सापि तत्फलमाप्नोति देव्यनुग्रहलालिता। शृणुयादपि यश्चैव प्रदद्यादथवा मतिम्
तिलाही देवीच्या कृपेने ते फळ मिळते; आणि जो ऐकतो किंवा मन लावतो—
सोपि विद्याधरो भूत्वा स्वर्गलोके चिरं वसेत्। इदमिह मदनेन पूर्वसृष्टं शतधनुषा च कृतं नरेण तद्वत्
तोही विद्याधर होऊन स्वर्गात दीर्घकाळ राहतो; हे व्रत पूर्वी मदनाने, शतधनुने आणि इतर पुरुषांनी केले होते.
कृतमथ पवनेन नंदिना च किमु जननाथमहाद्भुतं न वा स्यात्
पवन आणि नंदिन यांनीही हे व्रत केले, तर मग हे मोठे आश्चर्य नाही, राजाधिराज.
भीष्म उवाच। यज्ञपवर्तमासाद्य विष्णुना प्रभविष्णुना। पदानि चेह दत्तानि किमर्थं पदपद्धतिः
भीष्म म्हणाले: यज्ञभूमीवर पोहोचून, पराक्रमी विष्णूने इथे पावले ठेवली; ही पावलांची मांडणी कशासाठी केली?
कृता वै देवदेवेन तन्मे वद महामते। कतमो दानवस्तेन विष्णुना दमितोत्र वै
हे देवांचे देवानेच केले, हे मला सांग, महाबुद्धिमान; इथे विष्णूने कोणत्या दानवाचा पराभव केला?
कृत्वा वै पदविन्यासं तन्मे शंस महामुने। स्वर्लोके वसतिर्विष्णोर्वैकुंठेऽस्य महात्मनः
पावलांची मांडणी करून, हे महर्षे, मला सांग, विष्णूचे स्वर्गातील, वैकुंठातील निवास कसा आहे.
स कथं मानुषे लोके पदन्यासं चकार ह। देवलोकेषु वै देव देवाः सेंद्रपुरोगमाः
तो मनुष्यलोकात कसा पाऊल ठेवला? देवांच्या लोकांत, इंद्रासह सर्व देवता—
तपसा महता ब्रह्मन्भक्ता ये सततं प्रभुम्। श्रीवराहस्य वसतिर्महर्ल्लोके प्रकीर्तिता
हे ब्राह्मण, जे नेहमी प्रभूची भक्ती करतात आणि मोठ्या तपाने युक्त आहेत, त्यांच्यासाठी श्रीवराहाचे निवासस्थान महर्लोकात आहे असे सांगितले जाते.
नृसिंहस्य तथा प्रोक्ता जनलोके महात्मनः। त्रिविक्रमस्य वसतिस्तपोलोके प्रकीर्तिता
महात्मा नरसिंहाचे निवासस्थान जनलोकात आहे असे म्हटले जाते, आणि त्रिविक्रमाचे निवासस्थान तपोलोकात प्रसिद्ध आहे.
लोकानेतान्परित्यज्य कथं भूमौ पदद्वयम्। क्षेत्रे पैतामहे चास्मिन्पुष्करे यज्ञपर्वते
ही सर्व लोकं सोडून, त्याने पृथ्वीवर दोन पावले कशी ठेवली? या पितृपरंपरेच्या क्षेत्रात, पुष्कर येथे, यज्ञपर्वतावर—
पदानि कृतवान्ब्रह्मन्विस्तरान्मम कीर्तय। श्रुतेन सर्वपापस्य नाशो वै भविता ध्रुवम्
हे ब्राह्मण, त्याने येथे कशी पावले ठेवली हे मला सविस्तर सांग. हे ऐकल्याने सर्व पापांचा नाश निश्चितच होईल.
पुलस्त्य उवाच। सम्यक्पृच्छसि भोस्त्वं यत्संशृणु त्वं समाहितः। यथापूर्वं पदन्यासः कृतो देवेन विष्णुना
पुलस्त्य म्हणाले: तू फार चांगला प्रश्न विचारलास. आता लक्ष देऊन ऐक, पूर्वी विष्णूंनी कसे पावले ठेवली ते मी सांगतो.
यज्ञपर्वतमासाद्य शिलापर्वतरोधसि। पुरा कृतयुगे भीष्म देवकार्यार्थसिद्धये
कृतयुगात, पूर्वी, देवकार्य साध्य करण्यासाठी, विष्णूंनी यज्ञपर्वतावर, त्या दगडी पर्वताच्या उतारावर, प्रवेश केला.
विष्णुना च कृतं पूर्वं पृथिव्यर्थे परंतप। त्रिदिवं सर्वमानीतं दानवैर्बलवत्तरैः
हे शत्रूंना जाळणारा, पूर्वी विष्णूंनी पृथ्वीच्या कल्याणासाठी असे केले, कारण बलाढ्य दानवांनी सर्व स्वर्ग ताब्यात घेतला होता.
त्रैलोक्यं वशमानीय जित्वा देवान्सवासवान्। दानवा यज्ञभोक्तारस्तत्रासन्बलवत्तराः
दानवांनी इंद्रासह सर्व देवांना जिंकून, त्रैलोक्य आपल्या अधीन केले; आणि तेथे बलाढ्य दानवच यज्ञाचे फळ भोगू लागले.
कृता बाष्कलिना सर्वे दानवेन बलीयसा। एवंभूते तदा लोके त्रैलोक्ये सचराचरे
हे सर्व बाष्कली या बलाढ्य दानवाने केले; अशा प्रकारे त्या काळी, त्रैलोक्यात, सर्व चराचर सृष्टीत—
परमार्तिं ययौ शक्रो निराशो जीविते कृतः। स बाष्कलिर्दानवेंद्रोऽवध्योयं मम संयुगे
इंद्र अत्यंत दुःखात पडला, त्याला जगण्याची आशा उरली नाही: 'हा बाष्कली, दानवांचा राजा, माझ्यासाठी युद्धात अजिंक्य आहे.'
ब्रह्मणो वरदानेन सर्वेषां तु दिवौकसाम्। तदहं ब्रह्मणो लोके वृतः सर्वैर्दिवौकसैः
ब्रह्मदेवाने सर्व देवांना दिलेल्या वरामुळे, आता मी ब्रह्मदेवाच्या लोकात सर्व देवांनी वेढला गेलो आहे.
व्रजामि शरणं देवं गतिरन्या न विद्यते। एवं विचिंत्य देवेंद्रो वृतः सर्वैर्दिवौकसैः
मी त्या देवाकडे शरण जातो; दुसरा कोणताही उपाय नाही. असे ठरवून, देवांचा राजा सर्व अमरांसह—
जगाम त्वरितो भीष्म यत्र देवः पितामहः। ब्रह्मणः स पदं प्राप्य वृतस्तैश्च दिवौकसैः
तो त्वरेने, हे भीष्मा, जिथे देव, पितामह आहेत, तिथे गेला; ब्रह्मदेवाचे स्थान गाठले, त्या अमरांसह—
अब्रवीज्जगतः कार्यं प्राप्तामापदमुत्तमाम्। किं न जानासि वै देव यतो नो भयमागतम्
त्याने जगाच्या संकटाची, आलेल्या मोठ्या आपत्तीची गोष्ट सांगितली: 'हे देव, तुला आमच्या भीतीचे कारण माहीत नाही का?'
दैत्यैर्यदाहृतं सर्वं वरदानाच्च ते प्रभो। कथितं वै मया सर्वं बाष्कलेश्च दुरात्मनः
हे प्रभो, तुझ्या वरामुळे दैत्यांनी सर्व काही घेतले आहे; मी तुला सर्व सांगितले, त्या दुष्ट बाष्कलीबद्दलही.
क्रियतां चाविलंबेन पिता त्वं नः पितामहः। तत्त्वं चिंतय देवेश शांत्यर्थं जगतस्त्विह
लवकरात लवकर काहीतरी कर, हे वडिल, आमचे पितामह; हे देवेश, जगाच्या शांततेसाठी काय करावे ते येथे विचार.
तेषां च पश्यतां किंचिच्छ्रौतस्मार्तादिकाः क्रियाः। न प्रावर्तन्त हानिस्तु तैरस्माकं दिनेदिने
त्यांच्या समोर असताना, श्रौत, स्मार्त आणि इतर विधी होत नव्हते; त्यामुळे आमची हानी दिवसेंदिवस वाढत गेली.
यथा हि प्राकृतः कश्चित्स्वार्थमुद्दिश्य भाषते। विज्ञाप्यसे तथास्माभिर्निरस्तोपकृतैः सदा
जसा एखादा साधा माणूस आपला स्वार्थ पाहून बोलतो, तसंच आम्हीही नेहमी कुठलाही हेतू न ठेवता तुला सांगितलं आहे.
यद्येनोपकृतं यस्य सहस्रगुणितं पुनः। यो न तस्योपकाराय तत्करोति वृथा मतिः
ज्याला कुणी उपकार केला, त्याने तो उपकार हजारपट फेडला नाही, तर त्याची समजूत वाया जाते.
तस्योपकारदग्धस्य निस्त्रपस्यासतः पुनः। नरकेष्वपि संवासस्तस्य दुष्कृतकारिणः
ज्याच्यावर उपकार झाले, तरी जो निर्लज्ज आणि खोटा राहून पुन्हा वाईट वागतो, त्याला नरकात राहावं लागतं.
नैतावतैव साधुत्वं कृते यातु प्रतिक्रिया। स्वार्थैकनिष्ठबुद्धीनामेतन्नापि प्रवर्तते
फक्त परतफेड केल्यानेच चांगुलपणा मिळत नाही; ज्यांची बुद्धी फक्त आपल्या फायद्यात गुंतलेली असते, ते असं वागत नाहीत.
यद्यस्य नाभवत्स्थानं जगतो ह्यत्र दुःखदं। शतधा हृदयं दीर्णं तन्न तृप्तिमुपागतम्
ज्याला या दुःख देणाऱ्या जगात कुठेच ठिकाण मिळालं नाही, त्याचं हृदय शंभरदा फाटलं तरी त्याला समाधान मिळत नाही.
तत्र वा यत्र गंतास्मि निमग्नानुद्धरस्व नः। उपायकथनेनास्य येन तेजः प्रवर्तते
मी जिथे कुठे जाणार असेन, तिथून आम्हाला या अडचणीतून बाहेर काढ. त्याचं तेज कसं जागृत होईल, हे सांग.