कदंबं कुब्जकं जाती शस्तान्येतानि सर्वदा गुडधेनुविधानं च समाचक्ष्व मुनीश्वर५० 1.21.
कदंब, कुब्जक आणि जाती—ही फुले नेहमी योग्य आहेत. आता, मुनिश्रेष्ठा, गूळ-गाय कशी द्यावी ते सांग.
किं रूपा केन मंत्रेण दातव्या तदिहोच्यतां गुडधेनुविधानस्य यद्रूपमिह यत्फलम्
ती कशा रूपाची, कोणत्या मंत्राने द्यावी हे येथे सांग. गूळ-गाय कशी असावी आणि तिचे फळ काय आहे ते स्पष्ट कर.
तदिदानीं प्रवक्ष्यामि सर्वपापविनाशनम्।। कृष्णाजिनं चतुर्हस्तं प्राग्ग्रीवं विन्यसेद्भुवि
आता मी सर्व पापांचा नाश करणारे सांगतो. जमिनीवर चार हात लांब कृष्णमृगाची कातडी, मान पूर्वेकडे ठेवून, पसरावी.
गोमयेनानुलिप्तायां दर्भानास्तीर्य सर्वतः।। लघ्वेणकाजिनं तद्वत्वत्सं च परिकल्पयेत्
गायीच्या शेणाने लिंपलेल्या जागेवर सर्वत्र कुशा पसराव्यात; त्याचप्रमाणे लहान बोकडाची कातडी आणि वासरूही तयार करावे.
प्राङ्मुखीं कल्पयेद्धेनुं मृदा वा गां सवत्सकां।। उत्तमा गुडधेनुः स्यात्सदा भारचतुष्टयं
पूर्वमुखी गाय मातीची किंवा वासरासह बनवावी; उत्तम गूळ-गाय नेहमी चार प्रमाण वजनाची असावी.
वत्सं भारेण कुर्वीत भाराभ्यां मध्यमा स्मृता।। अर्द्धभारेण वत्सस्स्यात्कनिष्ठा भारकेण तु
वासरू एक प्रमाणाने करावे; दोन प्रमाणांनी ते मध्यम समजले जाते; अर्ध्या प्रमाणाने वासरू लहान, आणि चौथ्या भागाने सर्वात लहान समजावे.
चतुर्थांशे नवत्सः स्याद्गृहवित्तानुसारतः।। धेनुवत्सौ कृतौ चोभौ सितसूक्ष्मांबरावृतौ
चौथ्या भागात, घरातील संपत्तीप्रमाणे वासरू असावे. गाय आणि वासरू दोन्ही, बारीक शुभ्र वस्त्रांनी झाकलेली असावीत.
शुक्तिकर्णाविक्षुपादौ शुचिमुक्ताफलेक्षणौ।। सितसूत्रसिराजालौ सितकंबलकंबलौ
शंखासारखी कान, ऊसासारखी पाय, मोत्यासारखी शुद्ध डोळे, शुभ्र दोरे व शुभ्र हारांनी सजलेली, आणि शुभ्र चादरींनी झाकलेली असावीत.
ताम्रगंडकपृष्ठौ द्वौ सितचामरलोमकौ।। विद्रुमभ्रूयुगावेतौ नवनीतस्तनान्वितौ
तांबूस गाल व पाठ, शुभ्र चामरासारखे केस, प्रवाळासारख्या भुवया, आणि ताज्या लोण्याने भरलेली स्तन असावेत.
काञ्चनाक्षियुगोपेताविन्द्रनीलकनीनिकौ।। क्षौमपुच्छौ कांस्यदोहौ शुभ्रातिकमनीयकौ
सोन्याच्या डोळ्यांची जोडी, निळ्या नीलमणीसारखे डोळ्यांचे काळे, उत्तम कापडाचे शेपूट, कांस्यासारखे पुढचे पाय, आणि अत्यंत सुंदर व तेजस्वी असाव्यात.
सुवर्णशृंगाभरणौ राजताढ्य खुरौ च तौ।। नानाफलसमायुक्तौ घ्राणगंधकरंडकौ
सोन्याच्या शिंगांचे दागिने, चांदीने भरलेले खुर, विविध फळांनी युक्त, आणि सुगंधी पेटीसारखे नाक असावे.
इत्येवं रचयित्वा तु धूपदीपैस्तथार्चयेत्।। या लक्ष्मीस्सर्वभूतानां या च देवेष्ववस्थिता
अशा प्रकारे त्या गायीची रचना करून, धूप व दिव्यांनी तिची पूजा करावी. ती लक्ष्मी जी सर्व जीवांत व देवांत वसते, तिला आवाहन करावे.
धेनुरूपेण सा देवी मम पापं व्यपोहतु।। विष्णोर्वक्षसि या लक्ष्मीः स्वाहा या च विभावसौ
गायीच्या रूपातील ती देवी माझे पाप दूर करो. जी लक्ष्मी विष्णूच्या छातीवर आहे, स्वाहा, आणि जी अग्नित आहे.
चंद्रार्कशक्रशक्तिर्या सा धेनुर्वरदास्तु मे।। स्वधा त्वं पितृमुख्यानां स्वाहा यज्ञभुजां यतः
चंद्र, सूर्य, इंद्र आणि शक्तीचे रूप असलेली ती वरदायिनी गाय माझी होवो. तू पितरांसाठी स्वधा, आणि यज्ञग्राहकांसाठी स्वाहा आहेस.
सर्वपापहरा धेनुस्तस्माद्भूतिं प्रयच्छ मे।। एवमामंत्र्य तां धेनुं ब्राह्मणाय निवेदयेत्
गाय सर्व पापे दूर करते, म्हणून मला संपत्ती दे. अशा प्रकारे तिला नमस्कार करून, ती गाय ब्राह्मणाला द्यावी.
विधानमेतद्धेनूनां सर्वासामपि पठ्यते।। यास्तु पापविनाशिन्यः पठ्यंते दश धेनवः
सर्व गायींसाठी हेच विधी सांगितले आहे. आता दहा पापनाशक गायी सांगतो.
तासां स्वरूपं वक्ष्यामि नामानि च नराधिप।। प्रथमा गुडधेनुः स्याद्घृतधेनुरथापरा
त्यांची रूपे व नावे मी सांगतो, राजन. पहिली गूळगाय, दुसरी तुपाची गाय.
तिलधेनुस्तृतीया च चतुर्थी जलनामिका।। क्षीरधेनुः पंचमी च मधुधेनुस्तथापरा
तिसरी तीळगाय, चौथी जलनाव असलेली, पाचवी दूधगाय, पुढची मधगाय.
सप्तमी शर्कराधेनुरष्टमी दधिकल्पिता।। रसधेनुश्च नवमी दशमी स्यात्स्वरूपतः
सातवी साखरगाय, आठवी दह्याची, नववी रसगाय, आणि दहावी स्वभावतःच आहे.
कुंभास्स्यू रसधेनूनामितरासां स्वराशयः।। सुवर्णधेनुं चाप्यत्र केचिदिच्छंति मानवाः
रसगायींसाठी कुंभ असतात, इतर त्यांच्या स्वतःच्या पदार्थांनी बनवलेल्या असतात. काही लोक येथे सोन्याची गायही इच्छितात.
नवनीतेन तैलैश्च तथान्येपि महर्षयः।। एतदेवविधानं स्यात्त एवोपस्करास्स्मृताः
नवनीत, तेल, आणि इतर पदार्थांनीही, महर्षींनी हेच विधी सांगितले आहेत. हेच योग्य साहित्य मानले जाते.
मंत्रावाहनसंयुक्ताः सदा पर्वणि पर्वणि।। यथा श्राद्धं प्रदातव्या भुक्तिमुक्तिफलप्रदाः
मंत्र व आवाहनासह, प्रत्येक सणास साजरे करावे. श्राद्धाप्रमाणे द्याव्यात, त्या भोग व मोक्ष दोन्ही फळ देतात.
गुडधेनुप्रसंगेन सर्वास्तव मयोदिताः।। अशेषयज्ञफलदाः सर्वपापहराः शुभाः
गूळगायीच्या संदर्भाने, हे सर्व मी सांगितले. त्या सर्व यज्ञाचे पूर्ण फळ देतात, पापे दूर करतात आणि शुभ आहेत.
व्रतानामुत्तमं यस्माद्विशोकद्वादशीव्रतम्।। तदंगत्वेन चैवात्र गुडधेनुः प्रशस्यते
व्रतांमध्ये विशोक द्वादशी व्रत श्रेष्ठ आहे. त्यात गूळगाय अंग म्हणून येथे विशेष गौरवली आहे.
अयने विषुवे पुण्ये व्यतीपाते तथा पुनः।। गुडधेन्वादयो देया उपरागादिपर्वसु
सूर्याच्या उत्तरायण, विषुव, ग्रहांच्या संयोग, ग्रहण यांसारख्या पवित्र काळात गूळ, गायी व इतर वस्तू दान कराव्यात.
विशोकद्वादशी चैषा सर्वपापहरा शुभा।। यामुपोष्य नरो याति तद्विष्णोः परमं पदम्
ही विशोक द्वादशी पवित्र असून सर्व पापे दूर करते. जो कोणी हे व्रत करतो, त्याला विष्णूचे परम स्थान मिळते.
इहलोके स सौभाग्यमायुरारोग्यमेव च।। वैष्णवं पुरमाप्नोति मरणे स्मरणं हरेः
या जगात त्याला सौभाग्य, दीर्घायुष्य आणि उत्तम आरोग्य मिळते; मृत्यूसमयी त्याला वैष्णव लोक मिळतो आणि हरिचे स्मरण होते.
नवार्बुदसहस्राणि दश चाष्टौ च धर्मवित्।। न शोकदुःखदौर्गत्यं तस्य संजायते नृप
राजा, धर्म जाणणाऱ्या माणसाला नऊ हजार आठशे अठरा कल्पांपर्यंत कधीही दुःख, शोक किंवा दारिद्र्य येत नाही.
नारी वा कुरुते या तु विशोकद्वादशीमिमां।। नृत्यगीतपरा नित्यं सापि तत्फलमाप्नुयात्
जर एखादी स्त्री ही विशोक द्वादशी करीत असेल आणि नेहमी नृत्य-गाण्यात रमलेली असेल, तरी तिलाही हेच फळ मिळते.
यस्मादग्रे हरेर्नृत्यमनन्तं गीतवादनम् मधुमुरनरकारेरर्चनं वाथ पश्येत्
कारण तिला हरिपुढे अखंड नृत्य, गाणे, वाद्य किंवा मधुसूदन, मुर, नरक यांच्या पूजेचे दर्शन घडते.