क्षणात्सभायां पश्यामि यमं पिंगललोचनम् । कृष्णमुखं महारौद्रं मृत्युव्याधिशतान्वितम्
क्षणातच सभेत मी यमाला पाहिले— त्याचे डोळे पिंगट, चेहरा काळा, फार भयंकर, आजारपण आणि मृत्यूने वेढलेला.
वातपित्त श्लेष्मदोषैर्मूर्तिमद्भिस्तु सेवितम् । कायशोषज्वरातंक स्फोटिका लूतकादिभिः
त्याच्या आजूबाजूला वात, पित्त, कफ यांचे मूर्त रूप, शरीर सुकणे, ताप, वेगवेगळे आजार, फोड, आणि क्षय असणारे होते.
ज्वालांगमर्दशीर्षार्ति भगंदर बलक्षयैः । कंठमालाक्षिरोगैश्च मूत्रकृच्छ्रज्वरव्रणैः
जळजळ, अंगदुखी, डोकेदुखी, भगंदर, शक्तिहीनता, घशात गाठ, डोळ्यांचे आजार, लघवीला त्रास, ताप आणि जखमा यांच्याने वेढलेला.
विमूर्च्छिका गलग्राह हृद्रोगैर्भूततस्करैः । इत्थं बहुविधै रौद्रैर्नानारूपैर्भयंकरैः
बेशुद्धी, घशात अडथळा, हृदयाचे रोग, भुते आणि चोर यांच्या वेगवेगळ्या भयंकर आणि भीतीदायक रूपांनी तो वेढलेला होता.
कपालशिरोहस्तैश्च संग्रामे नरके तथा । राक्षसैर्दानवैर्घोरैरुपविष्टैः पुरः स्थितैः
कपाळ, डोके, हात यांच्या हाडांनी, नरकातील रणभूमीत, भयंकर राक्षस आणि दैत्य, काही बसलेले, काही उभे, माझ्यासमोर होते.
धर्माधिकारिभिश्चात्र चित्रगुप्तादि लेखकैः । व्याघ्र सिंह वराहैश्च शिखासर्पैः सुदुर्द्धरैः
तेथे धर्माचे अधिकारी, चित्रगुप्तासारखे लेखनिक, वाघ, सिंह, रानडुक्कर आणि केसांच्या वेढ्यातले साप, हे सर्व जिंकता न येणारे होते.
वृश्चिकैर्दंष्ट्रिभिर्भूतैः कीटकैर्मत्कुणादिभिः । वृक चित्रादि शुनकैः कंकैर्गृध्रैश्च जंबुकैः
विंचू, दात असलेली भुते, किडे, भुंगे, लांडगे, विचित्र कुत्रे, बगळे, गिधाडे आणि कोल्हे यांचाही समूह होता.
तस्करैर्भूतदारिद्रैर्मारिभिर्डाकिनीग्रहैः । मुक्तकेशैः श्वासकासैर्भ्रुकुटी कुटिलाननैः
चोर, दारिद्र्याची भुते, मार, डाकिनी, मोकळे केस, श्वास, खोकला, भुवया वाकवलेली, वाकडी तोंडे असलेली अशी अनेक भयंकर रूपे होती.
बृहत्प्रतापैर्नोभीतैः शासकैः पापकर्मणाम् । यमः सभायां शुशुभे सेव्यमानः परिग्रहैः
यमराज आपल्या सभेत, पाप करणाऱ्यांवर राज्य करणाऱ्या, भयंकर आणि निर्भय अशा शासकांनी वेढलेला, त्यांच्या सेवकांसह तेजस्वी दिसत होता.
भीमाटविकजीवैश्च यथा व्यालांजनो गिरिः । ततो विश्वेश्वरः प्राह समयः किंकरान्प्रति
जशी एखादी डोंगररांग विषारी प्राण्यांनी वेढलेली असते, तसेच भीषण जंगलातील जीवांसारख्या लोकांनी वेढलेला असताना, सर्व विश्वाचा स्वामी आपल्या सेवकांना बोलू लागला.
नामभ्रांतैर्भवद्भिश्च समानीतः कथं मुनिः । भीमकस्यात्मजो ग्रामे कौंडिन्ये मुद्गलाभिधः
तुम्ही नावात गोंधळ करून, भीमाचा मुलगा, कौंडिन्य गावातील, मुद्गल नावाचा ऋषी, जो क्षत्रिय आहे, त्याला इथे कसा आणलात?
क्षीणायुः क्षत्रियः सोऽस्ति आनेयो मुच्यतामसौ । श्रुत्वैतत्ते गतास्तस्मादायाताः पुनरेव ते
तो क्षत्रिय असून त्याचे आयुष्य संपत आले आहे; त्याला आणायचे होते, पण आता त्याला सोडून द्या. हे ऐकून, ते तिथून गेले आणि पुन्हा परत आले.
धर्मराजं पुनः प्राहुः सर्वे ते यमकिंकराः । तत्रास्माभिर्गतैर्देही क्षीणायुर्नोपलक्षितः
ते सर्व यमाचे सेवक धर्मराजाला पुन्हा म्हणाले, 'आम्ही तिथे गेलो, पण ज्याचे आयुष्य संपले आहे असा देहधारी आम्हाला दिसला नाही.'
यम उवाच- किं कारणमदृश्यास्ते प्रायेण भवतां नराः । सुकृता द्वादशीयैस्तु ख्याता वैतरणी नदी
यम म्हणाला: 'तुम्हाला असे लोक बहुतेक वेळा का दिसत नाहीत, याचे कारण काय? द्वादशीला पुण्यकर्म करणाऱ्यांसाठी वैतरणी नदी प्रसिद्ध आहे.'
उज्जयिन्यां प्रयागे वा यमुनायां च ये मृताः । तिलहस्तिहिरण्यादि दत्तं यैस्तु गवाह्निकम्
उज्जयिनी, प्रयाग किंवा यमुनाकाठी जे मृत्यू पावले, ज्यांनी तिळ, सोने वगैरे दान केले, किंवा रोज गायीचे पूजन केले—
दूता ऊचुः - तद्व्रतं कीदृशं ब्रह्मन्ब्रूहि सर्वमशेषतः । किं तत्र देव कर्त्तव्यं पुरुषैस्तवतोषदम्
दूत म्हणाले: 'हे ब्रह्मन्, ते व्रत कसे असते ते आम्हाला पूर्णपणे सांग. तिथे पुरुषांनी देवाला प्रसन्न करण्यासाठी काय करावे?'
येन कृता नरश्रेष्ठ द्वादशी कृष्णपक्षजा । उपवासे च तेनैव कथं पापात्प्रमुच्यते
'हे श्रेष्ठ पुरुषा, कृष्णपक्षातील द्वादशीला कोणते व्रत करून, उपवास केल्याने पापातून मुक्ती मिळते?'
तद्व्रतं केन विधिना कर्त्तव्यं च यथा वद । सुप्रसन्नेन वक्तव्यं दयां कृत्वा दयानिधे
'ते व्रत कोणत्या पद्धतीने करावे, ते सांग. कृपाळू मनाने, दयाळू होऊन आम्हाला स्पष्टपणे सांग.'
श्रीमुद्गल उवाच- दूतानां वचनं श्रुत्वा उवाच मधुरं तदा । सर्वं वदामि भो दूता यथादृष्टं यथाश्रुतम्
श्रीमुद्गल म्हणाले: 'दूतांचे बोलणे ऐकून, त्यांनी गोड शब्दात सांगितले: 'हे दूतांनो, मी जे पाहिले आणि ऐकले ते सर्व सांगतो.'
यम उवाच- मार्गशीर्षादि मासे तु या इमाः कृष्णपक्षजाः । तासु पूर्वासु विधिवद्दूता वैतरणीव्रतम्
यम म्हणाले: 'मार्गशीर्षपासून सुरू होणाऱ्या महिन्यांत, कृष्णपक्षातील सुरुवातीच्या दिवशी, दूतांनो, विधीपूर्वक वैतरणी व्रत करावे.'
प्रतिमासं च कर्त्तव्यं यावद्वर्षं भवेद्ध्रुवम् । यां तु कृत्वा तु भो दूता मुच्यते नात्र संशयः
हे व्रत दर महिन्याला, अखंडपणे, एक वर्षभर करावे. हे व्रत केल्याने, हे दूतांनो, नक्कीच मुक्ती मिळते—यात शंका नाही.
उपवासस्य नियमः कर्त्तव्यो विष्णु तुष्टिदः । अद्य मे देवदेवेश उपवासो भविष्यति
उपवासाचे नियम पाळावेत, जे विष्णूला संतुष्ट करतात. 'आज माझा उपवास होईल, हे देवाधिदेव.'
द्वादश्यां पूज्य गोविंदं भक्तिभावसमन्वितम् । स्वप्नेंद्रियस्य वैकल्याद्भोजनं यच्च मैथुनम्
द्वादशीच्या दिवशी, भक्तिभावाने गोविंदाची पूजा करावी. स्वप्नात किंवा इंद्रियांच्या अस्वस्थतेमुळे जर काही खाल्ले किंवा मैथुन झाले असेल—
तत्सर्वं क्षम मे देव कृपां कृत्वा ममोपरि । एवं वै नियमं कृत्वा मध्याह्ने तीर्थमाव्रजेत्
'हे देव, माझ्यावर कृपा करून, ते सर्व मला माफ कर. अशा प्रकारे नियम पाळून, दुपारी तीर्थस्थानी जावे.'
मृद्गोमय तिलान्नीत्वा गंतव्यं विधिपूर्वकम् । स्नानं तत्र प्रकर्तव्यं व्रतसंपूर्णहेतवे
माती, गोमय आणि तिळ घेऊन, विधीपूर्वक त्या ठिकाणी जावे. तिथे व्रत पूर्ण करण्यासाठी स्नान करावे.
अश्वक्रांतेति मंत्रेण स्नानं कुर्याद्विशेषतः । अश्वक्रांते रथक्रांते विष्णुक्रांते वसुंधरे
'अश्वक्रांत' या मंत्राने विशेष स्नान करावे: 'अश्वांनी, रथांनी, विष्णूने पावलांनी स्पर्श केलेली वसुंधरा—'
मृत्तिके हर मे पापं यन्मया पूर्वसंचितम् । तया हतेन पापेन सर्वपापैः प्रमुच्यते
माती, मी पूर्वी साठवलेले सर्व पाप दूर कर. तुझ्या सहाय्याने हे पाप नष्ट झाल्यावर, सर्व पापांपासून मुक्ती मिळते.
काश्यां चैव तु संभूतास्तिला वै विष्णुरूपिणः । तिलस्नानेन गोविंदः सर्वं पापं व्यपोहति
काशीमध्ये उत्पन्न झालेले तीळ हे विष्णूचेच रूप आहेत; त्या तीळांनी स्नान केल्याने गोविंद सर्व पापे दूर करतो.
विष्णुदेहोद्भवा देवि महापापापहारिणी । सर्वं पापं हर त्वं वै सर्वेषां हि नमोऽस्तु ते
हे देवी, विष्णूच्या देहातून जन्मलेली, मोठ्या पापांचा नाश करणारी, सर्वांचे पाप तू दूर कर. आम्हा सर्वांच्या वतीने तुला नमस्कार.
तुलसीपत्रकं धृत्वा नामोच्चारणपूर्वकम् । स्नानं सुकृतिभिः प्रोक्तं कर्तव्यं विधिपूर्वकम्
तुळशीचे पान हातात धरून, आधी नामोच्चार करून, पुण्यवानांनी सांगितलेल्या पद्धतीने विधीपूर्वक स्नान करावे.