नवनीतेन तैलैश्च तथान्येपि महर्षयः।। एतदेवविधानं स्यात्त एवोपस्करास्स्मृताः
नवनीत, तेल, आणि इतर पदार्थांनीही, महर्षींनी हेच विधी सांगितले आहेत. हेच योग्य साहित्य मानले जाते.
मंत्रावाहनसंयुक्ताः सदा पर्वणि पर्वणि।। यथा श्राद्धं प्रदातव्या भुक्तिमुक्तिफलप्रदाः
मंत्र व आवाहनासह, प्रत्येक सणास साजरे करावे. श्राद्धाप्रमाणे द्याव्यात, त्या भोग व मोक्ष दोन्ही फळ देतात.
गुडधेनुप्रसंगेन सर्वास्तव मयोदिताः।। अशेषयज्ञफलदाः सर्वपापहराः शुभाः
गूळगायीच्या संदर्भाने, हे सर्व मी सांगितले. त्या सर्व यज्ञाचे पूर्ण फळ देतात, पापे दूर करतात आणि शुभ आहेत.
व्रतानामुत्तमं यस्माद्विशोकद्वादशीव्रतम्।। तदंगत्वेन चैवात्र गुडधेनुः प्रशस्यते
व्रतांमध्ये विशोक द्वादशी व्रत श्रेष्ठ आहे. त्यात गूळगाय अंग म्हणून येथे विशेष गौरवली आहे.
अयने विषुवे पुण्ये व्यतीपाते तथा पुनः।। गुडधेन्वादयो देया उपरागादिपर्वसु
सूर्याच्या उत्तरायण, विषुव, ग्रहांच्या संयोग, ग्रहण यांसारख्या पवित्र काळात गूळ, गायी व इतर वस्तू दान कराव्यात.
विशोकद्वादशी चैषा सर्वपापहरा शुभा।। यामुपोष्य नरो याति तद्विष्णोः परमं पदम्
ही विशोक द्वादशी पवित्र असून सर्व पापे दूर करते. जो कोणी हे व्रत करतो, त्याला विष्णूचे परम स्थान मिळते.
इहलोके स सौभाग्यमायुरारोग्यमेव च।। वैष्णवं पुरमाप्नोति मरणे स्मरणं हरेः
या जगात त्याला सौभाग्य, दीर्घायुष्य आणि उत्तम आरोग्य मिळते; मृत्यूसमयी त्याला वैष्णव लोक मिळतो आणि हरिचे स्मरण होते.
नवार्बुदसहस्राणि दश चाष्टौ च धर्मवित्।। न शोकदुःखदौर्गत्यं तस्य संजायते नृप
राजा, धर्म जाणणाऱ्या माणसाला नऊ हजार आठशे अठरा कल्पांपर्यंत कधीही दुःख, शोक किंवा दारिद्र्य येत नाही.
नारी वा कुरुते या तु विशोकद्वादशीमिमां।। नृत्यगीतपरा नित्यं सापि तत्फलमाप्नुयात्
जर एखादी स्त्री ही विशोक द्वादशी करीत असेल आणि नेहमी नृत्य-गाण्यात रमलेली असेल, तरी तिलाही हेच फळ मिळते.
यस्मादग्रे हरेर्नृत्यमनन्तं गीतवादनम् मधुमुरनरकारेरर्चनं वाथ पश्येत्
कारण तिला हरिपुढे अखंड नृत्य, गाणे, वाद्य किंवा मधुसूदन, मुर, नरक यांच्या पूजेचे दर्शन घडते.
मतिमपि च जनानां यो ददातीन्द्रलोके भीष्म उवाच।। भगवन्श्रोतुमिच्छामि दानमाहात्म्यमुत्तमम्
जो इंद्रलोकात लोकांना बुद्धी देतो—भीष्म म्हणाला: भगवन्, मला दानाचे श्रेष्ठ महात्म्य ऐकायचे आहे.
यदक्षयं परे लोके देवर्षिगणपूजितम् मेरोः प्रदानं वक्ष्यामि दशधा नृपसत्तम
जे परलोकात अक्षय असून देव-ऋषींनी पूजले आहे, ते मेरूचे दहा प्रकारचे दान मी सांगतो, हे श्रेष्ठ राजा.
यत्प्रदातानंतलोकान्प्राप्नोति सुरपूजितान्।। पुराणेषु च वेदेषु यज्ञेष्वायतनेषु च
जे दान केल्याने मनुष्य देवांनी पूजिलेल्या लोकांना प्राप्त होतो; पुराणे, वेद, यज्ञ आणि मंदिरे यांतही ते सांगितले आहे.
न तत्फलमधीतेषु कृतेष्विह यदश्नुते।। तस्माद्दानं प्रवक्ष्यामि पर्वतानामनुक्रमात्
हे फळ केवळ अध्ययन किंवा कर्माने मिळत नाही; म्हणून मी पर्वतांच्या दानाची योग्य रीतीने माहिती सांगतो.
प्रथमो धान्यशैलः स्यादिद्वतीयो लवणाचलः।। गुडाचलस्तृतीयस्तु चतुर्थो हेमपर्वतः
पहिला धान्याचा पर्वत, दुसरा मीठाचा पर्वत, तिसरा गुळाचा पर्वत, आणि चौथा सोन्याचा पर्वत असतो.
पंचमस्तिलशैलस्स्यात्षष्टः कार्प्पासपर्वतः।। सप्तमो घृतशैलः स्याद्रत्नशैलस्तथाष्टमः
पाचवा तीळाचा पर्वत, सहावा कापसाचा पर्वत, सातवा तुपाचा पर्वत आणि आठवा रत्नांचा पर्वत आहे.
राजतो नवमस्तद्वद्दशमः शर्कराचलः।। वक्ष्ये विधानमेतेषां यथावदनुपूर्वशः
नववा चांदीचा पर्वत आणि दहावा साखरेचा पर्वत; या सर्वांचे विधी मी योग्य क्रमाने सांगतो.
अयनो वेपुण्ये व्यतीपाते दिनक्षये।। शुक्लपक्षे तृतीयायामुपरागेश शिक्षये
उत्तरायण, विषुव, ग्रहांच्या संयोग, दिवसाचा शेवट, शुक्ल पक्षातील तृतीया, ग्रहण किंवा ठरलेल्या वेळी हे करावे.
विवाहोत्सवयज्ञेषु द्वादश्यामथवा पुनः।। शुक्लायां पंचदश्यां वा पुण्यर्क्षे वा विधानतः
लग्न, उत्सव, यज्ञ, द्वादशी किंवा पुन्हा शुक्ल पक्षातील पंधरावा दिवस, किंवा पुण्य नक्षत्रावर, नियमानुसार हे करावे.
धान्यशैलादयो देयाः कार्तिक्यां ज्येष्ठपुष्करे।। तीर्थेष्वायतने वापि गोष्ठे वा भवनांगणे
धान्याचे पर्वत व इतर पर्वत कार्तिक महिन्यात, ज्येष्ठ पुष्कर येथे, तीर्थस्थळी, मंदिरात, गोठ्यात किंवा घराच्या अंगणात द्यावेत.
मंडपं कारयेद्भक्त्या चतुरश्रमुदङ्मुखम्।। प्रागुदक्प्रवणं पुण्यं प्राङ्मुखं वा विधानतः
भक्तीने चौकोनी, ईशान्येला तोंड असलेला, पूर्व किंवा उत्तर दिशेला उतार असलेला, शुभ आणि पूर्वाभिमुख मंडप बांधावा.
गोमयेनानुलिप्तायां भूमावास्तीर्य वै कुशान्।। तन्मध्ये पर्वतं कुयाद्विष्कंभं पर्वतान्वितम्
गायीच्या शेणाने लिपलेल्या जमिनीवर कुशा घालाव्यात; त्याच्या मध्यभागी मुख्य पर्वत व इतर पर्वतांसह आधार देऊन तयार करावा.
धान्यद्रोणसहस्रेण भवेद्गिरिरिहोत्तमः।। मध्यमः पंचशतकैः कनिष्ठश्च त्रिभिः शतैः
इथे जर हजार माप धान्य दिलं, तर पर्वत श्रेष्ठ ठरतो; पाचशे माप दिलं, तर मध्यम; आणि तीनशे माप दिलं, तर तो कनिष्ठ मानला जातो.
मेरुर्महाव्रीहिमयस्तु मध्ये सुवर्णवृक्षत्रयसंयुतः स्यात्।। मूर्द्धन्यवस्थानमथांबरेण कार्यं त्वनेकं च पुनर्द्विजाग्र्यैः
मेरू पर्वत मोठ्या तांदळाचा करावा, मध्यभागी तीन सोन्याची झाडं असावीत; शिखरावर वस्त्र लावावं, आणि पुन्हा श्रेष्ठ ब्राह्मणांनी ते सजवावं.
चत्वारि शृंगाणि च राजतानि नितंबभागा अपि राजतास्स्युः।। पूर्वेण मुक्ताफलवज्रयुक्तो याम्येन गोमेदकपद्मरागैः
चार शिखरं आणि तळाचा भाग हे चांदीचे असावेत; पूर्वेला मोती आणि हिरा, दक्षिणेला गोमेद आणि माणिक यांनी शोभवावं.
पश्चाच्च गारुत्मतनीलरत्नैः सौम्येन वैडूर्यकपुष्परागैः।। श्रीखंडखंडैरभितः प्रवालैर्लतान्वितो मौक्तिकप्रस्तराढ्यः
पश्चिमेला पिवळ्या नीलम आणि निळ्या रत्नांनी, उत्तरेला वैडूर्य आणि पुष्पराग यांनी सजवावं; आजूबाजूला चंदन, प्रवाळ, वेल, आणि भरपूर मोत्यांच्या खड्यांनी वेढावं.
ब्रह्माथ विष्णुर्भगवान्पुरारिर्दिवाकरोप्यत्र हिरण्मयः स्यात्।। तथेक्षुवंशावृतकंदरस्तु घृतोदकप्रस्रवणो दिशासु
इथे ब्रह्मा, विष्णू, भगवान शंकर आणि सूर्य हे सगळे सोन्याचे असावेत; तसंच, ऊसाच्या कांड्यांनी वेढलेली गुहा, आणि दिशांना तुप व पाण्याचे प्रवाह असावेत.
शुभ्रांबराण्यंबुधरावलिस्यात्पूर्वेण पीतानि च दक्षिणेन।। वासांसि पश्चादथ कर्बुराणि रक्तानि चैवोत्तरतो घनानि
पूर्वेला ढगासारखी शुभ्र वस्त्रं, दक्षिणेला पिवळी, पश्चिमेला रंगीबेरंगी, आणि उत्तरेला लाल व दाट वस्त्रं असावीत.
रौप्यान्महेंद्रप्रमुखांस्तथाऽष्टौ संस्थाप्य लोकाधिपतीन्क्रमेण।। नानावनाली च समंततः स्यान्मनोरमम्माल्यविलेपनं च
इंद्रासह आठ लोकपाल चांदीचे करून योग्य क्रमाने बसवावेत; सर्व बाजूंना वेगवेगळी अरण्यं, सुंदर हार आणि उटणं असावं.
वितानकं चोपरि पंचवर्णमम्लानपुष्पाभरणं सितं च।। इत्थं निवेश्यामरशैलमग्र्यं मेरोस्तु विष्कंभगिरीन्क्रमेण
वर पाच रंगांचं छत्र, कधीही न वाळणाऱ्या फुलांनी आणि शुभ्र दागिन्यांनी सजवावं; अशा प्रकारे मेरू पर्वत आणि त्याचे सहाय्यक पर्वत योग्य क्रमाने मांडावेत.