यज्ञादितीर्थदानानि कलां नार्हंति षोडशीम् । पठनाच्छ्रवणाद्राजन्गोसहस्र फलं लभेत्
यज्ञ, तीर्थयात्रा आणि दान यांना पठण किंवा ऐकण्याने मिळणाऱ्या फळाचा सोळावाही भागही मिळत नाही; पठण किंवा ऐकणाऱ्याला हजार गायींचे फळ मिळते.
इति श्रीपाद्मेमहापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां सहितायामुत्तरखंडे उमापतिनारदसंवादे वैशाखशुक्ले मोहन्येकादशीनाम एकोनपंचाशत्तमोऽध्यायः
श्रीपद्ममहापुराणाच्या उत्तरखंडातील उमापती आणि नारद यांच्या संवादातील 'वैशाख शुद्ध मोहिनी एकादशी' नावाचा एकोणपन्नासावा अध्याय येथे संपला.
नारद उवाच- यमस्याराधनं ब्रूहि मद्धितार्थं सुरोत्तम । कथं न गम्यते देव नरेण नरकांतरे
नारद म्हणाले— हे देवांमध्ये श्रेष्ठ, माझ्या हितासाठी यमाची पूजा कशी करावी ते सांगा; मनुष्याला नरकात जाण्यापासून कसे वाचता येईल हे मला सांगा.
श्रूयते यमलोके तु सदा वैतरणी नदी । अनाधृष्यात्वपारा च दुस्तरा बहुशोणिता
ऐकायला येते की यमाच्या लोकात नेहमी वैतरणी नदी आहे; ती अगदी जवळ जाता येत नाही, पार करता येत नाही, रक्ताने भरलेली आणि फार भयंकर आहे.
दुस्तरा सर्वभूतानां सा कथं सुतरा भवेत् । भयमेतन्महादेव यमलोकं प्रति प्रभो
ती सर्व प्राण्यांसाठी पार करणे कठीण आहे; ती सहज कशी पार करता येईल? हे महादेव, यमाच्या लोकाचा हा मोठा भीती मला वाटते.
तस्य निर्मोचनार्थाय ब्रूहि कृत्यमशेषतः । भगवन्देवदेवेश कृपां कृत्वा ममोपरि
त्यातून मुक्त होण्यासाठी काय करावे ते कृपया पूर्णपणे सांगा, हे भगवंत, देवांचा अधिपती, माझ्यावर दया दाखवा.
महादेव उवाच- द्वारवत्यां पुरा विप्र स्नातोऽहं लवणांभसि । ददृशे मुनिमायांतं मुद्गलं नाम वाडव
महादेव म्हणाले— पूर्वी द्वारवतीमध्ये मी लवणसमुद्रात स्नान करत होतो; तेव्हा मला मुड्गल नावाचे ऋषी येताना दिसले.
ज्वलंतमिवचादित्यं तपसा द्योततांगकम् । मां प्रणम्य मुनिः प्राह मुद्गलो विस्मयान्वितः
ते तपश्चर्येच्या तेजाने प्रखर सूर्यासारखे चमकत होते; त्यांनी मला वंदन करून, आश्चर्यचकित होऊन बोलायला सुरुवात केली.
मुद्गल उवाच- अकस्मान्मूर्च्छितो देव पतितोऽस्मि धरातले । प्रज्वलंति ममांगानि गृहीतो यमकिंकरैः
मुड्गल म्हणाले— हे देव, मी अचानक शुद्ध हरपून जमिनीवर पडलो; माझे अंग जळत होते आणि यमाच्या दूतांनी मला पकडले.
बलादाकृष्यमाणोऽहं पुरुषॐगुष्ठमात्रकः । बद्धो यमभटैर्गाढं नीतोऽस्मि शमनांतिकम्
मला जबरदस्तीने ओढून नेले, तेव्हा मी माणसाच्या अंगठ्याएवढा लहान झालो; यमाच्या सैनिकांनी मला घट्ट बांधून मृत्युलोकाच्या जवळ नेले.
क्षणात्सभायां पश्यामि यमं पिंगललोचनम् । कृष्णमुखं महारौद्रं मृत्युव्याधिशतान्वितम्
क्षणातच सभेत मी यमाला पाहिले— त्याचे डोळे पिंगट, चेहरा काळा, फार भयंकर, आजारपण आणि मृत्यूने वेढलेला.
वातपित्त श्लेष्मदोषैर्मूर्तिमद्भिस्तु सेवितम् । कायशोषज्वरातंक स्फोटिका लूतकादिभिः
त्याच्या आजूबाजूला वात, पित्त, कफ यांचे मूर्त रूप, शरीर सुकणे, ताप, वेगवेगळे आजार, फोड, आणि क्षय असणारे होते.
ज्वालांगमर्दशीर्षार्ति भगंदर बलक्षयैः । कंठमालाक्षिरोगैश्च मूत्रकृच्छ्रज्वरव्रणैः
जळजळ, अंगदुखी, डोकेदुखी, भगंदर, शक्तिहीनता, घशात गाठ, डोळ्यांचे आजार, लघवीला त्रास, ताप आणि जखमा यांच्याने वेढलेला.
विमूर्च्छिका गलग्राह हृद्रोगैर्भूततस्करैः । इत्थं बहुविधै रौद्रैर्नानारूपैर्भयंकरैः
बेशुद्धी, घशात अडथळा, हृदयाचे रोग, भुते आणि चोर यांच्या वेगवेगळ्या भयंकर आणि भीतीदायक रूपांनी तो वेढलेला होता.
कपालशिरोहस्तैश्च संग्रामे नरके तथा । राक्षसैर्दानवैर्घोरैरुपविष्टैः पुरः स्थितैः
कपाळ, डोके, हात यांच्या हाडांनी, नरकातील रणभूमीत, भयंकर राक्षस आणि दैत्य, काही बसलेले, काही उभे, माझ्यासमोर होते.
धर्माधिकारिभिश्चात्र चित्रगुप्तादि लेखकैः । व्याघ्र सिंह वराहैश्च शिखासर्पैः सुदुर्द्धरैः
तेथे धर्माचे अधिकारी, चित्रगुप्तासारखे लेखनिक, वाघ, सिंह, रानडुक्कर आणि केसांच्या वेढ्यातले साप, हे सर्व जिंकता न येणारे होते.
वृश्चिकैर्दंष्ट्रिभिर्भूतैः कीटकैर्मत्कुणादिभिः । वृक चित्रादि शुनकैः कंकैर्गृध्रैश्च जंबुकैः
विंचू, दात असलेली भुते, किडे, भुंगे, लांडगे, विचित्र कुत्रे, बगळे, गिधाडे आणि कोल्हे यांचाही समूह होता.
तस्करैर्भूतदारिद्रैर्मारिभिर्डाकिनीग्रहैः । मुक्तकेशैः श्वासकासैर्भ्रुकुटी कुटिलाननैः
चोर, दारिद्र्याची भुते, मार, डाकिनी, मोकळे केस, श्वास, खोकला, भुवया वाकवलेली, वाकडी तोंडे असलेली अशी अनेक भयंकर रूपे होती.
बृहत्प्रतापैर्नोभीतैः शासकैः पापकर्मणाम् । यमः सभायां शुशुभे सेव्यमानः परिग्रहैः
यमराज आपल्या सभेत, पाप करणाऱ्यांवर राज्य करणाऱ्या, भयंकर आणि निर्भय अशा शासकांनी वेढलेला, त्यांच्या सेवकांसह तेजस्वी दिसत होता.
भीमाटविकजीवैश्च यथा व्यालांजनो गिरिः । ततो विश्वेश्वरः प्राह समयः किंकरान्प्रति
जशी एखादी डोंगररांग विषारी प्राण्यांनी वेढलेली असते, तसेच भीषण जंगलातील जीवांसारख्या लोकांनी वेढलेला असताना, सर्व विश्वाचा स्वामी आपल्या सेवकांना बोलू लागला.
नामभ्रांतैर्भवद्भिश्च समानीतः कथं मुनिः । भीमकस्यात्मजो ग्रामे कौंडिन्ये मुद्गलाभिधः
तुम्ही नावात गोंधळ करून, भीमाचा मुलगा, कौंडिन्य गावातील, मुद्गल नावाचा ऋषी, जो क्षत्रिय आहे, त्याला इथे कसा आणलात?
क्षीणायुः क्षत्रियः सोऽस्ति आनेयो मुच्यतामसौ । श्रुत्वैतत्ते गतास्तस्मादायाताः पुनरेव ते
तो क्षत्रिय असून त्याचे आयुष्य संपत आले आहे; त्याला आणायचे होते, पण आता त्याला सोडून द्या. हे ऐकून, ते तिथून गेले आणि पुन्हा परत आले.
धर्मराजं पुनः प्राहुः सर्वे ते यमकिंकराः । तत्रास्माभिर्गतैर्देही क्षीणायुर्नोपलक्षितः
ते सर्व यमाचे सेवक धर्मराजाला पुन्हा म्हणाले, 'आम्ही तिथे गेलो, पण ज्याचे आयुष्य संपले आहे असा देहधारी आम्हाला दिसला नाही.'
यम उवाच- किं कारणमदृश्यास्ते प्रायेण भवतां नराः । सुकृता द्वादशीयैस्तु ख्याता वैतरणी नदी
यम म्हणाला: 'तुम्हाला असे लोक बहुतेक वेळा का दिसत नाहीत, याचे कारण काय? द्वादशीला पुण्यकर्म करणाऱ्यांसाठी वैतरणी नदी प्रसिद्ध आहे.'
उज्जयिन्यां प्रयागे वा यमुनायां च ये मृताः । तिलहस्तिहिरण्यादि दत्तं यैस्तु गवाह्निकम्
उज्जयिनी, प्रयाग किंवा यमुनाकाठी जे मृत्यू पावले, ज्यांनी तिळ, सोने वगैरे दान केले, किंवा रोज गायीचे पूजन केले—
दूता ऊचुः - तद्व्रतं कीदृशं ब्रह्मन्ब्रूहि सर्वमशेषतः । किं तत्र देव कर्त्तव्यं पुरुषैस्तवतोषदम्
दूत म्हणाले: 'हे ब्रह्मन्, ते व्रत कसे असते ते आम्हाला पूर्णपणे सांग. तिथे पुरुषांनी देवाला प्रसन्न करण्यासाठी काय करावे?'
येन कृता नरश्रेष्ठ द्वादशी कृष्णपक्षजा । उपवासे च तेनैव कथं पापात्प्रमुच्यते
'हे श्रेष्ठ पुरुषा, कृष्णपक्षातील द्वादशीला कोणते व्रत करून, उपवास केल्याने पापातून मुक्ती मिळते?'
तद्व्रतं केन विधिना कर्त्तव्यं च यथा वद । सुप्रसन्नेन वक्तव्यं दयां कृत्वा दयानिधे
'ते व्रत कोणत्या पद्धतीने करावे, ते सांग. कृपाळू मनाने, दयाळू होऊन आम्हाला स्पष्टपणे सांग.'
श्रीमुद्गल उवाच- दूतानां वचनं श्रुत्वा उवाच मधुरं तदा । सर्वं वदामि भो दूता यथादृष्टं यथाश्रुतम्
श्रीमुद्गल म्हणाले: 'दूतांचे बोलणे ऐकून, त्यांनी गोड शब्दात सांगितले: 'हे दूतांनो, मी जे पाहिले आणि ऐकले ते सर्व सांगतो.'
यम उवाच- मार्गशीर्षादि मासे तु या इमाः कृष्णपक्षजाः । तासु पूर्वासु विधिवद्दूता वैतरणीव्रतम्
यम म्हणाले: 'मार्गशीर्षपासून सुरू होणाऱ्या महिन्यांत, कृष्णपक्षातील सुरुवातीच्या दिवशी, दूतांनो, विधीपूर्वक वैतरणी व्रत करावे.'