मतिमपि च जनानां यो ददातीन्द्रलोके भीष्म उवाच।। भगवन्श्रोतुमिच्छामि दानमाहात्म्यमुत्तमम्
जो इंद्रलोकात लोकांना बुद्धी देतो—भीष्म म्हणाला: भगवन्, मला दानाचे श्रेष्ठ महात्म्य ऐकायचे आहे.
यदक्षयं परे लोके देवर्षिगणपूजितम् मेरोः प्रदानं वक्ष्यामि दशधा नृपसत्तम
जे परलोकात अक्षय असून देव-ऋषींनी पूजले आहे, ते मेरूचे दहा प्रकारचे दान मी सांगतो, हे श्रेष्ठ राजा.
यत्प्रदातानंतलोकान्प्राप्नोति सुरपूजितान्।। पुराणेषु च वेदेषु यज्ञेष्वायतनेषु च
जे दान केल्याने मनुष्य देवांनी पूजिलेल्या लोकांना प्राप्त होतो; पुराणे, वेद, यज्ञ आणि मंदिरे यांतही ते सांगितले आहे.
न तत्फलमधीतेषु कृतेष्विह यदश्नुते।। तस्माद्दानं प्रवक्ष्यामि पर्वतानामनुक्रमात्
हे फळ केवळ अध्ययन किंवा कर्माने मिळत नाही; म्हणून मी पर्वतांच्या दानाची योग्य रीतीने माहिती सांगतो.
प्रथमो धान्यशैलः स्यादिद्वतीयो लवणाचलः।। गुडाचलस्तृतीयस्तु चतुर्थो हेमपर्वतः
पहिला धान्याचा पर्वत, दुसरा मीठाचा पर्वत, तिसरा गुळाचा पर्वत, आणि चौथा सोन्याचा पर्वत असतो.
पंचमस्तिलशैलस्स्यात्षष्टः कार्प्पासपर्वतः।। सप्तमो घृतशैलः स्याद्रत्नशैलस्तथाष्टमः
पाचवा तीळाचा पर्वत, सहावा कापसाचा पर्वत, सातवा तुपाचा पर्वत आणि आठवा रत्नांचा पर्वत आहे.
राजतो नवमस्तद्वद्दशमः शर्कराचलः।। वक्ष्ये विधानमेतेषां यथावदनुपूर्वशः
नववा चांदीचा पर्वत आणि दहावा साखरेचा पर्वत; या सर्वांचे विधी मी योग्य क्रमाने सांगतो.
अयनो वेपुण्ये व्यतीपाते दिनक्षये।। शुक्लपक्षे तृतीयायामुपरागेश शिक्षये
उत्तरायण, विषुव, ग्रहांच्या संयोग, दिवसाचा शेवट, शुक्ल पक्षातील तृतीया, ग्रहण किंवा ठरलेल्या वेळी हे करावे.
विवाहोत्सवयज्ञेषु द्वादश्यामथवा पुनः।। शुक्लायां पंचदश्यां वा पुण्यर्क्षे वा विधानतः
लग्न, उत्सव, यज्ञ, द्वादशी किंवा पुन्हा शुक्ल पक्षातील पंधरावा दिवस, किंवा पुण्य नक्षत्रावर, नियमानुसार हे करावे.
धान्यशैलादयो देयाः कार्तिक्यां ज्येष्ठपुष्करे।। तीर्थेष्वायतने वापि गोष्ठे वा भवनांगणे
धान्याचे पर्वत व इतर पर्वत कार्तिक महिन्यात, ज्येष्ठ पुष्कर येथे, तीर्थस्थळी, मंदिरात, गोठ्यात किंवा घराच्या अंगणात द्यावेत.
मंडपं कारयेद्भक्त्या चतुरश्रमुदङ्मुखम्।। प्रागुदक्प्रवणं पुण्यं प्राङ्मुखं वा विधानतः
भक्तीने चौकोनी, ईशान्येला तोंड असलेला, पूर्व किंवा उत्तर दिशेला उतार असलेला, शुभ आणि पूर्वाभिमुख मंडप बांधावा.
गोमयेनानुलिप्तायां भूमावास्तीर्य वै कुशान्।। तन्मध्ये पर्वतं कुयाद्विष्कंभं पर्वतान्वितम्
गायीच्या शेणाने लिपलेल्या जमिनीवर कुशा घालाव्यात; त्याच्या मध्यभागी मुख्य पर्वत व इतर पर्वतांसह आधार देऊन तयार करावा.
धान्यद्रोणसहस्रेण भवेद्गिरिरिहोत्तमः।। मध्यमः पंचशतकैः कनिष्ठश्च त्रिभिः शतैः
इथे जर हजार माप धान्य दिलं, तर पर्वत श्रेष्ठ ठरतो; पाचशे माप दिलं, तर मध्यम; आणि तीनशे माप दिलं, तर तो कनिष्ठ मानला जातो.
मेरुर्महाव्रीहिमयस्तु मध्ये सुवर्णवृक्षत्रयसंयुतः स्यात्।। मूर्द्धन्यवस्थानमथांबरेण कार्यं त्वनेकं च पुनर्द्विजाग्र्यैः
मेरू पर्वत मोठ्या तांदळाचा करावा, मध्यभागी तीन सोन्याची झाडं असावीत; शिखरावर वस्त्र लावावं, आणि पुन्हा श्रेष्ठ ब्राह्मणांनी ते सजवावं.
चत्वारि शृंगाणि च राजतानि नितंबभागा अपि राजतास्स्युः।। पूर्वेण मुक्ताफलवज्रयुक्तो याम्येन गोमेदकपद्मरागैः
चार शिखरं आणि तळाचा भाग हे चांदीचे असावेत; पूर्वेला मोती आणि हिरा, दक्षिणेला गोमेद आणि माणिक यांनी शोभवावं.
पश्चाच्च गारुत्मतनीलरत्नैः सौम्येन वैडूर्यकपुष्परागैः।। श्रीखंडखंडैरभितः प्रवालैर्लतान्वितो मौक्तिकप्रस्तराढ्यः
पश्चिमेला पिवळ्या नीलम आणि निळ्या रत्नांनी, उत्तरेला वैडूर्य आणि पुष्पराग यांनी सजवावं; आजूबाजूला चंदन, प्रवाळ, वेल, आणि भरपूर मोत्यांच्या खड्यांनी वेढावं.
ब्रह्माथ विष्णुर्भगवान्पुरारिर्दिवाकरोप्यत्र हिरण्मयः स्यात्।। तथेक्षुवंशावृतकंदरस्तु घृतोदकप्रस्रवणो दिशासु
इथे ब्रह्मा, विष्णू, भगवान शंकर आणि सूर्य हे सगळे सोन्याचे असावेत; तसंच, ऊसाच्या कांड्यांनी वेढलेली गुहा, आणि दिशांना तुप व पाण्याचे प्रवाह असावेत.
शुभ्रांबराण्यंबुधरावलिस्यात्पूर्वेण पीतानि च दक्षिणेन।। वासांसि पश्चादथ कर्बुराणि रक्तानि चैवोत्तरतो घनानि
पूर्वेला ढगासारखी शुभ्र वस्त्रं, दक्षिणेला पिवळी, पश्चिमेला रंगीबेरंगी, आणि उत्तरेला लाल व दाट वस्त्रं असावीत.
रौप्यान्महेंद्रप्रमुखांस्तथाऽष्टौ संस्थाप्य लोकाधिपतीन्क्रमेण।। नानावनाली च समंततः स्यान्मनोरमम्माल्यविलेपनं च
इंद्रासह आठ लोकपाल चांदीचे करून योग्य क्रमाने बसवावेत; सर्व बाजूंना वेगवेगळी अरण्यं, सुंदर हार आणि उटणं असावं.
वितानकं चोपरि पंचवर्णमम्लानपुष्पाभरणं सितं च।। इत्थं निवेश्यामरशैलमग्र्यं मेरोस्तु विष्कंभगिरीन्क्रमेण
वर पाच रंगांचं छत्र, कधीही न वाळणाऱ्या फुलांनी आणि शुभ्र दागिन्यांनी सजवावं; अशा प्रकारे मेरू पर्वत आणि त्याचे सहाय्यक पर्वत योग्य क्रमाने मांडावेत.
तुरीयभागेन चतुर्दिशं च संस्थापयेत्पुष्पविलेपनाढ्यम्।। पूर्वेण मंदरमनेकफलैश्चयुक्तं कामेन कांचनमयेन विराजमानम्१०० 1.21.
चौथ्या भागात, चारही दिशांना पुष्कळ फुलं आणि उटणं मांडावं; पूर्वेला, अनेक फळांनी युक्त, सोन्याच्या तेजाने झळाळणारा मंदार पर्वत ठेवावा.
याम्येन गंधमदनो विनिवेशनीयो गोधूमसंचयमयः कलधौतवांश्च।। हैमेन यज्ञपतिना घृतमानसेन वस्त्रेणराजतवनैश्च स संयुतः स्यात्
दक्षिणेला, गंधमादन पर्वत गहू आणि गुळगुळीत बांबूने तयार करावा; त्यासोबत सोन्याचं यज्ञपात्र, तुपानं भरलेलं भांडं, वस्त्र आणि चांदीची अरण्यं असावीत.
पश्चात्तिलाचलमनेकसुगंधपुष्पसौवर्णपिप्पलहिरण्मयहंसयुक्तम्।। आकारयेद्रजतपुष्पवनेन तद्वद्वस्त्रान्वितं दधिसितोदसरस्तथाग्रे
पश्चिमेला, तिळाचल पर्वत अनेक सुगंधी फुलांनी, सोन्याच्या पिंपळ झाडांनी आणि सोन्याच्या हंसांनी सजवावा; चांदीच्या फुलांच्या अरण्याने, वस्त्रांनी आणि समोर दही व थंड पाण्याचं सरोवर असावं.
संस्थाप्यतं विपुलशैलमथोत्तरेण शैलं सुपार्श्वमपि माषमयं सवस्त्रम्।। पुष्पैश्च हेमवटपादपशेखरं तमाकारयेत्कनककेतुविराजमानम्
उत्तरेला, मोठा पर्वत, सुंदर बाजू असलेला, हरभऱ्यांनी आणि वस्त्रांनी तयार करावा; फुलांनी सजवून, त्यावर सोन्याचा वटवृक्ष आणि सोन्याचा ध्वज असावा.
माक्षीकभद्रसरसा च वनेन तद्वद्रौप्येण भासुरवितानयुतं विधाय।। होमश्चतुर्भिरथ वेदपुराणविद्भिर्दांतैरनिंद्यचरिताकृतिभिर्द्विजेंद्रैः
मध, शुभ्र जलाचं अरण्य, तसंच चांदीचं आणि तेजस्वी छत्र असावं; वेद-पुराण जाणणाऱ्या, सौम्य आणि निष्कलंक वर्तन असलेल्या चार ब्राह्मणांनी होम करावा.
पूर्वेण हस्तमितमत्र विधाय कुंडं कार्यस्तिलैर्यवघृतेन समित्कुशैश्च।। रात्रौ च जागरमनुद्धतगीतरूपैरावाहनं च कथयामि शिलोच्चयानाम्
पूर्वेला हात लावून, तिथे तिळ, ज्वारी, तूप, समिधा आणि कुश यांनी हवनकुंड करावं; रात्री जागरण, गाणी आणि पठण असावं, आणि मी पर्वतशिखरांची आवाहन विधी सांगतो.
त्वं सर्वदेवगणधामनिधे विरुद्धमस्मद्गृहेष्वमरपर्वत नाशयाशु।। क्षेमं विधत्स्व कुरु शांतिमनुत्तमां च संपूजितः परमभक्तिमता मया हि
अमर पर्वता, सर्व देवांचा आधार, आमच्या घरात जे काही विघ्न आहे ते लवकर दूर कर; आम्हाला सुरक्षितता, उत्तम शांतता दे, आणि माझ्या पराकोटीच्या भक्तीने तुझी पूजा स्वीकार.
त्वमेव भगवानीशो ब्रह्मा विष्णुर्दिवाकरः।। मूर्तामूर्तमयं बीजमतः पाहि सनातन
तूच भगवंत, ईश्वर, ब्रह्मा, विष्णू, सूर्य आहेस; साकार आणि निराकार असा सनातन बीज आहेस—म्हणून मला रक्षण कर.
यस्मात्त्वं लोकपालानां विश्वमूर्तेश्च मंदिरम्।। रुद्रादित्यवसूनां च तस्माच्छान्तिं प्रयच्छ मे
कारण तूच लोकपालांचा आणि विश्वरूपाचा निवास आहेस; रुद्र, आदित्य आणि वसुंचाही तूच आधार आहेस—म्हणून मला शांतता दे.
यस्मादशून्यममरैर्नारीभिश्च शिरस्तव।। तस्मान्मामुद्धरामुष्माद्दुःखसंसारसागरात्
कारण तुझ्या शिरावर अमर आणि स्त्रिया नेहमी असतात; म्हणून त्या दुःखाच्या संसारसागरातून मला वर काढ.