आदित्यशयनं नाम यथावच्छंकरार्चनम्। येषु नक्षत्रयोगेषु पुराणज्ञाः प्रचक्षते
आदित्यशयन नावाचं शंकराचं पूजन, जसं सांगितलं आहे, ते कोणत्या नक्षत्रांच्या संयोगाला करावं असं पुराणज्ञ लोक सांगतात.
यदा हस्तेन सप्तम्यामादित्यस्य दिनं भवेत्। सूर्यस्य चापि संक्रांतिस्तिथिस्सा सार्वकामिकी
जेव्हा सप्तमीला हस्त नक्षत्र येतं आणि तो दिवस सूर्याचा असतो, किंवा सूर्याची संक्रांती असते, तेव्हा ती तिथी सर्व इच्छा पूर्ण करणारी मानली जाते.
उमामहेश्वरस्यार्चामर्चयेत्सूर्यनामभिः। सूर्यार्चां शिवलिगं च उभयं पूजयेद्यतः
उमा आणि महेश्वर यांच्या मूर्तींचं पूजन सूर्याचं नाव घेऊन करावं. सूर्यपूजन आणि शिवलिंगाचं पूजन दोन्ही एकत्र करावं.
उमापते रवेश्चापि न भेदः क्वचिदिष्यते। यस्मात्तस्मान्नृपश्रेष्ठ गृहे भानुं समर्चयेत्
उमापती आणि रवि यांच्यात कुठेही फरक मानू नये. म्हणून, राजांमध्ये श्रेष्ठा, घरात भानूचं पूजन करावं.
हस्तेन सूर्याय नमोस्तुपादावर्काय चित्रासु च गुल्फदेशं। स्वातीषु जंघे पुरुषोत्तमाय धात्रे विशाखासु च जानुदेशम्
हस्त नक्षत्रात सूर्याच्या पायांना नमस्कार, चित्रा नक्षत्रात टाचांना, स्वाती नक्षत्रात पिंडऱ्यांना पुरुषोत्तम धात्याला, विशाखा नक्षत्रात गुडघ्यांना नमस्कार करावा.
तथानुराधासु नमोभि पूज्यमुरुद्द्वयं चैव सहस्रभानोः। ज्येष्ठास्वनंगाय नमोस्तु गुह्यमिन्द्रा यभीमाय कटिं च मूले
अनुराधा नक्षत्रात सहस्रकिरण असलेल्या सूर्याच्या दोन्ही मांड्यांना नमस्कार करावा; ज्येष्ठा नक्षत्रात अनंगाच्या गुप्तांगांना, मुळे नक्षत्रात भीमाच्या कटीला नमस्कार करावा.
पूर्वोत्तराषाढयुगे च नाभिं त्वष्ट्रे नमः सप्ततुरंगमाय। तीक्ष्णांशवे श्रवणे चाथ कुक्षिं पृष्ठं धनिष्ठासु विकर्तनाय
पूर्वाषाढा आणि उत्तराषाढा या दोन्ही नक्षत्रात सप्ताश्वधारी त्वष्ट्याच्या नाभीला नमस्कार करावा; श्रवण नक्षत्रात तिक्ष्णकिरणाच्या पोटाला, धनिष्ठा नक्षत्रात विकर्तनाच्या पाठीला नमस्कार करावा.
वक्षस्थलं ध्वांतविनाशनाय जलाधिपर्क्षे प्रतिपूजनीयम्। पूर्वोत्तरा भाद्रपदद्वये च बाहूत्तमश्चंडकराय पूज्यौ
शतभिषा नक्षत्रात अंधार नष्ट करणाऱ्या छातीचं पूजन करावं; पूर्वभाद्रपदा आणि उत्तरभाद्रपदा या दोन्ही नक्षत्रात चंडकराच्या उत्तम बाहूंचं पूजन करावं.
साम्नामधीशाय करद्वयं च संपूजनीयं नृप रेवतीषु। नखानि पूज्यानि तथाश्विनीषु नमोस्तु सप्ताश्वधुरंधराय
रेवती नक्षत्रात सामगानांचे अधिपती असलेल्या सूर्याच्या दोन्ही हातांचं पूजन करावं; अश्विनी नक्षत्रात सप्ताश्वधारीच्या नखांचं पूजन नमस्कार करून करावं.
कठोरधाम्ने भरणीषु कंठं दिवाकरायेत्यभिपूजनीयम्। ग्रीवाग्निपर्क्षे धरसंपुटे तु संपूजयेद्भारत रोहिणीषु
भरणी नक्षत्रात कठोरतेचं स्थान असलेल्या सूर्याच्या गळ्याचं पूजन 'दिवाकराय नम:' असं म्हणून करावं; रोहिणी नक्षत्रात अग्निस्थान असलेल्या ग्रीवेचं पूजन करावं.
मृगेर्चनीया रसना पुरारे रौद्रे तु दंता हरये नमस्ते। नमः सवित्रे इति शंकरस्य नासाभि पूज्या च पुनर्वसौ च
मृगशीर्ष नक्षत्रात पुरारिपूच्या जिभेचं पूजन करावं; आर्द्रा नक्षत्रात हराच्या दातांचं पूजन करावं; पुनर्वसू नक्षत्रात 'सवित्रे नम:' असं म्हणून शंकराच्या नाकाचं पूजन करावं.
ललाटमंभोरुहवल्लभाय पुष्येलकान्वेदशरीरधारिणे। सार्पे च मौलिविबुधप्रियाय मघासु कर्णाविति पूजनीयौ
पुष्य नक्षत्रात कमलासारख्या मुख असलेल्या प्रियाच्या कपाळाचं पूजन करावं; एलाका नक्षत्रात वेदशरीर धारण करणाऱ्याचं पूजन कपाळावर करावं; आश्लेषा नक्षत्रात देवांना प्रिय असलेल्या कानांचं पूजन करावं.
पूर्वासु गोब्राह्मणनंदनाय नेत्राणि संपूज्यतमानि शंभोः। अथोत्तराफाल्गुनि भे भ्रुवौ च विश्वेश्वरायेति च पूजनीये
पूर्वफाल्गुनी नक्षत्रात गाई आणि ब्राह्मणांना आनंद देणाऱ्या शंभूच्या डोळ्यांचं पूजन करावं; उत्तरफाल्गुनी नक्षत्रात विश्वेश्वराच्या भुवर्हूंचं पूजन करावं.
नमोस्तु पाशांकुशपद्मशूल कपालसर्पेन्दुधनुर्धराय। गयासुरानङ्गपुरांधकादि विनाशमूलाय नमः शिवाय
पाश, अंकुश, कमळ, त्रिशूल, कवटी, सर्प आणि चंद्रधनुष्य धारण करणाऱ्या, गायासुर, अनंग, पुर, अंधक इत्यादींचा नाश करणाऱ्या शिवाला नमस्कार.
इत्यादिकांगानि च पूजयित्वा विश्वेश्वरायेति शिरोभिपूज्यम्। अत्रापि भोक्तव्यमतैलमन्नममांसमक्षारमभुक्तशेषम्
अशा प्रकारे सर्व अंगांचं पूजन केल्यावर, 'विश्वेश्वराय' असं म्हणून डोक्याचं पूजन करावं. या वेळी तेल, मांस, मीठ किंवा उरलेलं अन्न खाऊ नये.
इत्येवं नृप नक्तानि कृत्वा दद्यात्पुनर्वसौ। शालेयतंडुलप्रस्थमौदुंबरमथो घृतम्
राजा, असं रात्रभर जागरण केल्यानंतर, पुनर्वसू नक्षत्रात शेतात पिकलेल्या तांदळाचा एक प्रस्थ, उंबर आणि तूप यांचा नैवेद्य द्यावा.
संस्थाप्य पात्रे विप्राय सहिरण्यं निवेदयेत्। सप्तमे वस्त्रयुग्मं तु पारणे त्वधिकं भवेत्
हे सर्व एका पात्रात ठेवून, सोन्यासह ब्राह्मणाला द्यावं; सप्तमीला व्रताच्या समाप्तीला दोन वस्त्रांचं दान करावं.
चतुर्दशे तु संप्राप्ते पारणे भारतादिके । ब्राह्मणं भोजयेद्भक्त्या गुडक्षीरघृतादिभिः
चौदाव्या दिवशी, व्रताची समाप्ती होताना, भारतादी नक्षत्रात, ब्राह्मणाला भक्तीने गूळ, दूध, तूप इत्यादी पदार्थांनी जेवू घालावं.
कृत्वा च कांचनं पद्ममष्टपत्रं सकर्णिकम्। शुद्धमष्टांगुलं तच्च पद्मरागदलान्वितम्
आठ पाकळ्या आणि मध्यभागी कर्णिका असलेले, शुद्ध, आठ बोटे मोठे, कमळाच्या रंगाच्या पाकळ्यांनी सजवलेले सोन्याचे कमळ तयार करावे.
शय्यां सुलक्षणां कृत्वा विरुद्धग्रंथिवर्जिताम्। सोपधानवितानां च स्वास्तरावरणाश्रयाम्
गाठी किंवा दोष नसलेली, नीटस आणि सुंदर अशी शय्या तयार करावी. ती उशा, छत्र आणि मऊ चादरींनी मांडलेली असावी.
पादुकोपानहच्छत्र चामरासनदर्पणैः। भूपणैरपिसंयुक्तां फलवस्त्रानुलेपनैः
त्या शय्येला पाय ठेवायचे पाट, चपला, छत्र, चामर, आसन, आरसा, भांडी, फळे, वस्त्रे आणि उटणे याने सजवावे.
तस्यां विधाय तत्पद्ममलंकृत्य गुणान्विताम्। कपिलां वस्त्रसंयुक्तामतिशीलां पयस्विनीम्
त्या शय्येवर ते कमळ नीट मांडून, त्याला गुणांनी अलंकृत करावे. त्यावर वस्त्र घातलेली, उत्तम वागणुकीची आणि भरपूर दूध देणारी कपिला गाय ठेवावी.
रौप्यखुरां हेमशृंगीं सवत्सां कांस्यदोहनाम्। दद्यान्मंत्रेण तां धेनुं पूर्वाह्णं नातिलंघयेत्
चांदीचे खुर, सोन्याचे शिंग, वासरू आणि कांस्याचे दूध काढायचे भांडे असलेली ती गाय सकाळच्या वेळी, मंत्र म्हणत, द्यावी आणि हे कधीही टाळू नये.
यथैवादित्य शयनमशून्यं तव सर्वदा। कांत्या धृत्या श्रिया पुष्ट्या तथा मे संतु वृद्धयः
जसे तुझ्या शयनस्थानी, हे सूर्यदेवा, कधीही रिकामी जागा नसते, तसेच माझ्या सौभाग्य, स्थैर्य, संपत्ती आणि पोषणात नेहमी वाढ होत जावी.
यथा न देवाः श्रेयांसं त्वदन्यमनघं विदुः। तथा मामुद्धराशेष दुःखसंसारसागरात्
जसे देवांना तुझ्यापेक्षा श्रेष्ठ कोणीही नाही, हे निष्पापा, तसेच तू मला या संपत न जाणाऱ्या दुःखाच्या संसारसागरातून तारावे.
ततः प्रदक्षिणीकृत्य प्रणम्य च विसर्जयेत्। शय्यां गवादि तत्सर्वं द्विजस्य भवनं नयेत्
मग प्रदक्षिणा घालून, नमस्कार करून, ती शय्या, गाय आणि इतर सर्व वस्तू ब्राह्मणाच्या घरी नेऊन द्याव्यात.
नैतद्विशीलाय न दांभिकाय प्रकाशनीयं व्रतमिंदुमौलेः। गोविप्रदेवर्षिविकर्मयोगिनां यश्चापि निंदामधिकां विधत्ते
चंद्रकोरी धारण करणाऱ्याचे हे व्रत दुष्ट, कपटी किंवा गायी, ब्राह्मण, देव, ऋषी, योगी यांची निंदा करणाऱ्यांना सांगू नये.
भक्ताय दांताय च गुह्यमेतदाख्येयमानंदकरं शिवञ्च। इदं महापातकिनां नराणां अघक्षयं वेदविदो वदंति
हे गुपित, जे आनंद आणि मंगल देते, ते भक्त आणि संयमी व्यक्तीला सांगावे. वेदज्ञ लोक म्हणतात की, हे मोठ्या पाप्यांचेही पाप नाहीसे करते.
न बंधुपुत्रैर्न धनैर्वियुक्तः पत्नीभिरानंदकरः सुराणां। नाभ्येति रोगं न च दुःखमोहं या चापि नारी कुरुतेथ भक्त्या
जो हे व्रत करतो, तो नातेवाईक, मुले, संपत्ती किंवा पत्नीपासून दूर असला तरी देवांना आनंद देतो; त्याला रोग, दुःख किंवा मोह होत नाही. आणि जी स्त्री भक्तीने हे करते, तिलाही तसेच फळ मिळते.
इदं वसिष्ठेन पुरार्जुनेन कृतं कुबेरेण पुरंदरेण। यत्कीर्तनादप्यखिलानि नाशमायांति पापानि न संशयोत्र
हे व्रत वसिष्ठ, प्राचीन अर्जुन, कुबेर आणि इंद्र यांनी केले होते. याची कीर्ती जरी उच्चारली तरी सर्व पापे नष्ट होतात—यात शंका नाही.