मृदास्नानं तदा कुर्यात्पद्मरागविभूषितः। अग्निर्मूर्द्धादिवो मंत्रं जपेत्स्नात उदङ्मुखः
'त्यावेळी मातीने स्नान करावे, आणि पद्मरागाने स्वतःला सजवावे. उत्तरेकडे तोंड करून, स्नान करून, देवांचा अधिपती अग्नीचा मंत्र जपावा.'
शूद्रस्तूष्णीं स्मरन्भौममास्तां भोगविवर्जितः। अथास्तमित आदित्ये गोमयेनानुलेपयेत्
'शूद्राने गप्प बसून, भौमाचा स्मरण करावे, आणि भोगांपासून दूर रहावे. सूर्यास्त झाल्यावर, गायीच्या शेणाने अंगाला लेप लावावा.'
प्रांगणं पुष्पमालाभिरक्षताद्भिः समंततः। तदभ्यर्च्यालिखेत्पद्मं कुंकुमेनाष्टपत्रकम्
आंगण सर्व बाजूंनी फुलांच्या माळांनी सजवावं. तिथे पूजा करून, कुंकवाने आठ पाकळ्यांचं कमळ काढावं.
कुंकुमस्याप्यभावेन रक्तचंदनमिष्यते। चत्वारः करकाः कार्याः भक्ष्यभोज्यसमन्विताः
कुंकव नसलं तर लाल चंदन चालतं. चार हाताच्या आकाराचे नैवेद्य तयार करावेत, त्यात खाण्याचे पदार्थ असावेत.
तंडुलै रक्तशालेयैः पद्मरागैश्च संयुताः। चतुःकोणेषु तान्कृत्वा फलानि विविधानि च
लाल तांदूळ आणि माणिक घालून ते चार कोपऱ्यांमध्ये ठेवावेत, आणि वेगवेगळ्या प्रकारची फळंही ठेवावीत.
गंधमाल्यादिकं सर्वं तथैव विनिवेशयेत्। सुवर्णशृंगां कपिलामथार्च्य रौप्यैः खुरैः कांस्यदोहां सवस्त्राम्
सुगंधी द्रव्यं, फुलांच्या माळा वगैरे सर्व गोष्टी तशाच मांडाव्यात. मग सोन्याचे शिंग, चांदीचे खुर, कांस्याचं दूध काढायचं भांडे आणि वस्त्र घातलेली पिवळी गाय पूजा करावी.
धुरंधरं रक्तखुरं च सौम्यं धान्यानि सप्तांबरसंयुतानि। अंगुष्ठमात्रं पुरुषं तथैव सौवर्णमप्यायतबाहुदंडम् 1.24.
मजबूत, लाल खुर असलेला, शांत बैल, सात प्रकारचे धान्य वस्त्रात गुंडाळून, आणि अंगठ्याएवढा, लांब हात असलेला सोन्याचा पुरुष यांचीही तयारी करावी.
चतुर्भुजं हेममयं च ताम्रपात्रे गुडस्योपरि सर्पियुक्तम्। सामस्वरज्ञाय जितेंद्रियाय वाग्रूपशीलान्वयसंयुताय
चार हात असलेली सोन्याची मूर्ती तांब्याच्या ताटात, गूळ आणि तुपावर ठेवावी. ही मूर्ती सामगान जाणणाऱ्या, इंद्रियांवर विजय मिळवलेल्या, वाणी, रूप आणि चांगल्या वर्तनाने युक्त अशा व्यक्तीसाठी असावी.
दातव्यमेतत्सकलं द्विजाय कुटुम्बिने नैव तु दंभयुक्ते। भूमिपुत्र महाभाग स्वेदोद्भव पिनाकिनः
हे सर्व द्विज गृहस्थाला द्यावं, पण कपटी माणसाला कधीच देऊ नये. हे पृथ्वीपुत्रा, हे पिनाकधारीचं घामातून उत्पन्न झालेलं दान आहे.
रूपार्थी त्वां प्रपन्नोहं गृहाणार्घ्यं नमोऽस्तु ते। मंत्रेणानेन दत्वार्घ्यं रक्तचंदनवारिणा
रूपासाठी मी तुझ्या शरण आलो आहे, हे अर्घ्य स्वीकार. या मंत्राने आणि लाल चंदनाचं पाणी घालून अर्घ्य द्यावं.
ततोर्चयेद्विप्रवरं रक्तमाल्यांबरादिभिः। दद्यात्तेनैव मंत्रेण भौमं गोमिथुनान्वितम्
मग त्या श्रेष्ठ ब्राह्मणाची लाल फुलांच्या माळा, वस्त्र वगैरे देऊन पूजा करावी. त्याच मंत्राने जमीन आणि गाय-म्हशीचं जोड द्यावं.
शय्यां च शक्तिमान्दद्यात्सर्वोपस्करसंयुताम्। यद्यदिष्टतमं लोके यच्चास्य दयितं गृहे
सर्व वस्तूंसह एक गादीही द्यावी. जगात ज्याला जे सर्वात प्रिय आहे, आणि घरात त्याला जे आवडतं तेही द्यावं.
तत्तद्गुणवते देयं दत्तस्याक्षयमिच्छता। ततः प्रदक्षिणं कृत्वा विसृज्य द्विजसत्तमम्
ज्याच्याकडे हे गुण आहेत, त्याला हे सर्व द्यावं, आणि दानाचं फळ अखंड राहावं असं ज्याला वाटतं त्याने असं करावं. मग त्या श्रेष्ठ ब्राह्मणाची प्रदक्षिणा करून त्याला सन्मानाने निरोप द्यावा.
नक्तं क्षीराशनं कुर्यादेवं चांगारकाष्टकम्। चतुरो वाथ वातस्य यत्पुण्यं तद्वदामि ते
रात्रभर उपवास करून फक्त दूध प्यावं, आणि आठ कोळशांचे तुकडे वापरून विधी करावा. आता मी तुला याचं पुण्य सांगतो.
रूपसौभाग्यसंपन्नः पुमान्जन्मनि जन्मनि। विष्णौ वाथ शिवे भक्तः सप्तद्वीपाधिपो भवेत्
असा पुरुष जन्मोजन्मी रूप, सौभाग्य आणि संपत्तीने युक्त होतो. तो विष्णू किंवा शिवभक्त होतो आणि सातही द्वीपांचा राजा बनतो.
सप्तकल्पसहस्राणि रुद्रलोके महीयते। तस्मात्वमपि दैत्येंद्र व्रतमेतत्समाचर
सात हजार कल्पपर्यंत तो रुद्रलोकात सन्मानित होतो. म्हणून, दैत्याधिपती, तूही हे व्रत अवश्य कर.
इत्येवमुक्तो भुगुनंदनेन चकार सर्वं व्रतमेव दैत्यः। त्वं चापि राजन्कुरु सर्वमेतद्यतोक्षयं वेदविदो वदंति
भृगुनंदनाने असं सांगितल्यावर त्या दैत्याने सगळं व्रत केलं. राजन, वेदज्ञ लोक याला अक्षय मानतात, म्हणून तूही हे सर्व कर.
शृणोति यश्चैनमनन्यचेतास्तस्यापि सर्वं भगवान्विधत्ते
जो कोणी हे एकाग्रतेने ऐकतो, त्यालाही भगवान सर्व काही देतो.
भीष्म उवाच। उपवासेष्वशक्तस्य तदेव फलमिच्छतः। अनभ्यासेन रोगाद्वा किमिष्टं व्रतमुच्यताम्
भीष्म म्हणाले: जो उपवास करू शकत नाही, पण तसंच फळ हवं आहे, किंवा सराव नसल्याने, आजारपणामुळे—त्याच्यासाठी कोणतं व्रत सांगितलं आहे?
पुलस्त्य उवाच। उपवासेष्वशक्तानां नक्तं भोजनमिष्यते। यस्मिन्व्रते तदप्यत्र श्रूयतां वै व्रतं महत्
पुलस्त्य म्हणाले: जे उपवास करू शकत नाहीत, त्यांना फक्त रात्री जेवण चालतं. ज्यात हे व्रत आहे, ते मोठं व्रत मी सांगतो, ऐक.
आदित्यशयनं नाम यथावच्छंकरार्चनम्। येषु नक्षत्रयोगेषु पुराणज्ञाः प्रचक्षते
आदित्यशयन नावाचं शंकराचं पूजन, जसं सांगितलं आहे, ते कोणत्या नक्षत्रांच्या संयोगाला करावं असं पुराणज्ञ लोक सांगतात.
यदा हस्तेन सप्तम्यामादित्यस्य दिनं भवेत्। सूर्यस्य चापि संक्रांतिस्तिथिस्सा सार्वकामिकी
जेव्हा सप्तमीला हस्त नक्षत्र येतं आणि तो दिवस सूर्याचा असतो, किंवा सूर्याची संक्रांती असते, तेव्हा ती तिथी सर्व इच्छा पूर्ण करणारी मानली जाते.
उमामहेश्वरस्यार्चामर्चयेत्सूर्यनामभिः। सूर्यार्चां शिवलिगं च उभयं पूजयेद्यतः
उमा आणि महेश्वर यांच्या मूर्तींचं पूजन सूर्याचं नाव घेऊन करावं. सूर्यपूजन आणि शिवलिंगाचं पूजन दोन्ही एकत्र करावं.
उमापते रवेश्चापि न भेदः क्वचिदिष्यते। यस्मात्तस्मान्नृपश्रेष्ठ गृहे भानुं समर्चयेत्
उमापती आणि रवि यांच्यात कुठेही फरक मानू नये. म्हणून, राजांमध्ये श्रेष्ठा, घरात भानूचं पूजन करावं.
हस्तेन सूर्याय नमोस्तुपादावर्काय चित्रासु च गुल्फदेशं। स्वातीषु जंघे पुरुषोत्तमाय धात्रे विशाखासु च जानुदेशम्
हस्त नक्षत्रात सूर्याच्या पायांना नमस्कार, चित्रा नक्षत्रात टाचांना, स्वाती नक्षत्रात पिंडऱ्यांना पुरुषोत्तम धात्याला, विशाखा नक्षत्रात गुडघ्यांना नमस्कार करावा.
तथानुराधासु नमोभि पूज्यमुरुद्द्वयं चैव सहस्रभानोः। ज्येष्ठास्वनंगाय नमोस्तु गुह्यमिन्द्रा यभीमाय कटिं च मूले
अनुराधा नक्षत्रात सहस्रकिरण असलेल्या सूर्याच्या दोन्ही मांड्यांना नमस्कार करावा; ज्येष्ठा नक्षत्रात अनंगाच्या गुप्तांगांना, मुळे नक्षत्रात भीमाच्या कटीला नमस्कार करावा.
पूर्वोत्तराषाढयुगे च नाभिं त्वष्ट्रे नमः सप्ततुरंगमाय। तीक्ष्णांशवे श्रवणे चाथ कुक्षिं पृष्ठं धनिष्ठासु विकर्तनाय
पूर्वाषाढा आणि उत्तराषाढा या दोन्ही नक्षत्रात सप्ताश्वधारी त्वष्ट्याच्या नाभीला नमस्कार करावा; श्रवण नक्षत्रात तिक्ष्णकिरणाच्या पोटाला, धनिष्ठा नक्षत्रात विकर्तनाच्या पाठीला नमस्कार करावा.
वक्षस्थलं ध्वांतविनाशनाय जलाधिपर्क्षे प्रतिपूजनीयम्। पूर्वोत्तरा भाद्रपदद्वये च बाहूत्तमश्चंडकराय पूज्यौ
शतभिषा नक्षत्रात अंधार नष्ट करणाऱ्या छातीचं पूजन करावं; पूर्वभाद्रपदा आणि उत्तरभाद्रपदा या दोन्ही नक्षत्रात चंडकराच्या उत्तम बाहूंचं पूजन करावं.
साम्नामधीशाय करद्वयं च संपूजनीयं नृप रेवतीषु। नखानि पूज्यानि तथाश्विनीषु नमोस्तु सप्ताश्वधुरंधराय
रेवती नक्षत्रात सामगानांचे अधिपती असलेल्या सूर्याच्या दोन्ही हातांचं पूजन करावं; अश्विनी नक्षत्रात सप्ताश्वधारीच्या नखांचं पूजन नमस्कार करून करावं.
कठोरधाम्ने भरणीषु कंठं दिवाकरायेत्यभिपूजनीयम्। ग्रीवाग्निपर्क्षे धरसंपुटे तु संपूजयेद्भारत रोहिणीषु
भरणी नक्षत्रात कठोरतेचं स्थान असलेल्या सूर्याच्या गळ्याचं पूजन 'दिवाकराय नम:' असं म्हणून करावं; रोहिणी नक्षत्रात अग्निस्थान असलेल्या ग्रीवेचं पूजन करावं.