तं सत्सारतमम्मन्ये नास्मिन्सीदति यः पुमान्। एष पैतामहो गुह्यो ब्रह्मराशिस्सनातनः
अशा माणसाला मी चांगल्यांतला उत्तम मानतो, कारण तो या जगात कधीच बुडत नाही. हेच ब्रह्मदेवाचं प्राचीन, गुप्त आणि सनातन शिक्षण आहे.
धर्मस्य नियमो यो हि मया ते कथितो भृशम्। अन्ये च यज्वनां लोका अन्ये चापि तपस्विनां
धर्माचं जे नियम मी तुला सांगितले, ते मी पूर्णपणे सांगितले आहेत. यज्ञ करणाऱ्यांसाठी वेगळे लोक, आणि तप करणाऱ्यांसाठी वेगळे लोक असतात.
अन्ये दमवतां लोकास्ते वै परमपूजिताः। एकः क्षमावतां दोषो द्वितीयो नोपपद्यते
स्वतःवर नियंत्रण ठेवणाऱ्यांसाठीही वेगळे लोक असतात, आणि त्यांना फार मान मिळतो. संयमी माणसात एकच दोष असतो; दुसरा काहीच नसतो.
यदिदं क्षमया युक्तमशक्तम्मन्यते जनः। न चैष दोषो मंतव्यः क्षमा प्रज्ञावतां बलम्
कोणी संयमाला कमजोरी समजत असेल, तर तो दोष मानू नये; संयम हे ज्ञानी माणसाचं खऱ्या अर्थाने बळ आहे.
प्रशमं योभिजानाति इष्टापूर्तं महीयते। यत्क्रोधयुक्तो जपति जुहोति च यदर्चति
जो शांतता ओळखतो, त्याचा मान यज्ञ आणि दानापेक्षा जास्त आहे. रागाच्या भरात जे काही जप, हवन किंवा पूजा केली जाते—
सर्वं क्षरति तत्तस्य भिन्नकुंभादिवोदकम्। दमाध्यायमिमं पुण्यं प्रातरुत्थाय यः पठेत्
त्याचं सारं पाणी फुटलेल्या मडक्यातल्या पाण्यासारखं वाहून जातं. जो सकाळी उठून हा संयमाचा पुण्य अध्याय वाचतो—
स धर्मनावमारुह्य दुर्गाण्यति तरिष्यति। दमाध्यायमिमं पुण्यं सततं श्रावयेदिद्वजः
तो धर्माच्या नौकेत बसून साऱ्या अडचणी पार करतो. जो हा पुण्य संयमाचा अध्याय नेहमी ऐकवतो—
स ब्रह्मलोकमाप्नोति तस्मान्न च्यवते पुनः। श्रूयतां धर्मसर्वस्वं श्रुत्वा चैतत्प्रधार्यताम्
तो ब्रह्मलोक मिळवतो आणि तिथून पुन्हा खाली पडत नाही. आता सर्व धर्माचं सार ऐक, आणि ते मनाशी घट्ट धर.
आत्मनः प्रतिकूलानि परेषां न समाचरेत्। मातृवत्परदारांश्च परद्रव्याणि लोष्ठवत्
आपल्याला जे नकोसं वाटतं, ते दुसऱ्याला कधीच करू नये; दुसऱ्याच्या पत्नीला आईसारखं, आणि दुसऱ्याच्या संपत्तीला मातीसारखं समजावं.
आत्मवत्सर्वभूतानि यः पश्यति स पश्यति। पचनं वैश्वदेवार्थे परार्थे यच्च जीवितम्
जो सर्व प्राण्यांना स्वतःसारखं पाहतो, तोच खरा पाहतो. देवांसाठी स्वयंपाक करणं, आणि दुसऱ्यांसाठी आपलं आयुष्य जगणं—
एतद्भवेच्च सर्वस्वं धातूनामिव कांचनम्। सर्वभूतहितं राजन्नधीत्यामृतमश्नुते
हे सर्व काही असावं, जसं धातूंमध्ये सोनं असतं. सर्व प्राण्यांच्या हिताचं शिक्षण घेतल्यावर, माणूस अमरत्व मिळवतो, राजन.
एवं वै धर्मसर्वस्वमुक्त्वा ते तु शुनःसखम्। तेनैव सहिताः सर्वे निविष्टास्सरसस्तटे
असं सर्व धर्माचं सार सांगून, शुनःशेखासह ते सर्व जण सरोवराच्या काठी एकत्र बसले.
सरोपश्यन्सुविस्तीर्णं पद्मोत्पलजलावृतम्। तत्रावतारं कृत्वा ते बिसानि च कलापशः
ते विस्तीर्ण आणि कमळांनी, पाणलिलीने भरलेलं सरोवर पाहून, तिथे उतरले आणि कमळाच्या बिसांची गाठोडी बांधू लागले.
तीरे निक्षिप्य सरसश्चक्रुः पुण्यां जलक्रियाम्। अथोत्तीर्य जलात्तस्मात्ते समेत्य परस्परम्
सरोवराच्या काठावर ती गाठोडी ठेवून, त्यांनी पुण्य जलक्रीया केली. मग पाण्यातून बाहेर येऊन, सगळे एकत्र जमले.
बिसान्येतान्यपश्यंत इदं वचनमब्रुवन्। ऋषय ऊचुः। केन क्षुधाभितप्तानामस्माकं पापकर्मणाम्
कमळाच्या कंदांचा अभाव पाहून त्यांनी असे शब्द उच्चारले: ऋषी म्हणाले — आपल्यातल्या कोणत्या पापी आणि उपाशी माणसाने हे कंद चोरले?
नृशंसेनापनीतानि बिसान्याहारकांक्षिणा। ते शंकमानास्त्वन्योन्यं पर्यपृच्छन्द्विजोत्तमाः
कोणीतरी क्रूरपणे, खाण्याच्या इच्छेने हे कंद नेले का? असे शंका येऊन, त्या श्रेष्ठ द्विजांनी एकमेकांना विचारले.
चक्रुश्च निश्चयं सर्वे शपथं प्रति पार्थिव। कश्यप उवाच। सर्वत्र सर्वं हरतु न्यासलोपं करोतु च
सर्वांनी शपथ घेण्याचा निश्चय केला, राजन. कश्यप म्हणाला — ज्याने हे कंद चोरले, त्याचे सर्व काही सर्वत्र नष्ट होवो आणि त्याने ठेवलेल्या वस्तूंचा विश्वासघात करावा.
कूटसाक्षित्वमभ्येतु बिसस्तैन्यं करोति यः। दंभेन धर्मं चरतु राजानं चोपसेवताम्
ज्याने हे कंद चोरले, तो खोटा साक्षीदार होवो. तो ढोंगाने धर्माचरण करावा आणि राजांची सेवा करावी.
मधुमांसं समश्नातु बिसस्तैन्यं करोति यः। अनृतं भाषतु सदा विषयांश्चोपसेवतु
ज्याने हे कंद चोरले, त्याने मध आणि मांस खावो. तो नेहमी खोटं बोलो आणि विषयसुखात रममाण होवो.
ददातु कन्यां शुल्केन बिसस्तैन्यं करोति यः। वसिष्ठ उवाच। अनृतौ मैथुनं यातु दिवास्वप्नं निषेवतु
ज्याने हे कंद चोरले, त्याने आपली मुलगी विकून लग्न लावून द्यावी. वसिष्ठ म्हणाला — तो खोटेपणाने मैथुन करावा आणि दिवसा स्वप्नरंजनात गुंतावा.
अन्योन्यातिथितामेतु बिसस्तैन्यं करोति यः। एककूपे वसेद्ग्रामे ब्राह्मणो वृषलीपतिः
ज्याने हे कंद चोरले, त्याने एकमेकांकडून पाहुणचार घ्यावा. ब्राह्मण असून, नीच स्त्रीचा स्वामी एकाच विहिरीच्या गावात एकटा राहावा.
तस्य सालोक्यतां यातु बिसस्तैन्यं करोति यः। भरद्वाज उवाच। नृशंसस्सोऽस्तु सर्वेषु समृध्या चाप्यहंकृतः
ज्याने हे कंद चोरले, त्याने अशाच लोकांच्या लोकात जावे. भरद्वाज म्हणाला — तो सर्वांशी क्रूर असावा आणि संपत्तीमुळे गर्विष्ठ व्हावा.
मत्सरी पिशुनश्चैव बिसस्तैन्यं करोति यः। प्रत्याक्रोशत्ववाक्रुष्टस्ताडयत्वन्यताडितः३५० 1.19.
ज्याने हे कंद चोरले, तो मत्सरी आणि निंदा करणारा असावा. तो दुसऱ्याला शिवी दिल्यावर स्वतःही अपमानित व्हावा आणि मारल्यावर स्वतःही मार खावा.
विक्रीणातु रसांश्चैव बिसस्तैन्यं करोति यः। गौतम उवाच। अतिथिं त्वागतं प्राप्य पाकभेदं करोतु सः
ज्याने हे कंद चोरले, त्याने रस विकावे. गौतम म्हणाला — त्याने पाहुणा आल्यावर त्याला निकृष्ट जेवण द्यावे.
शूद्रान्नं च सदाश्नातु बिसस्तैन्यं करोति यः। दत्वा दानं कीर्तयतु परभार्यासु तुष्यतु
ज्याने हे कंद चोरले, त्याने नेहमी शूद्रांनी बनवलेले अन्न खावे. दान दिल्यावर त्याचा गर्व करावा आणि दुसऱ्याच्या स्त्रीमध्ये आनंद मानावा.
एकाकीमिष्टमश्नीयाद्बिसस्तैन्यं करोति यः। विश्वामित्र उवाच। नित्यकामपरः सोस्तु दिवसे चैव मैथुनी
ज्याने हे कंद चोरले, त्याने आपले आवडते अन्न एकट्याने खावे. विश्वामित्र म्हणाला — तो नेहमी कामवासनेत मग्न असावा आणि दिवसा मैथुन करावा.
नित्यं तु पातकी चैव बिसस्तैन्यं करोति यः। परापवादं वदतु परदारांश्च सेवतु
ज्याने हे कंद चोरले, तो नेहमी पापी असावा. तो नेहमी दुसऱ्याची निंदा करावा आणि दुसऱ्याच्या स्त्रियांशी संबंध ठेवावा.
परनिंदारतश्चास्तु बिसस्तैन्यं करोति यः। मातरं पितरं चैव सोवमन्यतु दुर्मतिः
ज्याने हे कंद चोरले, तो नेहमी दुसऱ्याची निंदा करण्यात रममाण असावा. तो दुष्ट बुद्धीने आई-वडिलांचा अवमान करावा.
समातर्यन्यबुद्धिस्याद् बिसस्तैन्यं करोति यः। परपाकं सदाश्नातु परनारीं च सेवतु
ज्याने हे कंद चोरले, त्याने स्वतःच्या आईला परकी समजावे. तो नेहमी दुसऱ्यांनी बनवलेले अन्न खावा आणि दुसऱ्याच्या स्त्रीशी संबंध ठेवावा.
वेदविक्रयकृच्चास्तु बिसस्तैन्यं करोति यः। जमदग्निरुवाच। परस्य यातु प्रेष्यत्वं स तु जन्मनि जन्मनि
ज्याने हे कंद चोरले, तो वेद विकणारा असावा. जमदग्नी म्हणाला — तो प्रत्येक जन्मात दुसऱ्याचा नोकर व्हावा.