एतावदुक्त्वा देवेशस्तत्रैवांतरधीयत । ते चापि ऋषयः सर्वे चक्रुः सर्वमशेषतः
इतके सांगून देवांचा स्वामी तिथेच अदृश्य झाला. आणि सर्व ऋषींनी ते सर्व विधी पूर्णपणे केले.
तथा त्वमपि राजेन्द्र कर्तुमर्हसि सत्तम । व्रतमेतद्दुराधर्षं सर्वपापप्रमोचनम्
म्हणून, राजेंद्र, तू देखील हे कठीण आणि सर्व पापांपासून मुक्त करणारे व्रत अवश्य करावे.
युधिष्ठिर उवाच- वैशाख शुक्लपक्षे तु किन्नामैकादशी भवेत् । किं फलं को विधिस्तत्र कथयस्व जनार्दन
युधिष्ठिर म्हणाला—वैशाख शुद्ध पक्षात एकादशीचे नाव काय आहे? तिचे फळ काय आणि विधी काय आहे? हे जनार्दन, कृपया मला सांग.
श्रीकृष्ण उवाच- इदमेव पुरा पृष्टं रामचंद्रेण धीमता । वसिष्ठं प्रति राजेंद्र यत्त्वं मामनुपृच्छसि
श्रीकृष्ण म्हणाले—राजेंद्र, हेच प्रश्न पूर्वी बुद्धिमान रामचंद्राने वसिष्ठांना विचारले होते, जसे तू आता मला विचारतो आहेस.
राम उवाच- भगवञ्छ्रोतुमिच्छामि व्रतानामुत्तमं व्रतम् । सर्वपापक्षयकरं सर्वदुःखनिकृंतनम्
राम म्हणाला — भगवंत, मला सर्व व्रतांमध्ये श्रेष्ठ असे, सर्व पापांचा नाश करणारे आणि सर्व दुःख दूर करणारे व्रत ऐकायचे आहे.
मया दुःखानि भुक्तानि सीताविरहजानि तु । ततोऽहं भयभीतोऽस्मि पृच्छामि त्वां महामुने
सीतेपासून दूर राहिल्यामुळे मी अनेक दुःख भोगली आहेत. म्हणूनच मी घाबरलो आहे आणि हे महर्षे, मी आपल्याला विचारतो.
वसिष्ठ उवाच- साधु पृष्टं त्वया राम तवैषा नैष्ठिकी मतिः । त्वन्नामग्रहणेनैव पूतो भवति मानवः
वसिष्ठ म्हणाले — राम, तू फार चांगला प्रश्न विचारलास. तुझी ही निश्चयबुद्धी फारच श्रेष्ठ आहे. फक्त तुझे नाव घेतल्यानेही माणूस पवित्र होतो.
तथापि कथयिष्यामि लोकानां हितकाम्यया । पवित्रं पावनानां च व्रतानामुत्तमं व्रतम्
तरीही, लोकांच्या कल्याणासाठी मी तुला सर्वात पवित्र आणि सर्व व्रतांमध्ये श्रेष्ठ असे व्रत सांगतो.
वैशाखस्य सिते पक्षे राम चैकादशी भवेत् । मोहिनी नाम सा प्रोक्ता सर्वपापहरापराः
वैशाख महिन्यातील शुद्ध पक्षात, राम, एकादशी येते, जिला मोहिनी असे नाव आहे. ती सर्व पापांचा नाश करणारी म्हणून प्रसिद्ध आहे.
मोहजालात्प्रमुच्यंते पातकानां समूहतः । अस्या व्रत प्रभावेन सत्यं सत्यं वदाम्यहम्
या व्रताच्या प्रभावामुळे माणसे मोहाच्या जाळ्यातून आणि सर्व पापांच्या राशीतून मुक्त होतात. हे मी खरे, खरे सांगतो.
अतः कारणतो राम कर्तव्यैषा भवादृशैः । पातकानां क्षयकरी महादुःखविनाशिनी
म्हणूनच, राम, तुझ्यासारख्या लोकांनी हे व्रत अवश्य करावे. हे पापांचा नाश करणारे आणि मोठ्या दुःखाचा अंत करणारे आहे.
शृणुष्वैकमना राम कथां पापहरां पराम् । यस्याः श्रवणमात्रेण महापापं प्रणश्यति
राम, एकाग्र मनाने ही पापांचा नाश करणारी श्रेष्ठ कथा ऐक. फक्त तिचे श्रवण केल्यानेही मोठे पाप नाहीसे होते.
सरस्वत्यास्तटे रम्ये पुरी भद्रावती शुभा । द्युतिमान्नाम नृपतिस्तत्र राज्यं करोति वै
सरस्वतीच्या सुंदर काठीवर भद्रावती नावाचे शुभ नगर होते. तिथे तेजस्वी राजा राज्य करत होता.
चंद्रवंशोद्भवो नाम धृतिमान्सत्यसंगरः । तत्र वैश्यो निवसति धनधान्यसमृद्धिमान्
चंद्रवंशात जन्मलेला, धीर आणि सत्यप्रतिज्ञ असा एक वैश्य तिथे राहत होता. तो धनधान्याने समृद्ध होता.
धनपाल इति ख्यातः पुण्यकर्मप्रवर्त्तकः । प्रपा कूप मठाराम तडाग गृहकारकः
त्याचे नाव धनपाल असे होते. तो सत्कर्म करणारा, पाणपोया, विहिरी, मठ, बागा, तलाव आणि घरे बांधणारा होता.
विष्णुभक्तिरतः शांतस्तस्यासन्पंचपुत्रकाः । सुमना द्युतिमांश्चैव मेधावी सुकृतस्तथा
तो विष्णूभक्त आणि शांत स्वभावाचा होता. त्याला पाच मुले होती — सुमन, द्युतिमान, मेधावी, सुकृत आणि —
पंचमो धृष्टबुद्धिश्च महापापरतः सदा । परस्त्रीसंगनिरतो विटगोष्ठी विशारदः
पाचवा मुलगा धृष्टबुद्धी, नेहमी मोठ्या पापांत गुंतलेला, परस्त्रीच्या संगात रमणारा, जुगाराच्या मैफिलींमध्ये पटाईत असा होता.
द्यूतादि व्यसनासक्तः परस्त्री रतिलालसः । न च देवार्चने बुद्धिर्नपितॄन्न द्विजान्प्रति
तो जुगारासारख्या व्यसनांना आसक्त, परस्त्रीच्या संगासाठी लालायित, देवपूजा, पितरांची सेवा किंवा ब्राह्मणांचा सन्मान याकडे त्याचे लक्ष नव्हते.
अन्यायवर्ती दुष्टात्मा पितुर्द्रव्यक्षयंकरः । अभक्ष्यभक्षकः पापी सुरापाने रतः सदा
अन्यायाने वागणारा, वाईट मनाचा, वडिलांचे धन उधळणारा, निषिद्ध पदार्थ खाणारा आणि नेहमी मद्यपानात रमणारा होता.
वेश्याकंठे क्षिप्तबाहुर्भ्रमन्दुष्टश्चतुष्पथे । पित्रा निष्कासितो गेहात्परित्यक्तश्च बांधवैः
तो वेश्यांच्या गळ्यात हात टाकून, चौकाचौकांत भटकत असे. वडिलांनी त्याला घरातून हाकलून दिले आणि नातेवाईकांनी त्याला सोडून दिले.
स्वदेहभूषणान्येव क्षयं नीतानि तेन वै । गणिकाभिः परित्यक्तो निंदितश्च धनक्षयात्
त्याने स्वतःचे दागिनेही संपवले. मग वेश्यांनी त्याला टाकून दिले आणि धन गेल्यामुळे तो सर्वांच्या नजरेत खाली पडला.
ततश्चिंतापरो जातो वस्त्रहीनः क्षुधार्दितः । किं करोमि क्वगच्छामि केनोपायेन जीव्यते
मग तो चिंता करत बसला, कपडे नव्हते, उपासमारीने त्रस्त होता. 'आता काय करू? कुठे जाऊ? कशाने उपजीविका करावी?' असे त्याला वाटू लागले.
तस्करत्वं समारब्धं तत्रैव नगरे पितुः । गृहीतो राजपुरुषैर्मुक्तश्च पितृगौरवात्
त्याच वडिलांच्या नगरात त्याने चोरी सुरू केली; राजाचे लोक त्याला पकडायचे आणि वडिलांचा मान ठेवून सोडून द्यायचे.
पुनर्बद्धः पुनस्त्यक्तः पुनर्बद्धः ससंभ्रमैः । धृष्टबुद्धिर्दुराचारो निबध्य निगडै र्दृढैः
तो पुन्हा पकडला गेला, पुन्हा सोडला गेला, आणि पुन्हा घाबरून पकडण्यात आला; धाडसी आणि वाईट वागणारा असल्याने त्याला शेवटी मजबूत बेड्यांनी बांधण्यात आले.
कशाघातैस्ताडितश्च पीडितश्च पुनः पुनः । न स्थातव्यं हि मंदात्मंस्त्वया मद्देशगोचरे
त्याला पुन्हा पुन्हा चाबकाने मारले गेले आणि त्रास दिला गेला; 'अरे मूर्ख, माझ्या प्रदेशात तुला राहता येणार नाही,' असे त्याला सांगितले.
एवमुक्त्वा ततो राज्ञा मोचितो दृढबंधनात् । निर्जगाम भयात्तस्य गतोऽसौ गहनं वनम्
राजाने असे सांगून त्याला घट्ट बेड्यांतून सोडून दिले; त्याच्या भीतीने तो तिथून निघून घनदाट जंगलात गेला.
क्षुत्तृषापीडितश्चायमितश्चेतश्च धावति । सिंहवन्निजघानासौ मृग शूकर चित्रलान्
भूक आणि तहान याने त्रस्त होऊन, मन अस्वस्थ होऊन तो इकडे तिकडे धावत होता; सिंहासारखा त्याने हरिण, डुक्कर आणि वेगवेगळ्या प्राण्यांना मारले.
आमिषाहार निरतो वने तिष्ठति सर्वदा । करे शरासनं कृत्वा निषंगं पृष्ठ संगतम्
मांस खाण्यात मग्न राहून तो नेहमी जंगलातच राहत असे; हातात धनुष्य आणि पाठीवर बाणांची तुपकी घेऊन फिरत असे.
अरण्यचारिणो हंति पक्षिणश्च पदाचरन् । चकोरांश्च मयूरांश्च कंक तित्तिर मूषिकान्
जंगलात हिंडताना तो पक्ष्यांनाही मारत असे—चकोर, मोर, कांग, तित्तिर आणि उंदीर यांनाही मारत असे.
एतानन्यान्हिनस्त्यंधो धृष्टबुद्धिस्तु निर्घृणः । पूर्वजन्मकृतैः पापैर्निमग्नः पापकर्दमे
हा क्रूर, धाडसी आणि पापाने अंध झालेला माणूस असे अनेक प्राणी मारत असे; पूर्वजन्मीच्या पापांमुळे तो पापाच्या दलदलीत बुडाला होता.