श्रीवृक्षे शंकरो देवः पाटलायां तु पार्वती। शिंशपायामप्सरसः कुंदे गंधर्वसत्तमाः
श्रीवृक्षात शंकर, पाटलात पार्वती, शिंशपात अप्सरा आणि कुंदात श्रेष्ठ गंधर्व वास करतात.
तिंतिडीके दासवर्गा वंजुले दस्यवस्तथा। पुण्यप्रदः श्रीप्रदश्च चंदनः पनसस्तथा
तिंतिडी झाडात नोकरवर्ग आणि वंजुळ झाडात चोर राहतात. चंदन आणि फणस पुण्य आणि श्रीमंती देतात.
सौभाग्यदश्चंपकश्च करीरः पारदारिकः। अपत्यनाशकस्तालो बकुलः कुलवर्द्धनः
चंपक झाड सौभाग्य देतं, करिर दुसऱ्याच्या पत्नीचं रक्षण करतो, ताड झाड संतती नष्ट करतं आणि बकुळ झाड वंश वाढवतं.
बहुभार्या नारिकेला द्राक्षा सर्वांगसुंदरी। रतिप्रदा तथा कोली केतकी शत्रुनाशिनी
नारळ झाड अनेक पत्नी मिळवून देतं, द्राक्ष झाड सर्वांग सुंदर करतं. कोळी झाड आनंद देतं आणि केतकी झाड शत्रूंचा नाश करतं.
एवमादि नगाश्चान्ये ये नोक्तास्तेपि दायकाः। प्रतिष्ठां ते गमिष्यंति यैस्तु वृक्षाः प्ररोपिताः
अशा प्रकारे, इथे न सांगितलेली इतर झाडंही फळ देतात. जे झाडं लावतात, त्यांना कायमची कीर्ती मिळते.
एकोनत्रिंशोऽध्यायः । पुलस्त्यउवाच। तथैवान्यत्प्रवक्ष्यामि सर्वकामफलप्रदम्। सौभाग्यशयनंनाम यत्पुराणविदो विदुः
पुलस्त्य म्हणाले: याचप्रमाणे मी आणखी एक सांगतो, जे सर्व इच्छा पूर्ण करतं. ते 'सौभाग्यशयन' म्हणून पुराणज्ञ लोक ओळखतात.
पुरा दग्धेषु लोकेषु भूर्भुवः स्वर्महादिषु। सौभाग्यं सर्वभूतानामेकस्थमभवत्तदा
पूर्वी, जेव्हा पृथ्वी, आकाश, स्वर्ग आणि मोठी लोकं जळून गेली, तेव्हा सर्व जीवांचं सौभाग्य एकत्र झालं.
वैकुंठं सर्वमासाद्य विष्णोर्वक्षस्थले स्थितम्। ततः कालेन कियता पुनः सर्गविधौ नृपः
ते सर्व सौभाग्य वैकुंठात जाऊन विष्णूच्या छातीवर राहिलं. मग काही काळानंतर, सृष्टीच्या वेळी—
अहंकारवृतेलोके प्रधानपुरुषान्विते। स्पर्द्धायां च प्रवृद्धायां कमलासनकृष्णयोः
जेव्हा अहंकाराच्या प्रवाहाने, प्रधान आणि पुरुषासह, जग भरून गेलं आणि ब्रह्मदेव व कृष्ण यांच्यात स्पर्धा वाढली—
पिंगाकारा समुद्भूता वह्निज्वालातिभीषणा। तयाभितप्तस्य हरेर्वक्षसस्तद्विनिःसृतम्
तेव्हा एक पिंगट रंगाचं, अग्नीच्या ज्वाळेसारखं भयंकर रूप प्रकट झालं. तिच्या तापाने हरिच्या छातीवरून ते (सौभाग्य) बाहेर पडलं.
यद्वक्षःस्थलमाश्रित्य विष्णोः सौभाग्यमास्थितम्। रसरूपं न तद्यावदाप्नोति वसुधातले
विष्णूच्या छातीवर आश्रय घेतलेलं ते सौभाग्य पृथ्वीवर येईपर्यंत द्रवरूप झालं नाही.
उत्क्षिप्तमंतरिक्षात्तु ब्रह्मपुत्रेण धीमता। दक्षेण पीतमात्रं तद्रूपलावण्यकारकम्
ब्रह्मदेवाच्या बुद्धिमान पुत्र दक्ष यांनी ते आकाशातून उचलून प्यायलं, आणि त्यामुळे त्याचं रूप व सौंदर्य वाढलं.
बलंतेजोमहज्जातं दक्षस्य परमेष्ठिनः। शेषं यदपतद्भूमावष्टधा तद्व्यजायत
दक्ष या परब्रह्माचा जे मोठं बळ आणि तेज निर्माण झालं, ते शेषरूपानं पृथ्वीवर पडलं आणि त्यातून आठ प्रकार जन्मले.
ततस्त्वोषधयो जाताः सप्त सौभाग्यदायिकाः। इक्षवस्तरुराजश्च निष्पवावश्शालिधान्यकम्
मग सात शुभ औषधी निर्माण झाल्या — ऊस, झाडांचा राजा, निष्पव, शाली तांदूळ आणि धान्य.
विकारवच्च गोक्षीरं कुसुंभं कुसुमं तथा। लवणं चाष्टमं तद्वत्सौभाग्याष्टकमुच्यते
तसंच, गायीचं दूध, कुंसुंभ आणि फुलं हेही वेगळ्या रूपात निर्माण झाले; आणि आठवं म्हणजे मीठ. ही सर्व आठ गोष्टींना सौभाग्यकारक मानलं जातं.
पीतं यद्ब्रह्मपुत्रेण योगज्ञानविदा पुरा। दुहिता साभवत्तस्माद्या सतीत्यभिधीयते
पूर्वी योग आणि ज्ञानात निपुण असलेल्या ब्रह्मपुत्रानं जे पिलं, त्याचं रूपांतर त्याच्या कन्येत झालं, जिला सती असं म्हणतात.
लोकानतीत्य लालित्याल्ललिता तेन चोच्यते। त्रैलोक्यसुंदरीं देवीमुपयेमे पिनाकधृत्
ती आपल्या सौंदर्यानं सगळ्या लोकांना मागे टाकते म्हणून तिला ललिता असं नाव पडलं; त्रैलोक्याच्या सुंदर देवीशी पिनाकधारी शिवानं विवाह केला.
त्रिविश्वसौभाग्यमयीं भुक्तिमुक्तिफलप्रदाम्। तामाराध्य पुमान्भक्त्या नारी वा किं न विंदति
ती तीनही लोकांचं सौभाग्य असलेली आणि भोग व मोक्ष दोन्ही देणारी आहे; तिची भक्तीनं पूजा केल्यावर कोण पुरुष किंवा स्त्री आपली इच्छा पूर्ण करत नाही?
भीष्म उवाच। कथमाराधनं तस्या ललिताया मुने वद। यद्विधानं च जगतः शांतये तद्वदस्व मे
भीष्म म्हणाले — हे मुनी, त्या ललितेची पूजा कशी करावी आणि जगाच्या शांततेसाठी कोणती पद्धत आहे, ते मला सांग.
पुलस्त्य उवाच। वसंतमासमासाद्य तृतीयायां जनप्रियः। शुक्लपक्षस्य पूर्वाह्णे तिलैः स्नानं समाचरेत्
पुलस्त्य म्हणाले — वसंत ऋतू आला की, शुक्ल पक्षातील तिसऱ्या दिवशी, जी लोकांना प्रिय आहे, त्या दिवशी सकाळी तिळांनी स्नान करावं.
तस्मिन्नहनि सा देवी किल विश्वात्मना सती। पाणिग्रहणिकैर्मंत्रैरुदूढा वरवर्णिनी
त्याच दिवशी, सुंदर वर्णाची सती देवी, विश्वाच्या आत्म्याशी विवाहमंत्रांनी विवाहबद्ध झाली.
तया सहैव विश्वेशं तृतीयायामथार्चयेत्। फलैर्नानाविधैर्दीपैर्धूपैर्नैवेद्यसंयुतैः
त्या तिसऱ्या दिवशी, तिच्यासह विश्वेश्वराची पूजा करावी, विविध फळं, दिवे, धूप आणि नैवेद्य अर्पण करावं.
प्रतिमां पंचगव्येन तथा गंधोदकेन च। स्नापयित्वार्चयेद्गौरीमिंदुशेखरसंयुताम्
गायीच्या पंचगव्याने आणि सुगंधी पाण्याने मूर्तीला स्नान घालून, चंद्रकोर मस्तकी असलेल्या गौरीची पूजा करावी.
नमोस्तु पाटलायै तु पादौ देव्याः शिवस्य च। शिवायेति च संकीर्त्य जयायै गुल्फयोर्द्वयोः
पाटला देवीला, देवीच्या आणि शिवाच्या पायांना वंदन करावं; 'शिवायै' असं उच्चारून, दोन्ही घोट्यांवर जया देवीला वंदन करावं.
त्र्यंबकायेति रुद्रस्य भवान्यै जंघयोर्युगम्। शिरो रुद्रेश्वरायेति विजयायै च जानुनी
'त्र्यंबकाय' असं म्हणत रुद्राच्या, 'भवान्यै' असं म्हणत दोन्ही मांडींच्या, 'रुद्रेश्वराय' असं म्हणत डोक्याच्या, आणि 'विजयाय' असं म्हणत दोन्ही गुडघ्यांच्या पूजा कराव्यात.
संकीर्त्य हरिकेशाय तथोरुवरदे नमः। ईशायेति कटिं रत्यै शंकरायेति शंकरम्
'हरिकेशाय' असं म्हणत दोन्ही मांड्यांना, 'वरदाय नमः' असं म्हणत, 'ईशाय' असं म्हणत कंबरेला, 'रतये' आणि 'शंकराय' असं म्हणत शंकराची पूजा करावी.
कुक्षिद्वयं च कोटव्यै शूलिनं शूलपाणये। मंगलायै नमस्तुभ्यमुदरं चाभिभूजयेत्
दोन्ही पोटाच्या बाजूंना कोटवीला, शूलधारीला आणि मंगळा देवीला 'नमस्कार' करून पोटाची पूजा करावी.
सर्वात्मने नमो रुद्रमीशान्यै च कुचद्वयम्। शिवं वेदात्मने तद्वद्रुद्राण्यै कंठमर्चयेत्
'सर्वात्मने नमः' असं म्हणत, रुद्राला आणि ईशान्यैला दोन्ही स्तनांवर, 'शिवं वेदात्मने' असं म्हणत, तसंच रुद्राण्यैला गळ्याची पूजा करावी.
त्रिपुरघ्नाय विश्वेशमनंतायै करद्वयम्। त्रिलोचनायेति हरं बाहू कालानलप्रिये
'त्रिपुरघ्नाय' असं म्हणत, विश्वेश्वराला, अनंतायै दोन्ही हातांना, 'त्रिलोचनाय' असं म्हणत हराला, आणि काळाग्नीच्या प्रियेला दोन्ही भुजांची पूजा करावी.
सौभाग्यभवनायेति भूषणानि सदार्चयेत्। स्वाहास्वधायै च मुखमीश्वरायेति शूलिनम्
'सौभाग्यभवनाय' असं म्हणत नेहमी दागिन्यांची पूजा करावी; 'स्वाहा, स्वधायै' असं म्हणत तोंडाची, आणि 'ईश्वराय' असं म्हणत शूलधारीची पूजा करावी.