आश्रमानपि ते वच्मि शृणुष्वैकमना नृप। अगस्त्येन कृतश्चात्र आश्रमो देवसंमितः
राजा, मी तुला आश्रमांची माहिती सांगतो, एकाग्रपणे ऐक. येथे अगस्त्य ऋषींनी देवतुल्य असा आश्रम वसवला आहे.
सप्तर्षीणां पुरा चात्र आश्रमो देवसम्मतः। ब्रह्मर्षीणां तथा चात्र मनूनां परमस्तथा
पूर्वी येथेच सप्तर्षींचा, देवांनी मान्यता दिलेला आश्रम होता. तसेच ब्रह्मर्षी आणि मनूंचाही श्रेष्ठ आश्रम येथेच होता.
नागानां च पुरी रम्या यज्ञपर्वतरोधसि। अगस्त्यस्य महाराज प्रभावममितात्मनः
यज्ञपर्वताच्या पायथ्याशी नागांची रम्य नगरी आहे, राजन, आणि अगस्त्य ऋषींच्या अमाप सामर्थ्याचे ते ठिकाण आहे.
कथयामि समासेन शृणु त्वं सुसमाहितः। पूर्वं कृतयुगे भीष्म दानवा युद्धदुर्मदाः
मी तुला थोडक्यात ही कथा सांगतो, मन लावून ऐक. पूर्वी कृतयुगात, भीष्मा, दानव युद्धाच्या गर्वाने उभे राहिले.
कालेया इति विख्याता गणाः परमदारुणाः। ते तु वृत्रं समाश्रित्य देवान्हंतुं समुद्यताः
कालेय नावाचे अत्यंत भयंकर दानवांचे समूह होते. त्यांनी वृत्राचा आश्रय घेत देवांचा नाश करण्याचा संकल्प केला.
ततो देवाः समुद्विग्ना ब्रह्माणमुपतस्थिरे। कृतांजलींस्तु तान्सर्वान्परमेष्ठीत्युवाच ह
तेव्हा देव घाबरून ब्रह्मदेवांकडे गेले. सर्वांनी हात जोडून परमेश्वरासमोर उभे राहिले.
विदितं मे सुराः सर्वं यद्वः कार्यं चिकीर्षितं। तमुपायं प्रवक्ष्यामि यथा वृत्रं वधिष्यथ
देवांनो, मला सर्व काही माहीत आहे आणि तुम्ही काय करायचे ठरवले आहे तेही. मी तुम्हाला तो उपाय सांगतो, ज्याने तुम्ही वृत्राचा वध करू शकता.
दधीचिरिति विख्यातो महानृषिरुदारधीः। तं गत्वा सहितास्सर्वे वरं च प्रतियाचत
दधीचि नावाचे एक महान, उदार बुद्धीचे ऋषी आहेत. तुम्ही सर्वांनी एकत्र जाऊन त्यांच्याकडे वर मागा.
स वो दास्यति धर्मात्मा सुप्रीतेनांतरात्मना। स वाच्यः सहितैः सर्वैर्भवद्भिर्जयकांक्षिभिः
तो धर्मात्मा ऋषी अंतःकरणाने प्रसन्न होऊन तुम्हाला तो वर देईल. विजयाची इच्छा असलेल्या तुम्ही सर्वांनी त्यांना विनंती करावी.
स्वान्यस्थीनि प्रयच्छस्व त्रैलोक्यहितकांक्षया। स शरीरं समुत्सृज्य स्वान्यस्थीनि प्रदास्यति
त्रैलोक्याच्या कल्याणासाठी त्यांना त्यांची हाडे द्यायला सांगावे. ते आपले शरीर सोडून स्वतःची हाडे देतील.
तस्यास्थिभिर्महाघोरं वज्रं संक्रियतां दृढं। महच्छत्रुहनं दिव्यं तदस्त्रमशनिः स्मृतं
त्यांच्या हाडांपासून एक भयंकर, मजबूत आणि दिव्य वज्र तयार करावा, जो मोठ्या शत्रूंचा नाश करणारा आणि विजेसारखा अस्त्र म्हणून प्रसिद्ध आहे.
तेन वज्रेण वै वृत्रं वधिष्यति शतक्रतुः। एतद्वः सर्वमाख्यातं तस्मात्सर्वं विधीयतां
त्या वज्राने शतक्रतु वृत्राचा वध करील. मी तुम्हाला सर्व काही सांगितले आहे, म्हणून तसेच करा.
एवमुक्तास्ततो देवा अनुज्ञाप्य पितामहं। शतक्रतुं पुरस्कृत्य दधीचेराश्रमं ययुः
अशा प्रकारे पितामहांची परवानगी घेऊन देवांनी शतक्रतुच्या पुढाकाराने दधीचि ऋषींच्या आश्रमाकडे प्रस्थान केले.
सरस्वत्याः परे पारे नानाद्रुमलतावृतं। षट्पदोद्गीतनिनदैरुद्घुष्टं सामगैरिव
सरस्वतीच्या त्या पारच्या काठी, विविध झाडांनी आणि वेलींनी वेढलेल्या त्या स्थळी, मधमाशांच्या गुंजारवाने आणि सामगायनाच्या स्वरांनी सारा परिसर निनादत होता.
पुंस्कोकिलरवोन्मिश्रं जीवं जीवकनादितम्। महिषैश्च वराहैश्च सृमरैश्चमरैरपि
पुरुष कोकिळ आणि जीवक पक्ष्यांच्या गोड आवाजात मिसळून, तिथे विविध जीवांची हाकाही ऐकू येत होती. त्या ठिकाणी म्हशी, रानडुक्कर, हरिण आणि चितळ असे अनेक प्राणी संचार करत होते.
तत्रतत्रानुचरितैः शार्दूलभयवर्जितैः। करेणुभिर्वारणैश्च प्रभिन्नकरटामुखैः
त्या जंगलात वाघांचा काहीही धाक न बाळगता, हत्ती आणि मोठे गज आपल्या सोंडेने आणि तोंडाने खेळत इथे तिथे फिरत होते.
स्वरोद्गारैश्च क्रीडद्भिः समंतादनुनादितं। सिंहव्याघ्रैर्महानादं नदद्भिरनुनादितं
त्या प्रदेशात सर्वत्र खेळणाऱ्या प्राण्यांचे आवाज आणि सिंह व वाघ यांच्या मोठ्या गर्जना यामुळे आसमंत दुमदुमून गेला होता.
मयूरैश्चापि संलीनैर्गुहाकंदरवासिभिः। तेषु तेषु च कुंजेषु नादितं सुमनोरमं
गुहांमध्ये आणि डोंगराच्या कपारीत लपलेले मोरही त्या कुंजात आपल्या सुरेल आवाजाने गोड गजर करत होते.
त्रिविष्टपसमप्रख्यं दधीच्याश्रममागमन्। तत्रापश्यन्दधीचिं तं दिवाकरसमप्रभम्
स्वर्गासारख्या तेजस्वी असलेल्या दधीच्यांच्या आश्रमात ते पोहोचले आणि तिथे सूर्याप्रमाणे तेजस्वी असलेले दधीचि ऋषी त्यांना दिसले.
जाज्वल्यमानं वपुषा यथा लक्ष्म्या चतुर्भुजम्। तस्य पादौ सुरा राजन्नभिवंद्य प्रणम्य च। अयाचंत वरं सर्वे यथोक्तं परमेष्ठिना
लक्ष्मीप्रमाणे चार भुजांनी आणि तेजाने झळाळणाऱ्या त्या दधीचिंच्या पायांवर सर्व देवांनी वंदन करून, ब्रह्मदेवांनी सांगितल्याप्रमाणे आपापली वर मागितली.
ततो दधीचिः परमप्रतीतः सुरोत्तमांस्तानिदमित्युवाच। करोमि यद्वो हितमद्य देवाः स्वं वापि देहं त्वहमुत्सृजामि
तेव्हा दधीचि ऋषी अत्यंत प्रसन्न होऊन त्या श्रेष्ठ देवांना म्हणाले, 'देवांनो, आज मी तुमच्या कल्याणासाठी जे काही हवे ते करीन, नाहीतर स्वतःचे शरीर सोडीन.'
तानेवमुक्त्वा द्विपदां वरिष्ठः प्राणांस्ततोऽसौ सहसोत्ससर्ज। सुरास्तदस्थीनि सवासवास्ते यथोपयोगं जगृहुः स्म तस्य
अशा प्रकारे सांगून त्या श्रेष्ठ ऋषीने लगेचच प्राण सोडले. मग सर्व देवांनी आणि इंद्रासह त्यांची हाडे जशी गरज होती तशी घेतली.
प्रहृष्टरूपाश्च जयाय देवास्त्वष्टारमासाद्य तमर्थमूचुः। त्वष्टा तु तेषां वचनं निशम्य प्रहृष्टरूपः प्रयतः प्रयत्नात्
सर्व देव आनंदाने उजळून, विजयासाठी त्वष्ट्याजवळ गेले आणि आपली विनंती सांगितली. त्वष्ट्याने ती ऐकून, आनंदाने आणि प्रयत्नपूर्वक—
चकार वज्रं भृशमुग्रवीर्यं कृत्वा च शस्त्रं तमुवाच हृष्टः। अनेन शस्त्रप्रवरेण देव भस्मीकुरुष्वाद्य सुरारिमुग्रं
अत्यंत भयंकर शक्तीचा वज्र तयार केला आणि प्रसन्न होऊन म्हणाला, 'देवा, या श्रेष्ठ अस्त्राने आज तू त्या भीषण असुराचा नाश कर.'
ततो हतारिः सगणः सुखं त्वं प्रशाधि कृत्स्नं त्रिदिवं दिविष्ठः। त्वष्ट्रा तथोक्तस्तु पुरंदरश्च वज्रं प्रहृष्टः प्रयतो ह्यगृह्णात्
'शत्रू आणि त्याच्या सैन्याचा पराभव केल्यावर, हे इंद्र, सर्व स्वर्गात सुखाने राज्य कर.' असे त्वष्ट्याने सांगितल्यावर, पुरंदराने आनंदाने आणि भक्तीने तो वज्र स्वीकारला.
ततः स वज्रेणयुतो दैवतैरभिपूजितः। आससाद ततो वृत्रं स्थितमावृत्य रोदसी
मग वज्रधारी होऊन, देवांनी सन्मानित केलेल्या इंद्राने, आकाश आणि पृथ्वी व्यापून उभा असलेल्या वृत्राच्या दिशेने प्रस्थान केले.
कालकेयैर्महाकायैस्समंतादभिरक्षितं। समुद्यत प्रहरणैः सशृंगैरिव पर्वतैः
सर्व बाजूंनी बलाढ्य कालेयांनी, जे शस्त्रांनी सज्ज होते आणि पर्वतासारखे शिंगे उंचावले होते, वृत्राचे रक्षण केले होते.
ततो युद्धं समभवद्देवानां सह दानवैः। मुहूर्तं भरतश्रेष्ठ लोकत्रासकरं महत्
मग देव आणि दैत्य यांच्यात मोठे युद्ध सुरू झाले, हे भरतश्रेष्ठ, आणि त्या युद्धाने काही काळ सर्व लोकांना भयभीत केले.
उद्यतैः प्रतिसृष्टानां खड्गानां वीरबाहुभिः। आसीत्सुतुमुलः शब्दः शरीरैरभिपाटितैः
शूर वीरांनी उंचावलेली आणि फेकलेली तलवारींनी, जेव्हा शरीरांवर घाव घातले, तेव्हा प्रचंड गोंधळाचा आवाज झाला.
शिरोभिः प्रपतद्भिश्चाप्यंतरिक्षान्महीतलं। तालैरिव महीपाल वृतं तैरेव दृश्यते
राजा, आकाशातून पृथ्वीवर कोसळणारी माणसांची शिरे जणू ताडाच्या झाडांनी झाकलेली जमीन दिसावी तशी दिसत होती.