अथ पर्यचरत्तत्र क्लिश्यमानान्हि तानृषीन्। दृष्ट्वा राजा विषादार्त्तः प्रोवाचेदं वचस्तदा
तेव्हा त्या ऋषींची हालअपेष्टा पाहून, राजा दुःखाने व्याकुळ झाला आणि त्याने असे शब्द सांगितले—
राजोवाच। प्रतिग्रहो ब्राह्मणानां दृष्टा वृत्तिरनिंदिता। तस्मात्प्रतिग्रहान्मत्तो गृह्णीध्वं मुनिसत्तमाः
राजा म्हणाला: ब्राह्मणांसाठी दान घेणे ही मान्य आणि निष्कलंक वर्तणूक आहे; म्हणून, हे श्रेष्ठ ऋषींनो, माझ्याकडून दान स्वीकारा.
वरान्ग्रामान्व्रीहियवान्रसान्रत्नानि कांचनं। गाश्च धेनूश्च तत्सर्वं मा मांसं पचत द्विजाः
गावे, तांदूळ, ज्वारी, अन्न, रत्ने, सोने, गायी आणि दुधाळ गायी—हे सर्व मी देतो; पण द्विजांनो, मांस शिजवू नका.
ऋषय ऊचुः। राजन्प्रतिग्रहो घोरो मध्वास्वादो विषोपमः। तज्जानतां नः कस्मात्त्वं कुरुषे सम्प्रलोभनं
ऋषी म्हणाले: राजन, दान घेणे हे भयंकर आहे; मधाचा स्वाद विषासारखा असतो. हे माहित असूनही आम्हाला का प्रलोभन दाखवतोस?
दशसूना समश्चक्री दशचक्रिसमो ध्वजी। दशध्वजिसमा वेश्या दशवेश्यासमो नृपः
दहा जनांची हत्या करणारा एक सारथ्याच्या बरोबरीचा, दहा सारथ्यांची हत्या करणारा एक ध्वजधारकाच्या बरोबरीचा, दहा ध्वजधारकांची बरोबरी करणारी एक वेश्या आणि दहा वेश्यांच्या बरोबरीचा एक राजा असतो.
दशसूना सहस्राणि यो वाहयति शौंडिकः। तेन तुल्यस्ततो राजा घोरस्तस्य प्रतिग्रहः
जो शौंडिक हजारो प्राण्यांची हत्या करतो, तो राजाच्या बरोबरीचा मानला जातो; म्हणून त्याच्याकडून दान घेणे फार भयंकर आहे.
यो राज्ञः प्रतिगृह्णाति ब्राह्मणो लोभमोहितः। तामिस्रादिषु घोरेषु नरकेषु स पच्यते
जो ब्राह्मण लोभ आणि मोहामुळे राजाकडून भेटवस्तू स्वीकारतो, तो तामिस्र वगैरे भयंकर नरकांत यातना भोगतो.
तद्गच्छ कुशलं तेस्तु सह दानेन पार्थिव। अन्येषां दीयतामेतदित्युक्त्वा ते वनं ययुः
राजा, तू तुझ्या दानासह आता सुखरूप जा; हे दुसऱ्यांना द्यावे, असे सांगून ते लोक वनात निघून गेले.
अथ राज्ञःसमादेशात्तत्र गत्वाथ मंत्रिणः। उदुंबराणि व्यकिरन्हेमगर्भाणि भूतले
नंतर राजाच्या आज्ञेने मंत्र्यांनी तिथे जाऊन सोन्याने भरलेली उडुंबर फळे जमिनीवर विखुरली.
ततो ह्यन्नं विचिन्वंतो गृह्णंश्चोदुंबराण्यपि। गुरूणि हि विदित्वा तु न ग्राह्याण्यत्रिरब्रवीत्
तेव्हा अन्न शोधताना त्यांनी उडुंबर फळेही उचलली; पण ती जड आहेत हे ओळखून अत्री म्हणाले, ही घ्यायची नाहीत.
अत्रिरुवाच। नास्महे मूढविज्ञाना नास्महे मंदबुद्धयः। हैमानीमानि जानीमः प्रतिबुद्धाः स्म ज्ञानिनः
अत्री म्हणाले: आम्ही मूढ किंवा मंद नाही; आम्ही हे सोन्याचे आहे हे ओळखतो, कारण आम्ही जागरूक आणि ज्ञानी आहोत.
इहैवेदं वसुप्रीत्यै प्रेत्य वैकुंठितोदयं। तस्मान्न ग्राह्यमेवैतत्सुखमानंत्यमिच्छता
हे धन इथे केवळ संपत्तीच्या आनंदासाठी आहे; मृत्यूनंतर वैकुंठ मिळते. म्हणून शाश्वत सुख हवे असेल तर हे स्वीकारू नये.
शतेनगुणितं निष्कं सहस्रेण समन्वितम्। यश्चान्यतः प्रतीच्छेत्स पापिष्टां लभते गतिम्
कोणी जर शंभरपट वाढवलेला आणि हजाराने मिळवलेला नाणे दुसऱ्यांकडून घेतले, तर त्याला फार पापी अवस्था मिळते.
यत्पृथिव्यां व्रीहियवं हिरण्यं पशवः स्त्रियः। नूनं नैकस्य पर्याप्तमिति मत्वा शमं व्रजेत्
या पृथ्वीवरचे सर्व तांदूळ, ज्वारी, सोने, जनावरे आणि स्त्रिया, हे सगळेही एका माणसासाठी पुरेसे नाही, हे समजून समाधान मानावे.
वसिष्ठ उवाच। तपसां संचयो यस्य द्रव्याणां यस्य संचयः। तपःसंचय एवेह विशिष्टो धनसंचयात्
वसिष्ठ म्हणाले: तपाचा साठा एकाचा असतो, संपत्तीचा साठा दुसऱ्याचा; इथे तपाचा साठा संपत्तीपेक्षा श्रेष्ठ आहे.
त्यजतः संचयान्सर्वान्यांति नाशमुपद्रवाः। नहि संचयवान्कश्चिद्दृश्यते निरुपद्रवः
जो सर्व साठा सोडतो, त्याचे सर्व त्रास नाहीसे होतात; कारण साठा असलेल्या कोणालाही त्रास नसतो असे दिसत नाही.
यथायथा न गृह्णाति ब्राह्मणोऽसत्प्रतिग्रहम्। तथा तस्य हि संतोषाद्ब्राह्मं तेजो विवर्द्धते
ब्राह्मण जितका असत्य दान स्वीकारत नाही, तितक्या त्याच्या समाधानामुळे ब्राह्मणतेज वाढते.
अकिंचनत्वं राज्यं च तुलया समतोलयत्। अकिंचनत्वमधिकं राज्यादपि हितात्मनः
त्याने दरिद्रीपणा आणि राज्य यांना तुला ठेवून पाहिले; आत्म्याच्या हितासाठी दरिद्रीपणा राज्यापेक्षा श्रेष्ठ आहे.
कश्यप उवाच। अनर्थो ब्राह्मणस्यैष यस्त्वर्थनिचयो महान्
कश्यप म्हणाले: ब्राह्मणासाठी मोठ्या प्रमाणात संपत्ती साठवणे हेच मोठे दु:ख आहे.
अर्थैश्वर्यविमूढो हि श्रेयसो भ्रश्यते द्विजः। अर्थसंपद्विमोहाय विमोहो नरकाय च
संपत्तीच्या ऐश्वर्याने जो ब्राह्मण भ्रमित होतो, तो श्रेष्ठतेपासून दूर जातो; संपत्तीची प्रचुरता भ्रम आणि नरकाला नेते.
तस्मादर्थमनर्थाख्यं श्रेयोर्थी दूरतस्त्यजेत्। यस्य धर्मार्थमर्थेहा तस्यानीहा गरीयसी
म्हणून जो श्रेष्ठ कल्याण शोधतो त्याने 'अनर्थ' असे म्हटले जाणारे धन दूर ठेवावे; ज्याचा धनसंग्रह धर्मासाठी आहे, त्याच्यासाठी निःस्पृहता मोठी आहे.
प्रक्षालनाद्धि पंकस्य दूरादस्पर्शनं वरं। योर्थेन साध्यते धर्मः क्षयिष्णुः स प्रकीर्तितः
चिखल धुवण्यापेक्षा त्याला दूर ठेवणेच चांगले; धनाने मिळणारा धर्म नाशवान असतो असे सांगितले आहे.
यः परार्थे परित्यागः सोक्षयो मुक्तिलक्षणः। भरद्वाज उवाच। जीर्यंति जीर्यतः केशा दंता जीर्यंति जीर्यतः
जे परकऱ्यासाठी केलेले त्याग आणि त्यातून होणारा नाश, हेच मुक्तीचे लक्षण आहे. भरद्वाज म्हणाले: वय वाढत असताना केस आणि दात गळतात.
धनाशा जीविताशा च जीर्यतोऽपि न जीर्यति। चक्षुः श्रोत्रे च जीर्येते तृष्णैका निरुपद्रवा२५० 1.19.
वय वाढले तरी धनाची आणि जीवनाची इच्छा संपत नाही; डोळे आणि कान जरी कमजोर झाले तरी तृष्णा मात्र कधीच संपत नाही.
सूच्या सूत्रं यथा वस्त्रे समानयति सूचकः। तद्वत्संसारसूत्रं हि तृष्णासूच्योपनीयते
जसा सुतार सुईने वस्त्रात दोरा ओढतो, तसंच या संसाराचा दोरा तृष्णेच्या सुईने ओढला जातो.
यथा शृंगं रुरोः काये वर्द्धमाने च वर्द्धते। अनंतपारा दुष्पूरा तृष्णा दुःखशतावहा
जसा प्राण्याच्या अंगावर शिंग वाढतं आणि अंग वाढलं की तेही वाढतं, तशीच तृष्णा कधीच न संपणारी, न भरून येणारी आणि शेकडो दुःख देणारी असते.
अधर्मबहुला चैव तस्मात्तां परिवर्जयेत्। गौतम उवाच। संतुष्टः को न शक्नोति फलैश्चाप्यतिवर्तितुम्
ती अधर्माने भरलेली असल्यामुळे तिला टाळावी. गौतम म्हणाले — जो समाधानी आहे, त्याला कर्माचे फळ सहजपणे ओलांडता येते.
लुब्धइंद्रियलौल्येन संकटान्यवगाहते। सर्वत्र संपदस्तस्य संतुष्टं यस्य मानसं
लोभी आणि अस्थिर इंद्रियांनी माणूस संकटातच पडतो; पण ज्याचं मन समाधानी आहे, त्याला सर्वत्र संपत्ती मिळते.
उपानद्गूढपादस्य तस्य चर्मावृतेव भूः। संतोषामृततृप्तानां यत्सुखं शांतचेतसां
ज्याचे पाय चपलेने झाकलेले आहेत, त्याला जणू सगळ्या पृथ्वीवर चामडं पसरलेलं आहे असं वाटतं; तसंच, संतोषरूपी अमृताने तृप्त आणि शांत मन असणाऱ्यांना खरं सुख मिळतं.
कुतस्तद्धनलुब्धानामितश्चेतश्च धावताम्। असंतोषः परं दुःखं संतोषः परमं सुखम्
धनाची हाव असणाऱ्यांना, ज्यांचं मन सारखं इकडे तिकडे धावते, त्यांना असं सुख कसं मिळेल? असमाधान हे मोठं दुःख आहे; समाधान हेच श्रेष्ठ सुख आहे.