतः कार्यं प्राप्तामापदमुत्तमाम्। किं न जानासि वै देव यतो नो भयमागतम्
त्याने जगाच्या संकटाची, आलेल्या मोठ्या आपत्तीची गोष्ट सांगितली: 'हे देव, तुला आमच्या भीतीचे कारण माहीत नाही का?'
दैत्यैर्यदाहृतं सर्वं वरदानाच्च ते प्रभो। कथितं वै मया सर्वं बाष्कलेश्च दुरात्मनः
हे प्रभो, तुझ्या वरामुळे दैत्यांनी सर्व काही घेतले आहे; मी तुला सर्व सांगितले, त्या दुष्ट बाष्कलीबद्दलही.
क्रियतां चाविलंबेन पिता त्वं नः पितामहः। तत्त्वं चिंतय देवेश शांत्यर्थं जगतस्त्विह
लवकरात लवकर काहीतरी कर, हे वडिल, आमचे पितामह; हे देवेश, जगाच्या शांततेसाठी काय करावे ते येथे विचार.
तेषां च पश्यतां किंचिच्छ्रौतस्मार्तादिकाः क्रियाः। न प्रावर्तन्त हानिस्तु तैरस्माकं दिनेदिने
त्यांच्या समोर असताना, श्रौत, स्मार्त आणि इतर विधी होत नव्हते; त्यामुळे आमची हानी दिवसेंदिवस वाढत गेली.
यथा हि प्राकृतः कश्चित्स्वार्थमुद्दिश्य भाषते। विज्ञाप्यसे तथास्माभिर्निरस्तोपकृतैः सदा
जसा एखादा साधा माणूस आपला स्वार्थ पाहून बोलतो, तसंच आम्हीही नेहमी कुठलाही हेतू न ठेवता तुला सांगितलं आहे.
यद्येनोपकृतं यस्य सहस्रगुणितं पुनः। यो न तस्योपकाराय तत्करोति वृथा मतिः
ज्याला कुणी उपकार केला, त्याने तो उपकार हजारपट फेडला नाही, तर त्याची समजूत वाया जाते.
तस्योपकारदग्धस्य निस्त्रपस्यासतः पुनः। नरकेष्वपि संवासस्तस्य दुष्कृतकारिणः
ज्याच्यावर उपकार झाले, तरी जो निर्लज्ज आणि खोटा राहून पुन्हा वाईट वागतो, त्याला नरकात राहावं लागतं.
नैतावतैव साधुत्वं कृते यातु प्रतिक्रिया। स्वार्थैकनिष्ठबुद्धीनामेतन्नापि प्रवर्तते
फक्त परतफेड केल्यानेच चांगुलपणा मिळत नाही; ज्यांची बुद्धी फक्त आपल्या फायद्यात गुंतलेली असते, ते असं वागत नाहीत.
यद्यस्य नाभवत्स्थानं जगतो ह्यत्र दुःखदं। शतधा हृदयं दीर्णं तन्न तृप्तिमुपागतम्
ज्याला या दुःख देणाऱ्या जगात कुठेच ठिकाण मिळालं नाही, त्याचं हृदय शंभरदा फाटलं तरी त्याला समाधान मिळत नाही.
तत्र वा यत्र गंतास्मि निमग्नानुद्धरस्व नः। उपायकथनेनास्य येन तेजः प्रवर्तते
मी जिथे कुठे जाणार असेन, तिथून आम्हाला या अडचणीतून बाहेर काढ. त्याचं तेज कसं जागृत होईल, हे सांग.
यथाख्यातं मया दृष्टं जगत्तत्स्थमवेक्ष्य ताम्। निःस्वाध्यायवषट्कारं निवृत्तोत्सवमंगलम्
मी जसं पाहिलं आणि सांगितलं, तसं हे जग बघितलं—इथे वाचन नाही, यज्ञमंत्र नाहीत, सण-समारंभ थांबले आहेत.
त्यक्ताध्ययनसंयोगं मुक्तवार्ता परिग्रहम्। दंडनीत्या परित्यक्तं श्वासमात्रावशेषितम्
शिकण्याचा संबंध सोडून, व्यवहार टाकून दिला आहे, कायद्याचं पालन नाही, फक्त श्वास उरला आहे.
जगदार्तिमपि प्राप्तं पुनः कष्टतरां दशां। एतावता हि कालेन वयं ग्लानिमुपागताः
जगाला दुःख आलं आणि पुन्हा आणखी वाईट अवस्था आली; या काळात आम्ही अगदी थकून गेलो आहोत.
ब्रह्मोवाच। जानामि बाष्कलिं तं तु वरदानाच्च गर्वितम्। अजेयं भवतां मन्ये विष्णुसाध्यो भविष्यति
ब्रह्मा म्हणाले: मला तो बाष्कळी माहित आहे, त्याला वर मिळाल्यामुळे गर्व आला आहे; तो तुमच्यासाठी अजिंक्य आहे, फक्त विष्णूच त्याला जिंकू शकतो असं मला वाटतं.
निरुध्य संस्थितो ब्रह्मा भावं तत्वमयं तदा। समाधिस्थस्य तस्यैव ध्यानमात्राच्चतुर्भुजः
तेव्हा ब्रह्मा स्वतःला आवरून ध्यानात गेले आणि त्यांच्या ध्यानातूनच चार हात असलेला तो प्रकट झाला.
स्तोकेनैव हि कालेन चिंत्यमानः स्वयंभुवा। आजगाम मुहूर्तेन सर्वेषामेव पश्यताम्
स्वयंभू ब्रह्मा त्याचा विचार करत असताना, थोड्याच वेळात, सर्वांच्या समोर तो क्षणात आला.
विष्णुरुवाच। भो भो ब्रह्मन्निवर्त्तस्व ध्यानादस्मान्निवारितः। यदर्थमिष्यते ध्यानं सोहं त्वां समुपागतः
विष्णू म्हणाले: अरे ब्रह्मा, आता ध्यान सोड, कारण तुझ्या ध्यानामुळे मी इथे आलो आहे; तू ज्या हेतूने ध्यान केलंस, त्यासाठी मी तुझ्याकडे आलो आहे.
ब्रह्मोवाच। महाप्रसाद एषोऽत्र स्वामिनो हि प्रदर्शनम्। कस्यान्यस्य भवेच्चैषा चिन्ता या जगतः प्रभो
ब्रह्मा म्हणाले: हे मोठं भाग्य आहे की, प्रभू स्वतः इथे प्रकट झाले; जगाची अशी चिंता दुसऱ्या कुणाला होईल का, प्रभो?
ममैव तावदुत्पत्तिर्जगदर्थे विनिर्मिता। जगदेतत्त्वदर्थीयं तत्त्वतो नास्ति विस्मयः
माझं निर्माणही या जगाच्या भल्यासाठीच झालं; हे जग खरं तर तुझंच आहे, त्यामुळे काहीच आश्चर्य नाही.
भवता पालनं कार्यं संहरेद्रुद्र एव तु। एवंभूते जगत्यस्मिन्शक्रस्यास्य महात्मनः
हे जग तुझ्या हातून सांभाळलं पाहिजे; संहार फक्त रुद्र करतो. अशा या जगात या महात्मा इंद्राचं—