सुवर्णशृंगाभरणौ राजताढ्य खुरौ च तौ।। नानाफलसमायुक्तौ घ्राणगंधकरंडकौ
सोन्याच्या शिंगांचे दागिने, चांदीने भरलेले खुर, विविध फळांनी युक्त, आणि सुगंधी पेटीसारखे नाक असावे.
इत्येवं रचयित्वा तु धूपदीपैस्तथार्चयेत्।। या लक्ष्मीस्सर्वभूतानां या च देवेष्ववस्थिता
अशा प्रकारे त्या गायीची रचना करून, धूप व दिव्यांनी तिची पूजा करावी. ती लक्ष्मी जी सर्व जीवांत व देवांत वसते, तिला आवाहन करावे.
धेनुरूपेण सा देवी मम पापं व्यपोहतु।। विष्णोर्वक्षसि या लक्ष्मीः स्वाहा या च विभावसौ
गायीच्या रूपातील ती देवी माझे पाप दूर करो. जी लक्ष्मी विष्णूच्या छातीवर आहे, स्वाहा, आणि जी अग्नित आहे.
चंद्रार्कशक्रशक्तिर्या सा धेनुर्वरदास्तु मे।। स्वधा त्वं पितृमुख्यानां स्वाहा यज्ञभुजां यतः
चंद्र, सूर्य, इंद्र आणि शक्तीचे रूप असलेली ती वरदायिनी गाय माझी होवो. तू पितरांसाठी स्वधा, आणि यज्ञग्राहकांसाठी स्वाहा आहेस.
सर्वपापहरा धेनुस्तस्माद्भूतिं प्रयच्छ मे।। एवमामंत्र्य तां धेनुं ब्राह्मणाय निवेदयेत्
गाय सर्व पापे दूर करते, म्हणून मला संपत्ती दे. अशा प्रकारे तिला नमस्कार करून, ती गाय ब्राह्मणाला द्यावी.
विधानमेतद्धेनूनां सर्वासामपि पठ्यते।। यास्तु पापविनाशिन्यः पठ्यंते दश धेनवः
सर्व गायींसाठी हेच विधी सांगितले आहे. आता दहा पापनाशक गायी सांगतो.
तासां स्वरूपं वक्ष्यामि नामानि च नराधिप।। प्रथमा गुडधेनुः स्याद्घृतधेनुरथापरा
त्यांची रूपे व नावे मी सांगतो, राजन. पहिली गूळगाय, दुसरी तुपाची गाय.
तिलधेनुस्तृतीया च चतुर्थी जलनामिका।। क्षीरधेनुः पंचमी च मधुधेनुस्तथापरा
तिसरी तीळगाय, चौथी जलनाव असलेली, पाचवी दूधगाय, पुढची मधगाय.
सप्तमी शर्कराधेनुरष्टमी दधिकल्पिता।। रसधेनुश्च नवमी दशमी स्यात्स्वरूपतः
सातवी साखरगाय, आठवी दह्याची, नववी रसगाय, आणि दहावी स्वभावतःच आहे.
कुंभास्स्यू रसधेनूनामितरासां स्वराशयः।। सुवर्णधेनुं चाप्यत्र केचिदिच्छंति मानवाः
रसगायींसाठी कुंभ असतात, इतर त्यांच्या स्वतःच्या पदार्थांनी बनवलेल्या असतात. काही लोक येथे सोन्याची गायही इच्छितात.
नवनीतेन तैलैश्च तथान्येपि महर्षयः।। एतदेवविधानं स्यात्त एवोपस्करास्स्मृताः
नवनीत, तेल, आणि इतर पदार्थांनीही, महर्षींनी हेच विधी सांगितले आहेत. हेच योग्य साहित्य मानले जाते.
मंत्रावाहनसंयुक्ताः सदा पर्वणि पर्वणि।। यथा श्राद्धं प्रदातव्या भुक्तिमुक्तिफलप्रदाः
मंत्र व आवाहनासह, प्रत्येक सणास साजरे करावे. श्राद्धाप्रमाणे द्याव्यात, त्या भोग व मोक्ष दोन्ही फळ देतात.
गुडधेनुप्रसंगेन सर्वास्तव मयोदिताः।। अशेषयज्ञफलदाः सर्वपापहराः शुभाः
गूळगायीच्या संदर्भाने, हे सर्व मी सांगितले. त्या सर्व यज्ञाचे पूर्ण फळ देतात, पापे दूर करतात आणि शुभ आहेत.
व्रतानामुत्तमं यस्माद्विशोकद्वादशीव्रतम्।। तदंगत्वेन चैवात्र गुडधेनुः प्रशस्यते
व्रतांमध्ये विशोक द्वादशी व्रत श्रेष्ठ आहे. त्यात गूळगाय अंग म्हणून येथे विशेष गौरवली आहे.
अयने विषुवे पुण्ये व्यतीपाते तथा पुनः।। गुडधेन्वादयो देया उपरागादिपर्वसु
सूर्याच्या उत्तरायण, विषुव, ग्रहांच्या संयोग, ग्रहण यांसारख्या पवित्र काळात गूळ, गायी व इतर वस्तू दान कराव्यात.
विशोकद्वादशी चैषा सर्वपापहरा शुभा।। यामुपोष्य नरो याति तद्विष्णोः परमं पदम्
ही विशोक द्वादशी पवित्र असून सर्व पापे दूर करते. जो कोणी हे व्रत करतो, त्याला विष्णूचे परम स्थान मिळते.
इहलोके स सौभाग्यमायुरारोग्यमेव च।। वैष्णवं पुरमाप्नोति मरणे स्मरणं हरेः
या जगात त्याला सौभाग्य, दीर्घायुष्य आणि उत्तम आरोग्य मिळते; मृत्यूसमयी त्याला वैष्णव लोक मिळतो आणि हरिचे स्मरण होते.
नवार्बुदसहस्राणि दश चाष्टौ च धर्मवित्।। न शोकदुःखदौर्गत्यं तस्य संजायते नृप
राजा, धर्म जाणणाऱ्या माणसाला नऊ हजार आठशे अठरा कल्पांपर्यंत कधीही दुःख, शोक किंवा दारिद्र्य येत नाही.
नारी वा कुरुते या तु विशोकद्वादशीमिमां।। नृत्यगीतपरा नित्यं सापि तत्फलमाप्नुयात्
जर एखादी स्त्री ही विशोक द्वादशी करीत असेल आणि नेहमी नृत्य-गाण्यात रमलेली असेल, तरी तिलाही हेच फळ मिळते.
यस्मादग्रे हरेर्नृत्यमनन्तं गीतवादनम् मधुमुरनरकारेरर्चनं वाथ पश्येत्
कारण तिला हरिपुढे अखंड नृत्य, गाणे, वाद्य किंवा मधुसूदन, मुर, नरक यांच्या पूजेचे दर्शन घडते.
मतिमपि च जनानां यो ददातीन्द्रलोके भीष्म उवाच।। भगवन्श्रोतुमिच्छामि दानमाहात्म्यमुत्तमम्
जो इंद्रलोकात लोकांना बुद्धी देतो—भीष्म म्हणाला: भगवन्, मला दानाचे श्रेष्ठ महात्म्य ऐकायचे आहे.
यदक्षयं परे लोके देवर्षिगणपूजितम् मेरोः प्रदानं वक्ष्यामि दशधा नृपसत्तम
जे परलोकात अक्षय असून देव-ऋषींनी पूजले आहे, ते मेरूचे दहा प्रकारचे दान मी सांगतो, हे श्रेष्ठ राजा.
यत्प्रदातानंतलोकान्प्राप्नोति सुरपूजितान्।। पुराणेषु च वेदेषु यज्ञेष्वायतनेषु च
जे दान केल्याने मनुष्य देवांनी पूजिलेल्या लोकांना प्राप्त होतो; पुराणे, वेद, यज्ञ आणि मंदिरे यांतही ते सांगितले आहे.
न तत्फलमधीतेषु कृतेष्विह यदश्नुते।। तस्माद्दानं प्रवक्ष्यामि पर्वतानामनुक्रमात्
हे फळ केवळ अध्ययन किंवा कर्माने मिळत नाही; म्हणून मी पर्वतांच्या दानाची योग्य रीतीने माहिती सांगतो.
प्रथमो धान्यशैलः स्यादिद्वतीयो लवणाचलः।। गुडाचलस्तृतीयस्तु चतुर्थो हेमपर्वतः
पहिला धान्याचा पर्वत, दुसरा मीठाचा पर्वत, तिसरा गुळाचा पर्वत, आणि चौथा सोन्याचा पर्वत असतो.
पंचमस्तिलशैलस्स्यात्षष्टः कार्प्पासपर्वतः।। सप्तमो घृतशैलः स्याद्रत्नशैलस्तथाष्टमः
पाचवा तीळाचा पर्वत, सहावा कापसाचा पर्वत, सातवा तुपाचा पर्वत आणि आठवा रत्नांचा पर्वत आहे.
राजतो नवमस्तद्वद्दशमः शर्कराचलः।। वक्ष्ये विधानमेतेषां यथावदनुपूर्वशः
नववा चांदीचा पर्वत आणि दहावा साखरेचा पर्वत; या सर्वांचे विधी मी योग्य क्रमाने सांगतो.
अयनो वेपुण्ये व्यतीपाते दिनक्षये।। शुक्लपक्षे तृतीयायामुपरागेश शिक्षये
उत्तरायण, विषुव, ग्रहांच्या संयोग, दिवसाचा शेवट, शुक्ल पक्षातील तृतीया, ग्रहण किंवा ठरलेल्या वेळी हे करावे.
विवाहोत्सवयज्ञेषु द्वादश्यामथवा पुनः।। शुक्लायां पंचदश्यां वा पुण्यर्क्षे वा विधानतः
लग्न, उत्सव, यज्ञ, द्वादशी किंवा पुन्हा शुक्ल पक्षातील पंधरावा दिवस, किंवा पुण्य नक्षत्रावर, नियमानुसार हे करावे.
धान्यशैलादयो देयाः कार्तिक्यां ज्येष्ठपुष्करे।। तीर्थेष्वायतने वापि गोष्ठे वा भवनांगणे
धान्याचे पर्वत व इतर पर्वत कार्तिक महिन्यात, ज्येष्ठ पुष्कर येथे, तीर्थस्थळी, मंदिरात, गोठ्यात किंवा घराच्या अंगणात द्यावेत.