तत्तथा हसितं तस्य पप्रच्छ सुरसूदनः। ब्रह्मन्किमर्थमेतत्ते हास्यं वै मामकं कृतम्
असं हसताना, देवांचा संहार करणारा म्हणाला: 'ब्राह्मण, तू माझ्यावर हे हास्य का केलंस?'
साधुसाध्विति मामेवमुक्तवांस्त्वं वदस्व मे। तमेवं वादिनं युक्तमुवाच वदतां वरः
'तू मला “छान केलंस, छान केलंस” असं म्हणालास—माझ्या सांग, का?' असं विचारणाऱ्याला, बोलण्यात श्रेष्ठ असणाऱ्याने उत्तर दिलं:
विस्मयाद्व्रतमाहात्म्याद्धास्यमेतत्कृतं मया। पुरा दक्षविनाशाय कुपितस्य त्रिशूलिनः
'व्रताच्या महिम्यामुळे मला आश्चर्य वाटून मी हसलो; पूर्वी दक्षाचा नाश करण्यासाठी त्रिशूळधारी रागावला होता—'
अपतद्भीमवक्त्रस्य स्वेदबिंदुर्ललाटजः। भित्वा स सप्तपातालानदहत्सप्तसागरान्
'त्याच्या भयंकर चेहऱ्यावरून कपाळावरचं घामाचं थेंब पडला; तो सात पाताळं फोडून, सात समुद्र जाळून टाकला.'
अनेकवक्त्रनयनोज्वलज्ज्वलन भीषणः। वीरभद्र इति ख्यातः करपादायुतैर्युतः
तो वीरभद्र नावाने प्रसिद्ध झाला. त्याचे अनेक तोंडे आणि डोळे होते, अंगातून ज्वाळा निघत होत्या, आणि तो फारच भयंकर दिसत होता. त्याला दहा हजार हातपाय होते.
कृत्वा स यज्ञमथनं पुनर्भूतस्य संप्लवः। त्रिजगद्दहनाद्भूयः शिवेन विनिवारितः
त्याने यज्ञाचा विध्वंस केला आणि पुन्हा एक मोठा संकटकाळ आणला. पण तीनही लोकांचा जाळ होणार होता, तेव्हा शिवांनी तो आटोक्यात आणला.
कृतं त्वया वीरभद्र दक्षयज्ञविनाशनं। इदानीमलमेतेन लोकदाहेन कर्मणा
वीरभद्रा, तू दक्षाचा यज्ञ नष्ट केला आहेस; आता या जग जाळण्याच्या कृत्याने तुझे काम पूर्ण झाले आहे.
शांतिप्रदानात्सर्वेषां ग्रहणां प्रथमो भव। प्रहृष्टाभिजनाः पूजां करिष्यंति कृतात्मनः
सर्वांना शांतता देऊन, तू ग्रहांमध्ये सर्वात श्रेष्ठ हो. उत्तम वंशातील आणि शुद्ध मनाचे लोक आनंदाने तुझी पूजा करतील.
अंगारक इति ख्यातिं गमिष्यसि धरात्मज। देवलोके द्वितीयं च तव रूपं भविष्यति
तू 'अंगारक' म्हणून प्रसिद्ध होशील, पृथ्वीचा पुत्र म्हणून ओळखला जाशील. देवांच्या लोकांत तुझे दुसरे रूप असेल.
ये च त्वां पूजयिष्यंति चतुर्थ्यां तु दिने नराः। रूपमारोग्यमैश्वर्यं तेष्वनंतं भविष्यति
जे पुरुष चतुर्थीच्या दिवशी तुझी पूजा करतील, त्यांना अनंत सौंदर्य, आरोग्य आणि संपत्ती मिळेल.
एवमुक्तस्ततः शांतिमगमत्कामरूपधृत्। स जातस्तत्क्षणाद्राजन्ग्रहत्वमगमत्पुनः
असे सांगितल्यावर, त्याने इच्छेप्रमाणे रूप धारण केले आणि शांत झाला. त्या क्षणी, राजन, तो पुन्हा ग्रह म्हणून जन्माला आला.
स कदाचिद्भवांस्तस्य पूजार्घादिकमुत्तमं। दृष्टवान्क्रियमाणं च शूद्रेण त्वं व्यवस्थितः
कधीतरी, तू तिथे असताना, एका शूद्राने त्याची उत्तम पूजा आणि अर्घ्य दिलेले पाहिले.
तेन त्वं रूपवान्जातो सुरः शत्रुकुलाशनिः। विविधा च रुचिर्जाता यस्मात्तव विदूरगा
त्यामुळे तू सुंदर, देवस्वरूप आणि शत्रूंच्या वंशाचा नाश करणारा झाला. तुझ्यात अनेक सुंदर गुण निर्माण झाले, जे दूरदूरपर्यंत प्रसिद्ध झाले.
विरोचन इति प्राहुस्तस्मात् त्वां देवदानवाः। शूद्रेण क्रियमाणस्य व्रतस्य तव दर्शनात्
म्हणूनच, देव आणि दानव तुला 'विरोचन' म्हणतात, कारण तू त्या शूद्राने केलेल्या व्रताचे साक्षीदार होतास.
ईदृशी रूपसंपत्तिरिति विस्मितवानहम्। साधुसाध्विति तेनोक्तमहो माहात्म्यमुत्तमं
अशी रूपसंपत्ती पाहून मी आश्चर्यचकित झालो. मी 'छान, छान!' असे म्हटल्यावर त्याने उत्तर दिले, 'वा! किती मोठे माहात्म्य!'
पश्यतोपि भवेद्रूपमैश्वर्यं किमु कुर्वतः। यस्माच्च भक्त्या धरणीसुतस्य विनिंद्यमानेन गवादिदानम्
फक्त पाहूनच रूप आणि ऐश्वर्य मिळते, तर प्रत्यक्ष केल्यावर किती मिळेल! आणि पृथ्वीपुत्राने भक्तीने गायी वगैरे दान दिले, तेव्हा त्याची निंदा झाली—
आलोकितं तेन सुरारिगर्भे संभूतिरेषा तव दैत्य जाता। अथ तद्वचनं श्रुत्वा भार्गवस्य महात्मनः
हे पाहून, तुझा जन्म देवांचे शत्रू असलेल्या गर्भात झाला; म्हणून तू दैत्य म्हणून जन्मास आलास. मग त्या महात्मा भार्गवांचे शब्द ऐकून—
प्रह्लादनंदनो वीरः पुनः पप्रच्छ भार्गवम्। विरोचन उवाच। भगवंस्तद्व्रतं सम्यक्श्रोतुमिच्छामि तत्वतः
प्रह्लादाचा पुत्र, तो शूरवीर पुन्हा भार्गवाला विचारतो. विरोचन म्हणतो: 'भगवन्, त्या व्रताची खरी माहिती मला ऐकायची आहे.'
दीयमानं तु यद्दानं मया दृष्टं भवांतरे। माहात्म्यं च विधिं तस्य यथावद्वक्तुमर्हसि
'त्या जन्मात मी जे दान दिलेले पाहिले, त्याचे माहात्म्य आणि त्याची पद्धत, ते कृपया मला नीट सांगावे.'
इति तद्वचनं श्रुत्वा विप्रः प्रोवाच सादरं। चतुर्थ्यंगारकदिने यदा भवति दानव
हे शब्द ऐकून, त्या ब्राह्मणाने आदराने सांगितले: 'दानवा, जेव्हा चतुर्थी आणि अंगारकाचा दिवस येतो—'
मृदास्नानं तदा कुर्यात्पद्मरागविभूषितः। अग्निर्मूर्द्धादिवो मंत्रं जपेत्स्नात उदङ्मुखः
'त्यावेळी मातीने स्नान करावे, आणि पद्मरागाने स्वतःला सजवावे. उत्तरेकडे तोंड करून, स्नान करून, देवांचा अधिपती अग्नीचा मंत्र जपावा.'
शूद्रस्तूष्णीं स्मरन्भौममास्तां भोगविवर्जितः। अथास्तमित आदित्ये गोमयेनानुलेपयेत्
'शूद्राने गप्प बसून, भौमाचा स्मरण करावे, आणि भोगांपासून दूर रहावे. सूर्यास्त झाल्यावर, गायीच्या शेणाने अंगाला लेप लावावा.'
प्रांगणं पुष्पमालाभिरक्षताद्भिः समंततः। तदभ्यर्च्यालिखेत्पद्मं कुंकुमेनाष्टपत्रकम्
आंगण सर्व बाजूंनी फुलांच्या माळांनी सजवावं. तिथे पूजा करून, कुंकवाने आठ पाकळ्यांचं कमळ काढावं.
कुंकुमस्याप्यभावेन रक्तचंदनमिष्यते। चत्वारः करकाः कार्याः भक्ष्यभोज्यसमन्विताः
कुंकव नसलं तर लाल चंदन चालतं. चार हाताच्या आकाराचे नैवेद्य तयार करावेत, त्यात खाण्याचे पदार्थ असावेत.
तंडुलै रक्तशालेयैः पद्मरागैश्च संयुताः। चतुःकोणेषु तान्कृत्वा फलानि विविधानि च
लाल तांदूळ आणि माणिक घालून ते चार कोपऱ्यांमध्ये ठेवावेत, आणि वेगवेगळ्या प्रकारची फळंही ठेवावीत.
गंधमाल्यादिकं सर्वं तथैव विनिवेशयेत्। सुवर्णशृंगां कपिलामथार्च्य रौप्यैः खुरैः कांस्यदोहां सवस्त्राम्
सुगंधी द्रव्यं, फुलांच्या माळा वगैरे सर्व गोष्टी तशाच मांडाव्यात. मग सोन्याचे शिंग, चांदीचे खुर, कांस्याचं दूध काढायचं भांडे आणि वस्त्र घातलेली पिवळी गाय पूजा करावी.
धुरंधरं रक्तखुरं च सौम्यं धान्यानि सप्तांबरसंयुतानि। अंगुष्ठमात्रं पुरुषं तथैव सौवर्णमप्यायतबाहुदंडम् 1.24.
मजबूत, लाल खुर असलेला, शांत बैल, सात प्रकारचे धान्य वस्त्रात गुंडाळून, आणि अंगठ्याएवढा, लांब हात असलेला सोन्याचा पुरुष यांचीही तयारी करावी.
चतुर्भुजं हेममयं च ताम्रपात्रे गुडस्योपरि सर्पियुक्तम्। सामस्वरज्ञाय जितेंद्रियाय वाग्रूपशीलान्वयसंयुताय
चार हात असलेली सोन्याची मूर्ती तांब्याच्या ताटात, गूळ आणि तुपावर ठेवावी. ही मूर्ती सामगान जाणणाऱ्या, इंद्रियांवर विजय मिळवलेल्या, वाणी, रूप आणि चांगल्या वर्तनाने युक्त अशा व्यक्तीसाठी असावी.
दातव्यमेतत्सकलं द्विजाय कुटुम्बिने नैव तु दंभयुक्ते। भूमिपुत्र महाभाग स्वेदोद्भव पिनाकिनः
हे सर्व द्विज गृहस्थाला द्यावं, पण कपटी माणसाला कधीच देऊ नये. हे पृथ्वीपुत्रा, हे पिनाकधारीचं घामातून उत्पन्न झालेलं दान आहे.
रूपार्थी त्वां प्रपन्नोहं गृहाणार्घ्यं नमोऽस्तु ते। मंत्रेणानेन दत्वार्घ्यं रक्तचंदनवारिणा
रूपासाठी मी तुझ्या शरण आलो आहे, हे अर्घ्य स्वीकार. या मंत्राने आणि लाल चंदनाचं पाणी घालून अर्घ्य द्यावं.