एवमुक्तस्ततः शांतिमगमत्कामरूपधृत्। स जातस्तत्क्षणाद्राजन्ग्रहत्वमगमत्पुनः
असे सांगितल्यावर, त्याने इच्छेप्रमाणे रूप धारण केले आणि शांत झाला. त्या क्षणी, राजन, तो पुन्हा ग्रह म्हणून जन्माला आला.
स कदाचिद्भवांस्तस्य पूजार्घादिकमुत्तमं। दृष्टवान्क्रियमाणं च शूद्रेण त्वं व्यवस्थितः
कधीतरी, तू तिथे असताना, एका शूद्राने त्याची उत्तम पूजा आणि अर्घ्य दिलेले पाहिले.
तेन त्वं रूपवान्जातो सुरः शत्रुकुलाशनिः। विविधा च रुचिर्जाता यस्मात्तव विदूरगा
त्यामुळे तू सुंदर, देवस्वरूप आणि शत्रूंच्या वंशाचा नाश करणारा झाला. तुझ्यात अनेक सुंदर गुण निर्माण झाले, जे दूरदूरपर्यंत प्रसिद्ध झाले.
विरोचन इति प्राहुस्तस्मात् त्वां देवदानवाः। शूद्रेण क्रियमाणस्य व्रतस्य तव दर्शनात्
म्हणूनच, देव आणि दानव तुला 'विरोचन' म्हणतात, कारण तू त्या शूद्राने केलेल्या व्रताचे साक्षीदार होतास.
ईदृशी रूपसंपत्तिरिति विस्मितवानहम्। साधुसाध्विति तेनोक्तमहो माहात्म्यमुत्तमं
अशी रूपसंपत्ती पाहून मी आश्चर्यचकित झालो. मी 'छान, छान!' असे म्हटल्यावर त्याने उत्तर दिले, 'वा! किती मोठे माहात्म्य!'
पश्यतोपि भवेद्रूपमैश्वर्यं किमु कुर्वतः। यस्माच्च भक्त्या धरणीसुतस्य विनिंद्यमानेन गवादिदानम्
फक्त पाहूनच रूप आणि ऐश्वर्य मिळते, तर प्रत्यक्ष केल्यावर किती मिळेल! आणि पृथ्वीपुत्राने भक्तीने गायी वगैरे दान दिले, तेव्हा त्याची निंदा झाली—
आलोकितं तेन सुरारिगर्भे संभूतिरेषा तव दैत्य जाता। अथ तद्वचनं श्रुत्वा भार्गवस्य महात्मनः
हे पाहून, तुझा जन्म देवांचे शत्रू असलेल्या गर्भात झाला; म्हणून तू दैत्य म्हणून जन्मास आलास. मग त्या महात्मा भार्गवांचे शब्द ऐकून—
प्रह्लादनंदनो वीरः पुनः पप्रच्छ भार्गवम्। विरोचन उवाच। भगवंस्तद्व्रतं सम्यक्श्रोतुमिच्छामि तत्वतः
प्रह्लादाचा पुत्र, तो शूरवीर पुन्हा भार्गवाला विचारतो. विरोचन म्हणतो: 'भगवन्, त्या व्रताची खरी माहिती मला ऐकायची आहे.'
दीयमानं तु यद्दानं मया दृष्टं भवांतरे। माहात्म्यं च विधिं तस्य यथावद्वक्तुमर्हसि
'त्या जन्मात मी जे दान दिलेले पाहिले, त्याचे माहात्म्य आणि त्याची पद्धत, ते कृपया मला नीट सांगावे.'
इति तद्वचनं श्रुत्वा विप्रः प्रोवाच सादरं। चतुर्थ्यंगारकदिने यदा भवति दानव
हे शब्द ऐकून, त्या ब्राह्मणाने आदराने सांगितले: 'दानवा, जेव्हा चतुर्थी आणि अंगारकाचा दिवस येतो—'
मृदास्नानं तदा कुर्यात्पद्मरागविभूषितः। अग्निर्मूर्द्धादिवो मंत्रं जपेत्स्नात उदङ्मुखः
'त्यावेळी मातीने स्नान करावे, आणि पद्मरागाने स्वतःला सजवावे. उत्तरेकडे तोंड करून, स्नान करून, देवांचा अधिपती अग्नीचा मंत्र जपावा.'
शूद्रस्तूष्णीं स्मरन्भौममास्तां भोगविवर्जितः। अथास्तमित आदित्ये गोमयेनानुलेपयेत्
'शूद्राने गप्प बसून, भौमाचा स्मरण करावे, आणि भोगांपासून दूर रहावे. सूर्यास्त झाल्यावर, गायीच्या शेणाने अंगाला लेप लावावा.'
प्रांगणं पुष्पमालाभिरक्षताद्भिः समंततः। तदभ्यर्च्यालिखेत्पद्मं कुंकुमेनाष्टपत्रकम्
आंगण सर्व बाजूंनी फुलांच्या माळांनी सजवावं. तिथे पूजा करून, कुंकवाने आठ पाकळ्यांचं कमळ काढावं.
कुंकुमस्याप्यभावेन रक्तचंदनमिष्यते। चत्वारः करकाः कार्याः भक्ष्यभोज्यसमन्विताः
कुंकव नसलं तर लाल चंदन चालतं. चार हाताच्या आकाराचे नैवेद्य तयार करावेत, त्यात खाण्याचे पदार्थ असावेत.
तंडुलै रक्तशालेयैः पद्मरागैश्च संयुताः। चतुःकोणेषु तान्कृत्वा फलानि विविधानि च
लाल तांदूळ आणि माणिक घालून ते चार कोपऱ्यांमध्ये ठेवावेत, आणि वेगवेगळ्या प्रकारची फळंही ठेवावीत.
गंधमाल्यादिकं सर्वं तथैव विनिवेशयेत्। सुवर्णशृंगां कपिलामथार्च्य रौप्यैः खुरैः कांस्यदोहां सवस्त्राम्
सुगंधी द्रव्यं, फुलांच्या माळा वगैरे सर्व गोष्टी तशाच मांडाव्यात. मग सोन्याचे शिंग, चांदीचे खुर, कांस्याचं दूध काढायचं भांडे आणि वस्त्र घातलेली पिवळी गाय पूजा करावी.
धुरंधरं रक्तखुरं च सौम्यं धान्यानि सप्तांबरसंयुतानि। अंगुष्ठमात्रं पुरुषं तथैव सौवर्णमप्यायतबाहुदंडम् 1.24.
मजबूत, लाल खुर असलेला, शांत बैल, सात प्रकारचे धान्य वस्त्रात गुंडाळून, आणि अंगठ्याएवढा, लांब हात असलेला सोन्याचा पुरुष यांचीही तयारी करावी.
चतुर्भुजं हेममयं च ताम्रपात्रे गुडस्योपरि सर्पियुक्तम्। सामस्वरज्ञाय जितेंद्रियाय वाग्रूपशीलान्वयसंयुताय
चार हात असलेली सोन्याची मूर्ती तांब्याच्या ताटात, गूळ आणि तुपावर ठेवावी. ही मूर्ती सामगान जाणणाऱ्या, इंद्रियांवर विजय मिळवलेल्या, वाणी, रूप आणि चांगल्या वर्तनाने युक्त अशा व्यक्तीसाठी असावी.
दातव्यमेतत्सकलं द्विजाय कुटुम्बिने नैव तु दंभयुक्ते। भूमिपुत्र महाभाग स्वेदोद्भव पिनाकिनः
हे सर्व द्विज गृहस्थाला द्यावं, पण कपटी माणसाला कधीच देऊ नये. हे पृथ्वीपुत्रा, हे पिनाकधारीचं घामातून उत्पन्न झालेलं दान आहे.
रूपार्थी त्वां प्रपन्नोहं गृहाणार्घ्यं नमोऽस्तु ते। मंत्रेणानेन दत्वार्घ्यं रक्तचंदनवारिणा
रूपासाठी मी तुझ्या शरण आलो आहे, हे अर्घ्य स्वीकार. या मंत्राने आणि लाल चंदनाचं पाणी घालून अर्घ्य द्यावं.
ततोर्चयेद्विप्रवरं रक्तमाल्यांबरादिभिः। दद्यात्तेनैव मंत्रेण भौमं गोमिथुनान्वितम्
मग त्या श्रेष्ठ ब्राह्मणाची लाल फुलांच्या माळा, वस्त्र वगैरे देऊन पूजा करावी. त्याच मंत्राने जमीन आणि गाय-म्हशीचं जोड द्यावं.
शय्यां च शक्तिमान्दद्यात्सर्वोपस्करसंयुताम्। यद्यदिष्टतमं लोके यच्चास्य दयितं गृहे
सर्व वस्तूंसह एक गादीही द्यावी. जगात ज्याला जे सर्वात प्रिय आहे, आणि घरात त्याला जे आवडतं तेही द्यावं.
तत्तद्गुणवते देयं दत्तस्याक्षयमिच्छता। ततः प्रदक्षिणं कृत्वा विसृज्य द्विजसत्तमम्
ज्याच्याकडे हे गुण आहेत, त्याला हे सर्व द्यावं, आणि दानाचं फळ अखंड राहावं असं ज्याला वाटतं त्याने असं करावं. मग त्या श्रेष्ठ ब्राह्मणाची प्रदक्षिणा करून त्याला सन्मानाने निरोप द्यावा.
नक्तं क्षीराशनं कुर्यादेवं चांगारकाष्टकम्। चतुरो वाथ वातस्य यत्पुण्यं तद्वदामि ते
रात्रभर उपवास करून फक्त दूध प्यावं, आणि आठ कोळशांचे तुकडे वापरून विधी करावा. आता मी तुला याचं पुण्य सांगतो.
रूपसौभाग्यसंपन्नः पुमान्जन्मनि जन्मनि। विष्णौ वाथ शिवे भक्तः सप्तद्वीपाधिपो भवेत्
असा पुरुष जन्मोजन्मी रूप, सौभाग्य आणि संपत्तीने युक्त होतो. तो विष्णू किंवा शिवभक्त होतो आणि सातही द्वीपांचा राजा बनतो.
सप्तकल्पसहस्राणि रुद्रलोके महीयते। तस्मात्वमपि दैत्येंद्र व्रतमेतत्समाचर
सात हजार कल्पपर्यंत तो रुद्रलोकात सन्मानित होतो. म्हणून, दैत्याधिपती, तूही हे व्रत अवश्य कर.
इत्येवमुक्तो भुगुनंदनेन चकार सर्वं व्रतमेव दैत्यः। त्वं चापि राजन्कुरु सर्वमेतद्यतोक्षयं वेदविदो वदंति
भृगुनंदनाने असं सांगितल्यावर त्या दैत्याने सगळं व्रत केलं. राजन, वेदज्ञ लोक याला अक्षय मानतात, म्हणून तूही हे सर्व कर.
शृणोति यश्चैनमनन्यचेतास्तस्यापि सर्वं भगवान्विधत्ते
जो कोणी हे एकाग्रतेने ऐकतो, त्यालाही भगवान सर्व काही देतो.
भीष्म उवाच। उपवासेष्वशक्तस्य तदेव फलमिच्छतः। अनभ्यासेन रोगाद्वा किमिष्टं व्रतमुच्यताम्
भीष्म म्हणाले: जो उपवास करू शकत नाही, पण तसंच फळ हवं आहे, किंवा सराव नसल्याने, आजारपणामुळे—त्याच्यासाठी कोणतं व्रत सांगितलं आहे?
पुलस्त्य उवाच। उपवासेष्वशक्तानां नक्तं भोजनमिष्यते। यस्मिन्व्रते तदप्यत्र श्रूयतां वै व्रतं महत्
पुलस्त्य म्हणाले: जे उपवास करू शकत नाहीत, त्यांना फक्त रात्री जेवण चालतं. ज्यात हे व्रत आहे, ते मोठं व्रत मी सांगतो, ऐक.