नामभ्रांतैर्भवद्भिश्च समानीतः कथं मुनिः । भीमकस्यात्मजो ग्रामे कौंडिन्ये मुद्गलाभिधः
तुम्ही नावात गोंधळ करून, भीमाचा मुलगा, कौंडिन्य गावातील, मुद्गल नावाचा ऋषी, जो क्षत्रिय आहे, त्याला इथे कसा आणलात?
क्षीणायुः क्षत्रियः सोऽस्ति आनेयो मुच्यतामसौ । श्रुत्वैतत्ते गतास्तस्मादायाताः पुनरेव ते
तो क्षत्रिय असून त्याचे आयुष्य संपत आले आहे; त्याला आणायचे होते, पण आता त्याला सोडून द्या. हे ऐकून, ते तिथून गेले आणि पुन्हा परत आले.
धर्मराजं पुनः प्राहुः सर्वे ते यमकिंकराः । तत्रास्माभिर्गतैर्देही क्षीणायुर्नोपलक्षितः
ते सर्व यमाचे सेवक धर्मराजाला पुन्हा म्हणाले, 'आम्ही तिथे गेलो, पण ज्याचे आयुष्य संपले आहे असा देहधारी आम्हाला दिसला नाही.'
यम उवाच- किं कारणमदृश्यास्ते प्रायेण भवतां नराः । सुकृता द्वादशीयैस्तु ख्याता वैतरणी नदी
यम म्हणाला: 'तुम्हाला असे लोक बहुतेक वेळा का दिसत नाहीत, याचे कारण काय? द्वादशीला पुण्यकर्म करणाऱ्यांसाठी वैतरणी नदी प्रसिद्ध आहे.'
उज्जयिन्यां प्रयागे वा यमुनायां च ये मृताः । तिलहस्तिहिरण्यादि दत्तं यैस्तु गवाह्निकम्
उज्जयिनी, प्रयाग किंवा यमुनाकाठी जे मृत्यू पावले, ज्यांनी तिळ, सोने वगैरे दान केले, किंवा रोज गायीचे पूजन केले—
दूता ऊचुः - तद्व्रतं कीदृशं ब्रह्मन्ब्रूहि सर्वमशेषतः । किं तत्र देव कर्त्तव्यं पुरुषैस्तवतोषदम्
दूत म्हणाले: 'हे ब्रह्मन्, ते व्रत कसे असते ते आम्हाला पूर्णपणे सांग. तिथे पुरुषांनी देवाला प्रसन्न करण्यासाठी काय करावे?'
येन कृता नरश्रेष्ठ द्वादशी कृष्णपक्षजा । उपवासे च तेनैव कथं पापात्प्रमुच्यते
'हे श्रेष्ठ पुरुषा, कृष्णपक्षातील द्वादशीला कोणते व्रत करून, उपवास केल्याने पापातून मुक्ती मिळते?'
तद्व्रतं केन विधिना कर्त्तव्यं च यथा वद । सुप्रसन्नेन वक्तव्यं दयां कृत्वा दयानिधे
'ते व्रत कोणत्या पद्धतीने करावे, ते सांग. कृपाळू मनाने, दयाळू होऊन आम्हाला स्पष्टपणे सांग.'
श्रीमुद्गल उवाच- दूतानां वचनं श्रुत्वा उवाच मधुरं तदा । सर्वं वदामि भो दूता यथादृष्टं यथाश्रुतम्
श्रीमुद्गल म्हणाले: 'दूतांचे बोलणे ऐकून, त्यांनी गोड शब्दात सांगितले: 'हे दूतांनो, मी जे पाहिले आणि ऐकले ते सर्व सांगतो.'
यम उवाच- मार्गशीर्षादि मासे तु या इमाः कृष्णपक्षजाः । तासु पूर्वासु विधिवद्दूता वैतरणीव्रतम्
यम म्हणाले: 'मार्गशीर्षपासून सुरू होणाऱ्या महिन्यांत, कृष्णपक्षातील सुरुवातीच्या दिवशी, दूतांनो, विधीपूर्वक वैतरणी व्रत करावे.'
प्रतिमासं च कर्त्तव्यं यावद्वर्षं भवेद्ध्रुवम् । यां तु कृत्वा तु भो दूता मुच्यते नात्र संशयः
हे व्रत दर महिन्याला, अखंडपणे, एक वर्षभर करावे. हे व्रत केल्याने, हे दूतांनो, नक्कीच मुक्ती मिळते—यात शंका नाही.
उपवासस्य नियमः कर्त्तव्यो विष्णु तुष्टिदः । अद्य मे देवदेवेश उपवासो भविष्यति
उपवासाचे नियम पाळावेत, जे विष्णूला संतुष्ट करतात. 'आज माझा उपवास होईल, हे देवाधिदेव.'
द्वादश्यां पूज्य गोविंदं भक्तिभावसमन्वितम् । स्वप्नेंद्रियस्य वैकल्याद्भोजनं यच्च मैथुनम्
द्वादशीच्या दिवशी, भक्तिभावाने गोविंदाची पूजा करावी. स्वप्नात किंवा इंद्रियांच्या अस्वस्थतेमुळे जर काही खाल्ले किंवा मैथुन झाले असेल—
तत्सर्वं क्षम मे देव कृपां कृत्वा ममोपरि । एवं वै नियमं कृत्वा मध्याह्ने तीर्थमाव्रजेत्
'हे देव, माझ्यावर कृपा करून, ते सर्व मला माफ कर. अशा प्रकारे नियम पाळून, दुपारी तीर्थस्थानी जावे.'
मृद्गोमय तिलान्नीत्वा गंतव्यं विधिपूर्वकम् । स्नानं तत्र प्रकर्तव्यं व्रतसंपूर्णहेतवे
माती, गोमय आणि तिळ घेऊन, विधीपूर्वक त्या ठिकाणी जावे. तिथे व्रत पूर्ण करण्यासाठी स्नान करावे.
अश्वक्रांतेति मंत्रेण स्नानं कुर्याद्विशेषतः । अश्वक्रांते रथक्रांते विष्णुक्रांते वसुंधरे
'अश्वक्रांत' या मंत्राने विशेष स्नान करावे: 'अश्वांनी, रथांनी, विष्णूने पावलांनी स्पर्श केलेली वसुंधरा—'
मृत्तिके हर मे पापं यन्मया पूर्वसंचितम् । तया हतेन पापेन सर्वपापैः प्रमुच्यते
माती, मी पूर्वी साठवलेले सर्व पाप दूर कर. तुझ्या सहाय्याने हे पाप नष्ट झाल्यावर, सर्व पापांपासून मुक्ती मिळते.
काश्यां चैव तु संभूतास्तिला वै विष्णुरूपिणः । तिलस्नानेन गोविंदः सर्वं पापं व्यपोहति
काशीमध्ये उत्पन्न झालेले तीळ हे विष्णूचेच रूप आहेत; त्या तीळांनी स्नान केल्याने गोविंद सर्व पापे दूर करतो.
विष्णुदेहोद्भवा देवि महापापापहारिणी । सर्वं पापं हर त्वं वै सर्वेषां हि नमोऽस्तु ते
हे देवी, विष्णूच्या देहातून जन्मलेली, मोठ्या पापांचा नाश करणारी, सर्वांचे पाप तू दूर कर. आम्हा सर्वांच्या वतीने तुला नमस्कार.
तुलसीपत्रकं धृत्वा नामोच्चारणपूर्वकम् । स्नानं सुकृतिभिः प्रोक्तं कर्तव्यं विधिपूर्वकम्
तुळशीचे पान हातात धरून, आधी नामोच्चार करून, पुण्यवानांनी सांगितलेल्या पद्धतीने विधीपूर्वक स्नान करावे.
एवं स्नात्वा समुत्तीर्य परिधाय सुवाससी । तर्पयित्वा पितॄन्देवांस्ततो विष्णोस्तु पूजनम्
अशा प्रकारे स्नान करून, बाहेर येऊन स्वच्छ वस्त्रे परिधान करावीत. नंतर पितरांना आणि देवांना तर्पण करून, मग विष्णूची पूजा करावी.
संस्थाप्य चाव्रणं कुंभं पंचपल्लवसंयुतम् । पंचरत्नसमोपेतं दिव्यस्रग्गंधवासितम्
पाच प्रकारच्या पानांनी सजवलेला, पाच रत्नांनी युक्त, दिव्य हार व सुवासिकांनी सुगंधित केलेला निर्दोष कलश ठेवावा.
जलपूर्णं सद्रव्यंच ताम्रपात्रसमन्वितम् । तत्रस्थं श्रीधरं देवं देवदेवं तपोनिधिम्
पाणी व आवश्यक द्रव्यांनी भरलेला, तांब्याच्या पात्रासह सजवलेला तो कलश ठेवावा आणि त्यात श्रीधर, देवांचा देव, तपाचा खजिना, स्थापन करावा.
पूर्णेन विधिना राजन्कुर्यात्पूजां गरीयसीम् । मृद्गोमयादिरचितं मंडलं कारयेच्छुभम्
राजा, पूर्ण विधीने श्रेष्ठ पूजा करावी. माती, गोमय व इतर पदार्थांनी शुभ मंडळ तयार करावे.
तंडुलैः शुक्लधौतैश्च अश्मपिष्टैश्च कारयेत् । धर्मराजः प्रकर्त्तव्यो हस्ताद्यव यवान्वितः
पांढऱ्या धुतलेल्या तांदळाने आणि दगडावर दळलेल्या तांदळाने ते मंडळ तयार करावे. धर्मराजाची मूर्ती तयार करून, हातात व इतर ठिकाणी ज्वारी ठेवावी.
नदीं वैतरणीं ताम्रां स्थापयित्वा तदग्रतः । पूजयेच्च पृथक्सम्यक्समावाहनपूर्वकम्
त्यानंतर त्या मंडळासमोर तांबड्या रंगाची वैतरणी नदी ठेवावी. मग योग्य प्रकारे, वेगळ्या पद्धतीने, आमंत्रण करून पूजा करावी.
आवाहयामि देवेशं यमं वै विश्वरूपिणम् । इहाभ्येहि महाभाग सान्निध्यं कुरु केशव
मी देवांचा अधिपती, विश्वरूप यम यांना आमंत्रित करतो. हे महाभाग, येथे या आणि केशव, आपली उपस्थिती दाखवा.
इदं पाद्यं श्रियः कांत सोपविष्टं हरे प्रभो । विश्वोद्यानरतो नित्यं कृपां कुरु ममोपरि
हे श्रीच्या प्रिय, हे हरिप्रभो, हे विश्वाच्या बागेत नेहमी रमणारे, हे पाद्य तुझ्यासाठी अर्पण करतो. माझ्यावर कृपा कर.
भूतिदाय नमः पादावशोकाय च जानुनी । उरू नमः शिवायेति विश्वमूर्ते नमः कटिम्
समृद्धी देणाऱ्याला पायांना नमस्कार, दुःख दूर करणाऱ्याला गुडघ्यांना नमस्कार, शिवाला मांड्यांना नमस्कार, विश्वरूपाला कटीला नमस्कार.
कंदर्पाय नमो मेढ्रमादित्याय फलं तथा । दामोदराय जठरं वासुदेवाय वै स्तनौ
कामदेवाला जननेंद्रियांना नमस्कार, आदित्याला फलांना नमस्कार, दामोदराला पोटाला नमस्कार, वासुदेवाला स्तनांना नमस्कार.