दुःखशोकसमाविष्टः पीड्यमानो दिवानिशम् । कौंडिन्यस्याश्रमपदं प्राप्तः पुण्यागमात्क्वचित्
दुःख आणि शोक यांनी व्यापलेला, रात्रंदिवस त्रास सहन करणारा तो, पुण्याच्या जोरावर कधी तरी कौंडिन्याच्या आश्रमात पोहोचला.
माधवे मासि जाह्नव्याः कृतस्नानं तपोधनम् । आससाद धृष्टबुद्धिः शोकभारेण पीडितः
माधव महिन्यात, गंगेत स्नान केलेल्या त्या तपस्व्याजवळ तो, स्वतः दुःखाने ग्रासलेला, गेला.
तद्वस्त्रबिंदुस्पर्शेन गतपापो हताशुभः । कौंडिन्यस्याग्रतः स्थित्वा प्रत्युवाच कृतांजलि
त्या ऋषीच्या वस्त्राचा एक थेंब लागल्यावर त्याची पापे आणि दुर्दैव नाहीशी झाली; कौंडिन्याच्या समोर उभा राहून, हात जोडून तो बोलू लागला.
धृष्टबुद्धिरुवाच- भो भो ब्रह्मन्द्विजश्रेष्ठ दयां कृत्वा ममोपरि । येन पुण्यप्रभावेन मुक्तिर्भवति तद्वद
धृष्टबुद्धी म्हणाला—'हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, माझ्यावर दया करा; कोणत्या पुण्याच्या प्रभावाने मुक्ती मिळते ते मला सांगा.'
कौंडिन्य उवाच- शृणुष्वैकमनाभूत्वा येन पापक्षयस्तव । वैशाखस्य सिते पक्षे मोहिनी नाम विश्रुता
कौंडिन्य म्हणाले—'एकाग्र मनाने ऐक, ज्यामुळे तुझे पाप नष्ट होईल; वैशाख महिन्यातल्या शुक्ल पक्षात मोहिनी नावाची प्रसिद्ध एकादशी आहे.'
एकादशीव्रतं तस्याः कुरु मद्वाक्यनोदितः । मेरुतुल्यानि पापानि क्षयं गच्छंति देहिनाम्
'माझ्या सांगण्यानुसार त्या दिवशी एकादशीचे व्रत कर; मेरू पर्वताएवढी पापेही या व्रताने नष्ट होतात.'
बहुजन्मार्जितान्येषा मोहिनी समुपोषिता । इति वाक्यं मुनेः श्रुत्वा धृष्टबुद्धिः प्रसन्नधीः
'मोहिनी एकादशी नीट पाळली तर अनेक जन्मांची साठलेली पापेही नाहीशी होतात.' असे ऋषीचे शब्द ऐकून धृष्टबुद्धीचे मन प्रसन्न झाले.
व्रतं चकार विधिवत्कौंडिन्यस्योपदेशतः । कृते व्रते नृपश्रेष्ठ गतपापो बभूव सः
त्याने कौंडिन्याच्या सांगण्याप्रमाणे विधीपूर्वक व्रत केले; व्रत पूर्ण झाल्यावर, राजन, त्याचे सर्व पाप नष्ट झाले.
दिव्यदेहस्ततो भूत्वा गरुडोपरिसंस्थितः । जगाम वैष्णवं लोकं सर्वोपद्रव वर्जितम्
मग त्याला दिव्य देह मिळाला, तो गरुडावर बसला आणि सर्व दुःखांपासून मुक्त होऊन विष्णुलोकात गेला.
इतीदृशं रामचंद्र उत्तमं मोहिनी व्रतम् । नातः परतरं किंचित्त्रैलोक्ये सचराचरे
रामचंद्रा, असे हे उत्तम मोहिनी व्रत आहे; या त्रैलोक्यात, चराचर सृष्टीत याहून श्रेष्ठ काहीच नाही.
यज्ञादितीर्थदानानि कलां नार्हंति षोडशीम् । पठनाच्छ्रवणाद्राजन्गोसहस्र फलं लभेत्
यज्ञ, तीर्थयात्रा आणि दान यांना पठण किंवा ऐकण्याने मिळणाऱ्या फळाचा सोळावाही भागही मिळत नाही; पठण किंवा ऐकणाऱ्याला हजार गायींचे फळ मिळते.
इति श्रीपाद्मेमहापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां सहितायामुत्तरखंडे उमापतिनारदसंवादे वैशाखशुक्ले मोहन्येकादशीनाम एकोनपंचाशत्तमोऽध्यायः
श्रीपद्ममहापुराणाच्या उत्तरखंडातील उमापती आणि नारद यांच्या संवादातील 'वैशाख शुद्ध मोहिनी एकादशी' नावाचा एकोणपन्नासावा अध्याय येथे संपला.
नारद उवाच- यमस्याराधनं ब्रूहि मद्धितार्थं सुरोत्तम । कथं न गम्यते देव नरेण नरकांतरे
नारद म्हणाले— हे देवांमध्ये श्रेष्ठ, माझ्या हितासाठी यमाची पूजा कशी करावी ते सांगा; मनुष्याला नरकात जाण्यापासून कसे वाचता येईल हे मला सांगा.
श्रूयते यमलोके तु सदा वैतरणी नदी । अनाधृष्यात्वपारा च दुस्तरा बहुशोणिता
ऐकायला येते की यमाच्या लोकात नेहमी वैतरणी नदी आहे; ती अगदी जवळ जाता येत नाही, पार करता येत नाही, रक्ताने भरलेली आणि फार भयंकर आहे.
दुस्तरा सर्वभूतानां सा कथं सुतरा भवेत् । भयमेतन्महादेव यमलोकं प्रति प्रभो
ती सर्व प्राण्यांसाठी पार करणे कठीण आहे; ती सहज कशी पार करता येईल? हे महादेव, यमाच्या लोकाचा हा मोठा भीती मला वाटते.
तस्य निर्मोचनार्थाय ब्रूहि कृत्यमशेषतः । भगवन्देवदेवेश कृपां कृत्वा ममोपरि
त्यातून मुक्त होण्यासाठी काय करावे ते कृपया पूर्णपणे सांगा, हे भगवंत, देवांचा अधिपती, माझ्यावर दया दाखवा.
महादेव उवाच- द्वारवत्यां पुरा विप्र स्नातोऽहं लवणांभसि । ददृशे मुनिमायांतं मुद्गलं नाम वाडव
महादेव म्हणाले— पूर्वी द्वारवतीमध्ये मी लवणसमुद्रात स्नान करत होतो; तेव्हा मला मुड्गल नावाचे ऋषी येताना दिसले.
ज्वलंतमिवचादित्यं तपसा द्योततांगकम् । मां प्रणम्य मुनिः प्राह मुद्गलो विस्मयान्वितः
ते तपश्चर्येच्या तेजाने प्रखर सूर्यासारखे चमकत होते; त्यांनी मला वंदन करून, आश्चर्यचकित होऊन बोलायला सुरुवात केली.
मुद्गल उवाच- अकस्मान्मूर्च्छितो देव पतितोऽस्मि धरातले । प्रज्वलंति ममांगानि गृहीतो यमकिंकरैः
मुड्गल म्हणाले— हे देव, मी अचानक शुद्ध हरपून जमिनीवर पडलो; माझे अंग जळत होते आणि यमाच्या दूतांनी मला पकडले.
बलादाकृष्यमाणोऽहं पुरुषॐगुष्ठमात्रकः । बद्धो यमभटैर्गाढं नीतोऽस्मि शमनांतिकम्
मला जबरदस्तीने ओढून नेले, तेव्हा मी माणसाच्या अंगठ्याएवढा लहान झालो; यमाच्या सैनिकांनी मला घट्ट बांधून मृत्युलोकाच्या जवळ नेले.
क्षणात्सभायां पश्यामि यमं पिंगललोचनम् । कृष्णमुखं महारौद्रं मृत्युव्याधिशतान्वितम्
क्षणातच सभेत मी यमाला पाहिले— त्याचे डोळे पिंगट, चेहरा काळा, फार भयंकर, आजारपण आणि मृत्यूने वेढलेला.
वातपित्त श्लेष्मदोषैर्मूर्तिमद्भिस्तु सेवितम् । कायशोषज्वरातंक स्फोटिका लूतकादिभिः
त्याच्या आजूबाजूला वात, पित्त, कफ यांचे मूर्त रूप, शरीर सुकणे, ताप, वेगवेगळे आजार, फोड, आणि क्षय असणारे होते.
ज्वालांगमर्दशीर्षार्ति भगंदर बलक्षयैः । कंठमालाक्षिरोगैश्च मूत्रकृच्छ्रज्वरव्रणैः
जळजळ, अंगदुखी, डोकेदुखी, भगंदर, शक्तिहीनता, घशात गाठ, डोळ्यांचे आजार, लघवीला त्रास, ताप आणि जखमा यांच्याने वेढलेला.
विमूर्च्छिका गलग्राह हृद्रोगैर्भूततस्करैः । इत्थं बहुविधै रौद्रैर्नानारूपैर्भयंकरैः
बेशुद्धी, घशात अडथळा, हृदयाचे रोग, भुते आणि चोर यांच्या वेगवेगळ्या भयंकर आणि भीतीदायक रूपांनी तो वेढलेला होता.
कपालशिरोहस्तैश्च संग्रामे नरके तथा । राक्षसैर्दानवैर्घोरैरुपविष्टैः पुरः स्थितैः
कपाळ, डोके, हात यांच्या हाडांनी, नरकातील रणभूमीत, भयंकर राक्षस आणि दैत्य, काही बसलेले, काही उभे, माझ्यासमोर होते.
धर्माधिकारिभिश्चात्र चित्रगुप्तादि लेखकैः । व्याघ्र सिंह वराहैश्च शिखासर्पैः सुदुर्द्धरैः
तेथे धर्माचे अधिकारी, चित्रगुप्तासारखे लेखनिक, वाघ, सिंह, रानडुक्कर आणि केसांच्या वेढ्यातले साप, हे सर्व जिंकता न येणारे होते.
वृश्चिकैर्दंष्ट्रिभिर्भूतैः कीटकैर्मत्कुणादिभिः । वृक चित्रादि शुनकैः कंकैर्गृध्रैश्च जंबुकैः
विंचू, दात असलेली भुते, किडे, भुंगे, लांडगे, विचित्र कुत्रे, बगळे, गिधाडे आणि कोल्हे यांचाही समूह होता.
तस्करैर्भूतदारिद्रैर्मारिभिर्डाकिनीग्रहैः । मुक्तकेशैः श्वासकासैर्भ्रुकुटी कुटिलाननैः
चोर, दारिद्र्याची भुते, मार, डाकिनी, मोकळे केस, श्वास, खोकला, भुवया वाकवलेली, वाकडी तोंडे असलेली अशी अनेक भयंकर रूपे होती.
बृहत्प्रतापैर्नोभीतैः शासकैः पापकर्मणाम् । यमः सभायां शुशुभे सेव्यमानः परिग्रहैः
यमराज आपल्या सभेत, पाप करणाऱ्यांवर राज्य करणाऱ्या, भयंकर आणि निर्भय अशा शासकांनी वेढलेला, त्यांच्या सेवकांसह तेजस्वी दिसत होता.
भीमाटविकजीवैश्च यथा व्यालांजनो गिरिः । ततो विश्वेश्वरः प्राह समयः किंकरान्प्रति
जशी एखादी डोंगररांग विषारी प्राण्यांनी वेढलेली असते, तसेच भीषण जंगलातील जीवांसारख्या लोकांनी वेढलेला असताना, सर्व विश्वाचा स्वामी आपल्या सेवकांना बोलू लागला.