स्वदेहभूषणान्येव क्षयं नीतानि तेन वै । गणिकाभिः परित्यक्तो निंदितश्च धनक्षयात्
त्याने स्वतःचे दागिनेही संपवले. मग वेश्यांनी त्याला टाकून दिले आणि धन गेल्यामुळे तो सर्वांच्या नजरेत खाली पडला.
ततश्चिंतापरो जातो वस्त्रहीनः क्षुधार्दितः । किं करोमि क्वगच्छामि केनोपायेन जीव्यते
मग तो चिंता करत बसला, कपडे नव्हते, उपासमारीने त्रस्त होता. 'आता काय करू? कुठे जाऊ? कशाने उपजीविका करावी?' असे त्याला वाटू लागले.
तस्करत्वं समारब्धं तत्रैव नगरे पितुः । गृहीतो राजपुरुषैर्मुक्तश्च पितृगौरवात्
त्याच वडिलांच्या नगरात त्याने चोरी सुरू केली; राजाचे लोक त्याला पकडायचे आणि वडिलांचा मान ठेवून सोडून द्यायचे.
पुनर्बद्धः पुनस्त्यक्तः पुनर्बद्धः ससंभ्रमैः । धृष्टबुद्धिर्दुराचारो निबध्य निगडै र्दृढैः
तो पुन्हा पकडला गेला, पुन्हा सोडला गेला, आणि पुन्हा घाबरून पकडण्यात आला; धाडसी आणि वाईट वागणारा असल्याने त्याला शेवटी मजबूत बेड्यांनी बांधण्यात आले.
कशाघातैस्ताडितश्च पीडितश्च पुनः पुनः । न स्थातव्यं हि मंदात्मंस्त्वया मद्देशगोचरे
त्याला पुन्हा पुन्हा चाबकाने मारले गेले आणि त्रास दिला गेला; 'अरे मूर्ख, माझ्या प्रदेशात तुला राहता येणार नाही,' असे त्याला सांगितले.
एवमुक्त्वा ततो राज्ञा मोचितो दृढबंधनात् । निर्जगाम भयात्तस्य गतोऽसौ गहनं वनम्
राजाने असे सांगून त्याला घट्ट बेड्यांतून सोडून दिले; त्याच्या भीतीने तो तिथून निघून घनदाट जंगलात गेला.
क्षुत्तृषापीडितश्चायमितश्चेतश्च धावति । सिंहवन्निजघानासौ मृग शूकर चित्रलान्
भूक आणि तहान याने त्रस्त होऊन, मन अस्वस्थ होऊन तो इकडे तिकडे धावत होता; सिंहासारखा त्याने हरिण, डुक्कर आणि वेगवेगळ्या प्राण्यांना मारले.
आमिषाहार निरतो वने तिष्ठति सर्वदा । करे शरासनं कृत्वा निषंगं पृष्ठ संगतम्
मांस खाण्यात मग्न राहून तो नेहमी जंगलातच राहत असे; हातात धनुष्य आणि पाठीवर बाणांची तुपकी घेऊन फिरत असे.
अरण्यचारिणो हंति पक्षिणश्च पदाचरन् । चकोरांश्च मयूरांश्च कंक तित्तिर मूषिकान्
जंगलात हिंडताना तो पक्ष्यांनाही मारत असे—चकोर, मोर, कांग, तित्तिर आणि उंदीर यांनाही मारत असे.
एतानन्यान्हिनस्त्यंधो धृष्टबुद्धिस्तु निर्घृणः । पूर्वजन्मकृतैः पापैर्निमग्नः पापकर्दमे
हा क्रूर, धाडसी आणि पापाने अंध झालेला माणूस असे अनेक प्राणी मारत असे; पूर्वजन्मीच्या पापांमुळे तो पापाच्या दलदलीत बुडाला होता.
दुःखशोकसमाविष्टः पीड्यमानो दिवानिशम् । कौंडिन्यस्याश्रमपदं प्राप्तः पुण्यागमात्क्वचित्
दुःख आणि शोक यांनी व्यापलेला, रात्रंदिवस त्रास सहन करणारा तो, पुण्याच्या जोरावर कधी तरी कौंडिन्याच्या आश्रमात पोहोचला.
माधवे मासि जाह्नव्याः कृतस्नानं तपोधनम् । आससाद धृष्टबुद्धिः शोकभारेण पीडितः
माधव महिन्यात, गंगेत स्नान केलेल्या त्या तपस्व्याजवळ तो, स्वतः दुःखाने ग्रासलेला, गेला.
तद्वस्त्रबिंदुस्पर्शेन गतपापो हताशुभः । कौंडिन्यस्याग्रतः स्थित्वा प्रत्युवाच कृतांजलि
त्या ऋषीच्या वस्त्राचा एक थेंब लागल्यावर त्याची पापे आणि दुर्दैव नाहीशी झाली; कौंडिन्याच्या समोर उभा राहून, हात जोडून तो बोलू लागला.
धृष्टबुद्धिरुवाच- भो भो ब्रह्मन्द्विजश्रेष्ठ दयां कृत्वा ममोपरि । येन पुण्यप्रभावेन मुक्तिर्भवति तद्वद
धृष्टबुद्धी म्हणाला—'हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, माझ्यावर दया करा; कोणत्या पुण्याच्या प्रभावाने मुक्ती मिळते ते मला सांगा.'
कौंडिन्य उवाच- शृणुष्वैकमनाभूत्वा येन पापक्षयस्तव । वैशाखस्य सिते पक्षे मोहिनी नाम विश्रुता
कौंडिन्य म्हणाले—'एकाग्र मनाने ऐक, ज्यामुळे तुझे पाप नष्ट होईल; वैशाख महिन्यातल्या शुक्ल पक्षात मोहिनी नावाची प्रसिद्ध एकादशी आहे.'
एकादशीव्रतं तस्याः कुरु मद्वाक्यनोदितः । मेरुतुल्यानि पापानि क्षयं गच्छंति देहिनाम्
'माझ्या सांगण्यानुसार त्या दिवशी एकादशीचे व्रत कर; मेरू पर्वताएवढी पापेही या व्रताने नष्ट होतात.'
बहुजन्मार्जितान्येषा मोहिनी समुपोषिता । इति वाक्यं मुनेः श्रुत्वा धृष्टबुद्धिः प्रसन्नधीः
'मोहिनी एकादशी नीट पाळली तर अनेक जन्मांची साठलेली पापेही नाहीशी होतात.' असे ऋषीचे शब्द ऐकून धृष्टबुद्धीचे मन प्रसन्न झाले.
व्रतं चकार विधिवत्कौंडिन्यस्योपदेशतः । कृते व्रते नृपश्रेष्ठ गतपापो बभूव सः
त्याने कौंडिन्याच्या सांगण्याप्रमाणे विधीपूर्वक व्रत केले; व्रत पूर्ण झाल्यावर, राजन, त्याचे सर्व पाप नष्ट झाले.
दिव्यदेहस्ततो भूत्वा गरुडोपरिसंस्थितः । जगाम वैष्णवं लोकं सर्वोपद्रव वर्जितम्
मग त्याला दिव्य देह मिळाला, तो गरुडावर बसला आणि सर्व दुःखांपासून मुक्त होऊन विष्णुलोकात गेला.
इतीदृशं रामचंद्र उत्तमं मोहिनी व्रतम् । नातः परतरं किंचित्त्रैलोक्ये सचराचरे
रामचंद्रा, असे हे उत्तम मोहिनी व्रत आहे; या त्रैलोक्यात, चराचर सृष्टीत याहून श्रेष्ठ काहीच नाही.
यज्ञादितीर्थदानानि कलां नार्हंति षोडशीम् । पठनाच्छ्रवणाद्राजन्गोसहस्र फलं लभेत्
यज्ञ, तीर्थयात्रा आणि दान यांना पठण किंवा ऐकण्याने मिळणाऱ्या फळाचा सोळावाही भागही मिळत नाही; पठण किंवा ऐकणाऱ्याला हजार गायींचे फळ मिळते.
इति श्रीपाद्मेमहापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां सहितायामुत्तरखंडे उमापतिनारदसंवादे वैशाखशुक्ले मोहन्येकादशीनाम एकोनपंचाशत्तमोऽध्यायः
श्रीपद्ममहापुराणाच्या उत्तरखंडातील उमापती आणि नारद यांच्या संवादातील 'वैशाख शुद्ध मोहिनी एकादशी' नावाचा एकोणपन्नासावा अध्याय येथे संपला.
नारद उवाच- यमस्याराधनं ब्रूहि मद्धितार्थं सुरोत्तम । कथं न गम्यते देव नरेण नरकांतरे
नारद म्हणाले— हे देवांमध्ये श्रेष्ठ, माझ्या हितासाठी यमाची पूजा कशी करावी ते सांगा; मनुष्याला नरकात जाण्यापासून कसे वाचता येईल हे मला सांगा.
श्रूयते यमलोके तु सदा वैतरणी नदी । अनाधृष्यात्वपारा च दुस्तरा बहुशोणिता
ऐकायला येते की यमाच्या लोकात नेहमी वैतरणी नदी आहे; ती अगदी जवळ जाता येत नाही, पार करता येत नाही, रक्ताने भरलेली आणि फार भयंकर आहे.
दुस्तरा सर्वभूतानां सा कथं सुतरा भवेत् । भयमेतन्महादेव यमलोकं प्रति प्रभो
ती सर्व प्राण्यांसाठी पार करणे कठीण आहे; ती सहज कशी पार करता येईल? हे महादेव, यमाच्या लोकाचा हा मोठा भीती मला वाटते.
तस्य निर्मोचनार्थाय ब्रूहि कृत्यमशेषतः । भगवन्देवदेवेश कृपां कृत्वा ममोपरि
त्यातून मुक्त होण्यासाठी काय करावे ते कृपया पूर्णपणे सांगा, हे भगवंत, देवांचा अधिपती, माझ्यावर दया दाखवा.
महादेव उवाच- द्वारवत्यां पुरा विप्र स्नातोऽहं लवणांभसि । ददृशे मुनिमायांतं मुद्गलं नाम वाडव
महादेव म्हणाले— पूर्वी द्वारवतीमध्ये मी लवणसमुद्रात स्नान करत होतो; तेव्हा मला मुड्गल नावाचे ऋषी येताना दिसले.
ज्वलंतमिवचादित्यं तपसा द्योततांगकम् । मां प्रणम्य मुनिः प्राह मुद्गलो विस्मयान्वितः
ते तपश्चर्येच्या तेजाने प्रखर सूर्यासारखे चमकत होते; त्यांनी मला वंदन करून, आश्चर्यचकित होऊन बोलायला सुरुवात केली.
मुद्गल उवाच- अकस्मान्मूर्च्छितो देव पतितोऽस्मि धरातले । प्रज्वलंति ममांगानि गृहीतो यमकिंकरैः
मुड्गल म्हणाले— हे देव, मी अचानक शुद्ध हरपून जमिनीवर पडलो; माझे अंग जळत होते आणि यमाच्या दूतांनी मला पकडले.
बलादाकृष्यमाणोऽहं पुरुषॐगुष्ठमात्रकः । बद्धो यमभटैर्गाढं नीतोऽस्मि शमनांतिकम्
मला जबरदस्तीने ओढून नेले, तेव्हा मी माणसाच्या अंगठ्याएवढा लहान झालो; यमाच्या सैनिकांनी मला घट्ट बांधून मृत्युलोकाच्या जवळ नेले.