पादुकोपानहच्छत्र चामरासनदर्पणैः। भूपणैरपिसंयुक्तां फलवस्त्रानुलेपनैः
त्या शय्येला पाय ठेवायचे पाट, चपला, छत्र, चामर, आसन, आरसा, भांडी, फळे, वस्त्रे आणि उटणे याने सजवावे.
तस्यां विधाय तत्पद्ममलंकृत्य गुणान्विताम्। कपिलां वस्त्रसंयुक्तामतिशीलां पयस्विनीम्
त्या शय्येवर ते कमळ नीट मांडून, त्याला गुणांनी अलंकृत करावे. त्यावर वस्त्र घातलेली, उत्तम वागणुकीची आणि भरपूर दूध देणारी कपिला गाय ठेवावी.
रौप्यखुरां हेमशृंगीं सवत्सां कांस्यदोहनाम्। दद्यान्मंत्रेण तां धेनुं पूर्वाह्णं नातिलंघयेत्
चांदीचे खुर, सोन्याचे शिंग, वासरू आणि कांस्याचे दूध काढायचे भांडे असलेली ती गाय सकाळच्या वेळी, मंत्र म्हणत, द्यावी आणि हे कधीही टाळू नये.
यथैवादित्य शयनमशून्यं तव सर्वदा। कांत्या धृत्या श्रिया पुष्ट्या तथा मे संतु वृद्धयः
जसे तुझ्या शयनस्थानी, हे सूर्यदेवा, कधीही रिकामी जागा नसते, तसेच माझ्या सौभाग्य, स्थैर्य, संपत्ती आणि पोषणात नेहमी वाढ होत जावी.
यथा न देवाः श्रेयांसं त्वदन्यमनघं विदुः। तथा मामुद्धराशेष दुःखसंसारसागरात्
जसे देवांना तुझ्यापेक्षा श्रेष्ठ कोणीही नाही, हे निष्पापा, तसेच तू मला या संपत न जाणाऱ्या दुःखाच्या संसारसागरातून तारावे.
ततः प्रदक्षिणीकृत्य प्रणम्य च विसर्जयेत्। शय्यां गवादि तत्सर्वं द्विजस्य भवनं नयेत्
मग प्रदक्षिणा घालून, नमस्कार करून, ती शय्या, गाय आणि इतर सर्व वस्तू ब्राह्मणाच्या घरी नेऊन द्याव्यात.
नैतद्विशीलाय न दांभिकाय प्रकाशनीयं व्रतमिंदुमौलेः। गोविप्रदेवर्षिविकर्मयोगिनां यश्चापि निंदामधिकां विधत्ते
चंद्रकोरी धारण करणाऱ्याचे हे व्रत दुष्ट, कपटी किंवा गायी, ब्राह्मण, देव, ऋषी, योगी यांची निंदा करणाऱ्यांना सांगू नये.
भक्ताय दांताय च गुह्यमेतदाख्येयमानंदकरं शिवञ्च। इदं महापातकिनां नराणां अघक्षयं वेदविदो वदंति
हे गुपित, जे आनंद आणि मंगल देते, ते भक्त आणि संयमी व्यक्तीला सांगावे. वेदज्ञ लोक म्हणतात की, हे मोठ्या पाप्यांचेही पाप नाहीसे करते.
न बंधुपुत्रैर्न धनैर्वियुक्तः पत्नीभिरानंदकरः सुराणां। नाभ्येति रोगं न च दुःखमोहं या चापि नारी कुरुतेथ भक्त्या
जो हे व्रत करतो, तो नातेवाईक, मुले, संपत्ती किंवा पत्नीपासून दूर असला तरी देवांना आनंद देतो; त्याला रोग, दुःख किंवा मोह होत नाही. आणि जी स्त्री भक्तीने हे करते, तिलाही तसेच फळ मिळते.
इदं वसिष्ठेन पुरार्जुनेन कृतं कुबेरेण पुरंदरेण। यत्कीर्तनादप्यखिलानि नाशमायांति पापानि न संशयोत्र
हे व्रत वसिष्ठ, प्राचीन अर्जुन, कुबेर आणि इंद्र यांनी केले होते. याची कीर्ती जरी उच्चारली तरी सर्व पापे नष्ट होतात—यात शंका नाही.
इति पठति शृणोति वा य इत्थं रविशयनं पुरुहूतवल्लभः स्यात्। अपि नरकगतान्पितॄनशेषानपि दिवमानयतीह यः करोति
जो कोणी सूर्याच्या शयनाचे हे व्रत वाचतो किंवा ऐकतो, तो इंद्राचा प्रिय होतो. आणि जो हे व्रत करतो, तो आपल्या नरकात गेलेल्या पितरांनाही स्वर्गात नेतो.
अश्वत्थं च वटं चैवोदुंबरं वृक्षमेव च। नंदीशं जंबुवृक्षं च बिल्वं प्राहुर्महर्षयः
महर्षींनी अश्वत्थ, वड, उंबर, नंदीश, जांभूळ आणि बेल हे वृक्ष योग्य सांगितले आहेत.
मार्गशीर्षादिमासाभ्यां द्वाभ्यां द्वाभ्यामथ क्रमात्। एकैकं दंतधवनं वृक्षेष्वेतेषु कारयेत्
मार्गशीर्ष आणि पुढील महिन्यांपासून, प्रत्येक महिन्यात या वृक्षांपैकी एकाच्या काडीने दात घासावेत.
दद्यात्समाप्ते दध्यन्नं वितानध्वजचामरम्। द्विजानामुदकुंभांश्च पंचरत्नसमन्वितान्
समारोपाला दहीभात, छत्र, ध्वज, चामर आणि पाच रत्नांनी सजवलेले जलकुंभ ब्राह्मणांना द्यावेत.
न वित्तशाठ्यं कुर्वीत कुर्वन्दोषानवाप्नुयात्
संपत्तीच्या बाबतीत कपट करू नये; तसे केल्यास दोष लागतो.
भीष्म उवाच। दीर्घायुरारोग्यकुलातिवृद्धिभिर्युक्तः पुमान्रूपकुलान्वितः स्यात्। मुहुर्मुहुर्जन्मनि येन सम्यक्व्रतं समाचक्ष्व च शीतरश्मेः
भीष्म म्हणाले: कोणत्या व्रतामुळे, प्रत्येक जन्मी पुन्हा पुन्हा केल्याने, मनुष्याला दीर्घायुष्य, आरोग्य, मोठ्या कुटुंबाची भरभराट आणि सौंदर्य मिळते? कृपया त्या शीतरश्मीचे व्रत सविस्तर सांगावे.
पुलस्त्य उवाच। त्वया पृष्टमिदं सम्यगक्षयस्वर्गकारकम्। रहस्यं तु प्रवक्ष्यामि यत्पुराणविदो विदुः
पुलस्त्य म्हणाले, तू विचारलेला हा प्रश्न फार योग्य आहे, कारण तो नाश न होणारे पुण्य आणि स्वर्ग मिळवून देतो. आता मी तुला ते गुपित सांगतो, जे पुराण जाणणाऱ्यांना माहीत आहे.
रोहिणीचंद्रशयनं नामव्रतमिहोच्यते। तस्मिन्नारायणस्यार्चामर्चयेदिंदुनामभिः
इथे 'रोहिणी-चंद्र-शयन' नावाचे व्रत सांगितले आहे. यात, नारायणाची मूर्ती चंद्राच्या नावांनी पूजावी.
यदा सोमदिने शुक्ला भवेत्पंचदशी क्वचित्। अथवा ब्रह्मनक्षत्रं पौर्णमास्यां प्रजायते
जेव्हा शुक्ल पक्षातील पंधरावी म्हणजे पौर्णिमा सोमवारच्या दिवशी येते, किंवा पौर्णिमेला ब्रह्म नक्षत्र उदयाला येते, हे ब्राह्मण,
तदा स्नानं नरः कुर्यात्पंचगव्येन सर्षपैः। आप्यायस्वेति च जपेद्विद्वानष्टशतं पुनः
तेव्हा मनुष्याने पंचगव्य आणि मोहरी यांच्या मिश्रणाने स्नान करावे. विद्वानाने 'आप्यायस्व' हा मंत्र आठशे वेळा म्हणावा.
शूद्रोपि परया भक्त्या पाषंडालापवर्जितः। सोमाय शांताय नमोस्तु पादावनंतधाम्नेति च जानुजंघे। ऊरुद्वयं चापि जलोदराय संपूजयेन्मेढ्रमनंगधाम्ने
शूद्रानेही, जर त्याच्यात अत्यंत भक्ती असेल आणि नास्तिक बोलणे टाळले, तर त्याने शांत सोमदेवाच्या पायांना आणि पोटऱ्यांना 'अनंत धामाला नमस्कार' असे म्हणत पूजा करावी. दोन्ही मांडी जलोदरा म्हणून, आणि गुप्तेंद्रिय कामधाम म्हणून पूजावे.
नमोनमः कामसुखप्रदाय कटिः शशांकस्य सदार्चनीयः। तथोदरं चाप्यमृतोदराय नाभिः शशांकाय नमोभिपूज्या
सुख आणि आनंद देणाऱ्याला पुन्हा पुन्हा नमस्कार. चंद्राच्या कटीला नेहमी पूजा करावी. तसेच पोट अमृतोदरा म्हणून, आणि नाभी चंद्र म्हणून नम्रतेने पूजावी.
नमोस्तु चंद्राय मुखं च नित्यं दंता द्विजानामधिपाय पूज्याः। हास्यं नमश्चंद्रमसेऽभिपूज्यमोष्ठौ तु कौमोदवनप्रियाय
चंद्राला नमस्कार, आणि त्याचे मुख नेहमी पूजावे. दात हे द्विजांचा अधिपती म्हणून पूजावेत. हास्य चंद्रमस म्हणून, आणि ओठ कुमुदवनाला प्रिय म्हणून पूजावेत.
नासा च नाथाय वरौषधीनामानंदबीजाय पुनर्भ्रुवौ च। नेत्रद्वयं पद्मनिभं तथेंदोरिंदीवरव्यासकराय शौरेः
नाक श्रेष्ठ औषधींचा स्वामी म्हणून, भुवया आनंदाचा बीज म्हणून पूजाव्यात. दोन्ही डोळे कमळासारखे चंद्राचे, आणि हात निळ्या कमळांची निर्मिती करणारे म्हणून, हे शौरी, पूजावेत.
नमः समस्ताध्वरपूजिताय कर्णद्वयं दैत्यनिषूदनाय। ललाटमिंदोरुदधिप्रियाय केशाः सुषुम्नाधिपतेः प्रपूज्याः
सर्व यज्ञांत पूजिला जाणारा याला नमस्कार. दोन्ही कान दैत्यांचा नाश करणारे म्हणून पूजावेत. कपाळ चंद्राच्या प्रियाला, आणि केस सुषुम्नाधिपतीचे म्हणून पूजावेत.
शिरः शशांकाय नमो मुरारेर्विश्वेश्वरायाथ नमः किरीटं। पद्मप्रिये रोहिणीनाम लक्ष्मि सौभाग्यसौख्यामृतसागराय
डोके चंद्राचे म्हणून पूजावे; मुरारी आणि विश्वेश्वर यांना नमस्कार. किरीट हे पद्मप्रिय, रोहिणी नावाच्या लक्ष्मीला, सौभाग्य, सुख आणि अमृताच्या सागराला प्रिय म्हणून पूजावे.
दैवीं च संपूज्य सुगंधिपुष्पैर्नैवेद्यधूपादिभिरिंदुपत्नीम्। सुप्त्वा तु भूमौ पुनरुत्थितो यः स्नात्वा च विप्राय हविष्यभुक्तः
चंद्रपत्नी देवीची सुगंधी फुले, नैवेद्य, धूप इत्यादींनी पूजा करावी. मग जमिनीवर झोपावे. उठल्यावर स्नान करून ब्राह्मणाला भोजन द्यावे.
देयः प्रभाते सहिरण्य वारिकुंभो नमः पापविनाशनाय। संप्राश्य गोमूत्रममांसमन्नमक्षारमष्टावथ विंशतिं च
सकाळी सोन्याचा जलकुंभ 'पापांचा नाश करणाऱ्याला नमस्कार' असे म्हणत द्यावा. गायीचे मूत्र प्राशन करून, मांसाशिवाय आणि मिठाशिवाय अन्न आठ किंवा वीस वेळा घ्यावे.
ग्रासांश्च त्रीन्सर्पियुतानुपोष्य भुक्त्वेतिहासं शृणुयान्मुहूर्तं । कदंबनीलोत्पलकेतकानि जातिःसरोजं शतपत्रिका च
तुपात मिसळलेले तीन घास घ्यावेत, उपवास करावा आणि काही काळ कथा ऐकावी. कदंब, निळकमळ, केतकी, जाई, कमळ, शतपत्री ही फुले वापरावीत.
अम्लानपुष्पाण्यथ सिंदुवारं पुष्पं पुनर्भारतमल्लिकायाः। शुक्लं च पुष्पं करवीरपुष्पं श्रीचंपकं चंद्रमसे प्रदेयम्
कोमेजलेली नसलेली फुले, सिंदुवार, पुन्हा मल्लिकेची फुले, पांढरी फुले, करवीर, श्रीचंपक ही फुले चंद्रमसाला अर्पण करावीत.